BAdW · Otloh: Ausgewählte Werke

Inhaltsverzeichnis

1. Einleitung

1.1 Das Leben Otlohs von St. Emmeram

Otloh von St. Emmeram war ein Benediktinermönch des 11. Jh. aus Bayern. Er wurde um 1010 in der Diözese Freising in eine wohlhabende Familie hineingeboren. Seine Ausbildung erhielt er an der Klosterschule von Tegernsee. Schon in seiner Jugend zeigte Otloh ein großes Talent für das Schreiben, sodass er bereits im Knabenalter als Kopist ins Kloster Hersfeld geschickt wurde und später von dem episcopus Meginhardus nach Würzburg gerufen wurde. Durch die hohe Beanspruchung seiner Augen bekam er aber eine Sehschwäche und kehrte nach Freising zurück.vgl. OTLOH. tempt. S. 352, 23–354, 2: Nam cum in puericia ipsoque tempore, quo tabula mihi data est cum aliis pueris ad discendam scripturam, viderer aliquid scribere nosse, miraculum non parvum praebui videntibus. Deinde vero non post longum tempus tam bene scribere cępi, tantumque affectum ad hoc habui, ut et in loco illo, quo talia didici, id est cenobio Tegrinseę dicto, multos libros scripsissem, et in Franciam translatus adhuc puer ibi quoque in tantum multa scribendo laborassem, ut inde rediens pene visu privatus fuissem; OTLOH. vis. 5, S. 61, 3–4: Cum puer adhuc ad monasterium Herveldense scribendi causa transmissus fuissem, contigit me agnoscere visionem magnam de cenobio Hildinesheimensi (über die Erzählung von Wolfharius in der fünften Vision Otlohs vgl. GALLISTL 2024, S. 256ff.); OTLOH. vis. 6, S. 65, 3–5: In habitu canonico adhuc constitutus iuvenilique etate a beatę memorię Meginhardo Wurzburgensi episcopo scribendi causa vocatus sum. Dort geriet er jedoch in Streit mit dem archipresbiter Werinharius.vgl. OTLOH. vis. 3, S. 43, 4–8: ... accidit, ut quidam archipresbiter nomine Werinharius, in episcopatu Frigisingensi prestantissimus, omnique non solum clero et plebi, sed etiam principibus summis in ea diocese statutis verendus, in me commoveretur pro vitio quodam. Über Werinharius vgl. OTLOH. vis. 3, S. 43 Anm. 25 mit Bibliographie dazu. Er verließ dann 1032 Freising und trat in das Benediktinerkloster St. Emmeram in Regensburg ein, wo er Mönch wurde.vgl. OTLOH. tempt. S. 354, 10–11: ... in sancti Emmerammi cenobium ad conversionem veni. Über Otlohs Bekehrung vgl. USKOV 1999.

In dem Kloster St. Emmeram setzte Otloh nicht nur seine Tätigkeit als Kopist fort, sondern wurde auch Leiter der Klosterschule.vgl. OTLOH. tempt. S. 354, 11–16: ... tanto iterum scribendi studio occupabar, ut raro, nisi in festivis diebus vel in aliis horis incompetentibus, ab hoc opere cessarem. Interea successit et alius labor. Nam pro eo quod sepius legere vel scribere vel dictare videbar, scolasticorum cura mihi commissa est. In dieser Zeit schrieb er zudem seine ersten literarischen Werke, nämlich den Libellus de doctrina spirituali, den Dialogus de tribus quaestionibus, die Vita sancti Nicolai, die Vita sancti Wolfkangi, die Vita sancti Altonis und die verschollenen Carmina ad sanctum Altonem pertinentia. Otlohs Aufenthalt in St. Emmeram (wohl unterbrochen durch eine Reise nach Montecassino)dazu vgl. BISCHOFF 1933 S. 95–97 und ORTOLEVA 2009. dauerte bis 1062. Aufgrund von Konflikten mit anderen Geistlichen und aus Sorge um seine persönliche Sicherheit verließ er 1062 tatsächlich das Kloster und zog nach Fulda.vgl. OTLOH. tempt. S. 324, 23–28: ... cum exteriora et interiora monasterii nostri commoda penitus destrui sensissem, et contra hęc nil praevaluissem, quin immo a fratribus quibusdam iuvenibus, quibus displicebam, apud episcopum accusatus varias mihi minas ab illo illiusque familiariubus agi sepius audissem, tunc petita ab abbate licentia ad monasterium Fuldense quasi cito reversurus perrexi.

In dem Kloster St. Salvator in Fulda erlebte Otloh eine ruhige Phase seines Lebensvgl. OTLOH. tempt. S. 326, 7–13: In Fuldensi igitur monasterio positus, et optatę tranquillitatis atque caritatis dono ibidem potitus, frequenterque tractavi, qualiter pro eiusdem tranquillitatis gratia deo, a quo mihi data est, grates referrem. Magnum quippe mihi tunc videbatur in eodem monasterio pacifico incessu posse deambulare, qui in monasterio meo per multum tempus nec in lecto sine metu mortis potui quiescere. und wirkte weiterhin als Schreiber und Autor. Aus seiner Fuldaer Zeit (1062–1066) stammen der Liber visionum, die Vita sancti Bonifatii, der Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum und der Libellus proverbiorum.

Im Zuge seiner Rückberufung nach Regensburg im Jahr 1066 legte Otloh einen Zwischenhalt im Kloster Amorbach ein (1066/1067),vgl. OTLOH. tempt. S. 332, 14–23: Cum autem assiduis epistolis per monasterii nostri fratres quosdam revocatus ad patriam nollem cito reverti, tam propter persecutionem supradictam, quam per illorum fratrum, inter quos tunc commorabar, petitionem, omnimodis enim precibus, ut illos non desererem, efflagitabant, vix tandem ab illis remeandi licentiam obtinui. Verumtamen ad monasterium nostrum prius pervenire nolui, quam indiciis aliquibus explorarem, qualiter omnia agerentur ibidem. Qua de re ad monasterium Amarbah dictum perrexi, cupiens illic exspectare, quousque certus fierem de suspecta monasterii nostri qualitate. wo er den Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus verfasste.

Otlohs Aufenthalt in St. Emmeram dauerte bis zu seinem Tod, der auf einen 23. November nach 1070 datiert wird. Aus seinen letzten Lebensjahren stammen die Vita sancti Magni, der Liber de cursu spirituali, der Sermo de cursu spirituali, wohl die Epistola ad quendam amicum nostram factam, der Liber de temptatione cuiusdam monachi und das verschollene Werk De confessione actuum meorum.

Im Laufe seines Lebens hat Otloh noch weitere Gebete, Briefe, Predigten verfasst.zu Otloh von St. Emmeram vgl. u. ä. DÜMMLER 1895; BISCHOFF 1943; VINAY 1970; MÜLLER 1999; VOLLMANN 2004.

1.2 Die edierten Werke

1.2.1 Carmina

1.2.1.1 Libellus de doctrina spirituali (doctr.)

Der Libellus de doctrina spirituali ist nur in dem IV. Faszikel der zusammengesetzen Handschrift München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 überliefert (vgl. unten).

Die Datierung der Schrift ist umstritten. Nach Sabine Gäbevgl. OTLOH. tempt. S. 38. enstand das Werk zwischen 1032 und 1042; Helga Schauweckervgl. SCHAUWECKER 1963 S. 30 und 66. und Paul Gerhard Schmidtvgl. OTLOH. vis. S. 11. datierten es hingegen kurz nach 1042; Bernhard Bischoffvgl. BISCHOFF 1933 S. 98. hielt schließlich auch eine Datierung auf einige Jahre vor 1049 für plausibel.

Der Libellus de doctrina spirituali besteht aus einem Prolog, einem Kapitelverzeichnis und 39 Kapiteln.

Im Prolog (Bl. 112^v–113^v) macht Otloh sofort den Zweck seines Werkes deutlich, nämlich dem Leser die dicta salutis (V. ↗) bekannt zu machen. Durch eine knappe und klare Schreibweise (vgl. V. ↗: sermone brevi; V. ↗: succincta necnon plana ratione) werde er sein Ziel verfolgen. Die Entscheidung, in Versen statt in Prosa zu schreiben, beruhe auf Gründen der Prägnanz (vgl. V. ↗f.), wenn auch nicht ohne die Befürchtung, gegenüber Gott praviter zu handeln (V. ↗), und mit dem Bewusstsein möglicher Verstöße gegen die lex syllabica aufgrund der Notwendigkeit, dem Sinn Vorrang zu geben (vgl. V. ↗f.).

Auf den Prolog folgt das Kapitelverzeichnis (Bl. 113^v–114^v). Aufgrund der nachträglichen Einfügung über der Zeile des Kapitels IX De patientia musste anschließend die Nummerierung der folgenden Kapitel von Otloh korrigiert werden. Die Lagenzählung der IV. Faszikel von Clm 14756 (vgl. unten) zeigt zudem, dass das Bl. 114 ein Einzelblatt ist, das in den ersten Quaternio (Bl. 112–120) hinzugefügt wurde und dessen Pergament zudem dünner ist als das der übrigen Blätter. Beim Schreiben des Kapitelverzeichnisses bemerkte Otloh jedoch, dass der Platz auf dem Verso des Blattes 114 zunehmend knapper wurde. Ab Kap. XXVII wurde seine Schrift dann kleiner und dichter, der Zeilenabstand verringerte sich und Texteinfügungen fanden ihren Platz in den noch verbleibenden freien Bereichen des Blattes mittels Verweiszeichen. So gelang es Otloh, den übrigen Text des Kapitelverzeichnisses vollständig auf Bl. 114^v zu bringen.

Die nachfolgenden 39 Kapitel lassen sich wie folgt unterteilen:

Kap. I (Bl. 115^r): Kurzes Vorwort.

Gegensatz zwischen Spiritus und Christi documenta (nämlich die vita) auf der einen Seite, und carnis philosophia und dogmata mundi (nämlich die mors) auf der anderen Seite (vgl. V. ↗–↗).
Kap. II–X (Bl. 115^r–121^r): Darlegung der Grundlagen des Glaubens.

Kap. II: Art Paraphrase des Glaubensbekenntnisses.

Kap. III: Einschränkungen menschlicher verbum (vgl. V. ↗) und lingua (V. ↗) sowie ratio (vgl. V. ↗) und sensus (V. ↗) bei der Erklärung und dem Verständnis Gottes.

Kap. IV: Gewährung Gottes an den Menschen, ihn teilweise erkennen zu können, indem er sich specie rerum (V. ↗) oder per signa (V. ↗) offenbart.

Kap. V: Aufforderung, die fides mit gesta zu begleiten, damit die fides nicht vana ist; Aufforderung, die credita in die Tat umzusetzen, damit man nicht frustra glaubt (V. ↗f.).

Kap. VI: Ermahnung an denjenigen, der desperando (V. ↗) lästert und die Existenz Gottes leugnet, auf Gott und Christus zu vertrauen und spes perpetua (vgl. V. ↗) zu gewinnen.

Kap. VII: Ermahnung, Gott und den Nächsten zu lieben, sei es Freund oder Feind, um Frieden zu gewährleisten.

Kap. VIII: Aufforderung, Sanftmut zu verfolgen und Hochmut zu meiden.

Kap. IX: Ermahnung, die res adversae (vgl. V. ↗ und ↗) zu ertragen, in dem Bewusstsein, dass man sie verdient hat.

Kap. X: Ermahnung, eifrig und inständig zu beten und das Gebet durch ein angemessenes Verhalten (vgl. V. ↗) und die Verachtung der Laster (vgl. V. ↗) und noxia mundi (V. ↗) zu stärken.
Kap. XI–XII (Bl. 121^r–125^v): Verhältnis zwischen heidnischem und christlichem Wissen sowie Hinweise zum richtigen Umgang mit beiden.

Kap. XI: Aufforderung, die heiligen Büchervgl. die Vielfalt der von Otloh verwendeten Ausdrücke, um sie zu bezeichnen: sacra lectio, vgl. Titel des Kapitels; dicta librorum sacrorum, V. ↗; lectio sancta, V. ↗, ↗; doctrina divinę legis, vgl. V. ↗; dicta piorum, V. ↗; libri catholicorum, vgl. V. ↗; documenta Dei, V. ↗; doctrina celestis, vgl. V. ↗. den profanenebenso vielfältig bezeichnet: libri gentilium, vgl. Titel des Kapitels; libri profani, vgl. V. ↗; carnalia dicta, V. ↗; gentilia verba, V. ↗. und der Philosophie (vana philosophia, V. ↗) vorzuziehen, da die heidnische Literatur und die Philosophie nur weltliches Wissen (carnalia scita, V. ↗) vermitteln.

Kap. XII: Ermahnung, den allegorischen Sinn der sacra Scriptura (vgl. Titel des Kapitels) zu erfassen und sie daher nicht weltlich (vgl. carnali … sensu, V. ↗), sondern geistlich zu interpretieren, um so ihre archana (V. ↗) verstehen zu können.
Kap. XIII–XVIII (Bl. 125^v–140^r): sehr wahrscheinlich die Predigt, von der Otloh in seinem Liber de temptatione cuiusdam monachi schrieb. vgl. OTLOH. tempt. S. 322, 14–18: … inserui in eodem libello sermonem quendam lamentabili stilo editum, prius quidem disputans de diversa clericorum neglegentia necnon avaricia, (vgl. Kap. XIII von OTLOH. doctr.) deinde narrans de miserabili improbitatis meę vindicta tam spiritualiter quam corporaliter patrata (vgl. Kap. XIV–XVIII von OTLOH. doctr.) Für die ganze autobiographische Aussage Otlohs über den Libellus de doctrina spirituali vgl. unten. Obwohl diese Predigt in der Mitte des Werkes eingefügt wurde, ist sie dennoch chronologisch später als der Rest. Otloh hatte sie nämlich verfasst, nachdem er begonnen hatte, sich selbst aliquid perspicatiori intuitu kennenzulernen.

Kap. XIII: Ermahnung an die weltlichen Kleriker, die ihre pastoralen Aufgaben und die Sorge um die Seelen vernachlässigen, sowie an jene, die sich dem Studium der secularis scientia (vgl. Titel des Kapitels) widmen und daraufhin die sacra Scriptura auf dieser Grundlage falsch interpretieren.

Kap. XIV: Autobiographische Erzählung Otlohs: Sein Interesse an weltlicher Literatur; der nächtliche Traum, in dem ein Mann ihn heftig geißelte; die Wunden am nächsten Morgen; die darauf folgende Krankheit; die Genesung durch die mira clementia Dei (V. ↗); die Aufforderung der anderen, ein monastisches Leben zu führen, und sein Zweifel daran; die Rückkehr zu negotia mundi (V. ↗); das Auftreten einer neuen Krankheit; die Erinnerung an das Erlebte und das abschließende Versprechen, das iugum monachile (vgl. V. ↗) aufzunehmen.

Kap. XV: Autobiographische Erzählung Otlohs: Die Genesung auch von der neu aufgetretenen Krankheit; die Erfüllung des gegebenen Versprechens sowie eines ähnlichen, als parvus puer (vgl. V. ↗) abgelegten und danach vernachlässigten votum (V. ↗); der Eintritt in das Kloster.

Kap. XVI: Allgemeine Überlegungen Otlohs zu der erforderten Unerschütterlichkeit in dem abdicare pompis mundi (vgl. V. ↗) sowie in der Erfüllung des palam (V. ↗) in der Kirche oder des clam (V. ↗) vor Gott abgelegten votum.

Kap. XVII: Autobiographische Erzählung Otlohs: Die vielfältigen teuflischen Versuchungen, denen er als Mönch weiterhin ausgesetzt war (vgl. V. ↗ff.); der Kampf, den er jeweils dagegen aufnahm; der Wille, die anderen Kleriker durch seine Lebenserfahrung zu erbauen und zugleich die Domini clementia mira (V. ↗) aufzuzeigen.

Kap. XVIII: Abschließende Ermahnung an jene Kleriker, die durch eigene vitia (vgl. V. ↗) die varii errores orbis (vgl. V. ↗) vermehrt haben, sich jedoch in der Lage befinden, von der Erfahrung Otlohs profitieren zu können und ihr Verhalten dadurch zu bessern.
Kap. XIX: Laienermahnung (Bl. 140^r–141^v).

Cuncta creata (V. ↗) bezeugen den Creator (vgl. V. ↗) und die lex divina (vgl. V. ↗); die Laien werden daher ermahnt, auch die superna (V. ↗) zu lieben, die sie bereits in der Form von geschaffenen und sichtbaren Dingen kennen (vgl. V. ↗).
Kap. XX–XXXVIII (Bl. 141^v–153^v): moralische Lehren (manchmal mit bestimmten sozialen Gruppen als Adressaten), die auf das Erreichen des ewigen Heils abzielen.

Kap. XX: Festlegung des vorrangigen Ziels des Menschen im Leben, nämlich die Erlösung am Tag des Jüngsten Gerichts.

Kap. XXI: Ermahnung zur Mäßigung im Genuss von Speisen und Getränken.

Kap. XXII: Ermahnung, nur so lange zu schlafen, wie es zur Erholung der Kräfte nötig ist, damit der torpor (vgl. V. ↗) die Belastbarkeit nicht beeinträchtigt.

Kap. XXIII: Verurteilung des Gebrauchs kostbarer Kleidung und der Überflüssigkeit; Aufforderung, die Aufmerksamkeit wieder auf cultus vitę (vgl. V. ↗) zu richten.

Kap. XXIV: Ermahnung, weder nach menschlichem Lob (vgl. mundi laude, V. ↗; laudibus humanis, V. ↗) zu streben noch daran zu glauben.

Kap. XXV: Ermahnung zur Gehorsamkeit und subiectio gegenüber prelati (vgl. V. ↗) und magistri (vgl. V. ↗).

Kap. XXVI: Ermahnung, nicht über zweifelhafte Themen zu diskutieren, sondern sich nur darum zu bemühen, die norma salutis (vgl. V. ↗) zu erkennen, die das ewige Leben sichern wird.

Kap. XXVII: Ermahnung, den Geist nicht auf inlicita (vgl. V. ↗) zu richten, um kein verfälschtes Verständnis selbst von dem zu bekommen, was sehr wohlbekannt und offensichtlich ist.

Kap. XXVIII: Ermahnung, sich nicht von der Versuchung des carnalis amor (V. ↗) überwältigen zu lassen.

Kap. XXIX: Verurteilung des Ehrgeizes und Ermahnung, nicht nach dem Vorrang (primatus, Titel des Kapitels) und der höchsten weltlichen Ehre (mundani culmen honoris, V. ↗) zu streben.

Kap. XXX: Ermahnung, die Macht nicht zu missbrauchen, die Gott zwar iuste (V. ↗) verleiht, die jedoch oft – wegen vitium plebis necnon delicta potentis (V. ↗) – nicht iuste ausgeübt wird.

Kap. XXXI: Ermahnung, die Macht aus dem Antrieb von Tugend und Redlichkeit zu übernehmen und sie niederzulegen, wenn – subiectorum vel prepositorum culpa (vgl. V. ↗) – die Gefahr besteht, von leges ęquae (vgl. V. ↗) abweichen zu müssen.

Kap. XXXII: Ermahnung an die rectores (vgl. Titel des Kapitels), sich untadelig zu verhalten, um auch diejenigen, die ihrer Führung unterstehen, auf tugendhafte Weise zu leiten.

Kap. XXXIII: Ermahnung, das Gerechte zu erkennen, dessen Verfolgung jede Tugend erfordert, weil eine Tugend ohne die anderen nichts nützt oder als unvollkommen gilt (vgl. V. ↗f.).

Kap. XXXIV: Ermahnung an den Menschen, sich bewusst zu sein, dass seine fragilis vita (vgl. V. ↗) ständig in Gefahr ist – ganz gleich, wie weise und tugendhaft er auch sein mag.

Kap. XXXV: Aufforderung, mit continuae preces (vgl. V. ↗) die göttliche Barmherzigkeit anzurufen und dem Herrn offen die eigenen scelera (vgl. V. ↗) zu bekennen, um so auf sein Verzeihen hoffen zu können.

Kap. XXXVI: Anerkennung der unverzichtbaren Rolle der gratia Christi (V. ↗), um trotz der Versuchungen des Teufels im gegenüber Gott abgelegten votum (vgl. V. ↗) auszuharren.

Kap. XXXVII: Anerkennung des tantus labor (Titel des Kapitels), die der Mensch aufbringen muss, um das cęleste bonum (V. ↗) zu erlangen, das super omnia (V. ↗) steht, ewig ist und keinen Schmerz verursacht (vgl. V. ↗).

Kap. XXXVIII: Aufforderung, sich nicht mit res caducae (vgl. V. ↗) zu beschäftigen, um stipendia carnis (V. ↗) zu erlangen, sondern das divinum opus (Titel des Kapitels) zu erfüllen, um sich das ewige Leben zu erwerben.
Kap. XXXXIX (Bl. 153^v–154^r): Schlussermahnung.

Man muss zu Gott hin eilen; bei ihm wird jeder labor (V. ↗) enden und in der göttlichen Betrachtung werden die Menschen ewig lęti … atque quieti (V. ↗) leben.

Der Text des Libellus de doctrina spirituali zeigt zahlreiche Rasuren, Korrekturen, Einfügungen und Anmerkungen meistens am Rand oder über der Zeile auf.im Allgemeinen über Otloh als Korrektor vgl. SCHMIDT 2003. Der Faszikel, der den Libellus enthält, war ursprünglich größer als die heutige Handschrift Clm 14756, in der er zu einem bestimmten Zeitpunkt zusammen mit weiteren Faszikeln eingebunden wurde (vgl. unten). Die Ränder des Faszikels wurden daher beschnitten, ohne Rücksicht auf den am Rand stehenden Text. Meistens sind daher die Abschnitte, die Otloh am Rand schrieb, teilweise verloren gegangen. Nur in einigen Fällen lässt sich der Wortlaut irgendwie rekonstruieren.

Zitate und besonders Bibelzitate sind nicht so häufig wie in den späteren Werken Otlohs.über den Libellus de doctrina spirituali vgl. noch USKOV 1999 S. 14–17 und DE FILIPPIS 2015 S. 46–61.

1.2.1.2 Sermo ad avaros vel superbos (ad av. vel sup.)

Der Sermo ad avaros vel superbos ist nur in dem IV. Faszikel der zusammengesetzen Handschrift München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 überliefert (vgl. unten).

Hauptsächlich aufgrund inhaltlicher Verbindungen mit dem Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum datiert Benedikt Konrad Vollmannvgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1140. das Werk in die Fuldaer Zeit Otlohs (1062–1066).

Der Sermo ad avaros vel superbos besteht aus 100 Hexametern. Versgruppen aus dem Anfangsteil des Werks finden sich auch im Rahmen des Sermo metricus ad clericos specialiter dictus.

In dem Sermo ad avaros vel superbos wendet sich Otloh an seine fratres (V. ↗). In einer Zeit, in der die Welt dem Untergang nahe ist (mundus erit ruiturus, V. ↗), hat der Mensch das arbitrium (V. ↗) zu wählen, ob er zu den animę mores vel … carnis amores (V. ↗) strebt, ebenso, ob er die divina (V. ↗) oder das carnis studium (V. ↗) folgt. Otloh ermahnt daher seine fratres, sich weder von Reichtum verführen zu lassen (vgl. V. ↗ff.) noch nach Macht zu streben (vgl. V. ↗), sondern sich nach den opes animae (vgl. V. ↗) auszurichten und die carnis honores (V. ↗) der spes spiritualis (V. ↗) unterzuordnen.

Der Text des Sermo ad avaros vel superbos weist nur sehr wenige Korrektureingriffe von Otloh auf. Im unteren Teil von Bl. 156^r verringert Otloh den Zeilenabstand, um den Text noch auf demselben Blatt zum Abschluss zu bringen.

1.2.1.3 Sermo metricus ad clericos specialiter dictus (ad cler.)

Der Sermo metricus ad clericos specialiter dictus ist in zwei Handschriften überliefert, nämlich München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (vgl. unten) und Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (vgl. unten).

Das Werk besteht aus 130 Hexametern und Otloh hat sich dabei darauf beschränkt, Abschnitte aus zwei seiner früheren Schriften (nämlich die Anfangsverse des Sermo ad avaros vel superbos sowie eine Versgruppe aus dem Kap. XIII des Libellus de doctrina spirituali) wiederzuverwenden und nur wenige Verse noch hinzufügen, um die beiden Abschnitte miteinander zu verbinden.

Vollmannvgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1140. ordnet den Sermo metricus ad clericos specialiter dictus der Fuldaer Zeit Otlohs (1062–1066) zu und hält das Werk für später entstanden als der Libellus de doctrina spirituali und der Sermo ad avaros vel superbos.

Nur vereinzelt finden sich Korrekturen und Ergänzungen am Text des Werks in den Handschriften.

1.2.2 Prosa

1.2.2.1 Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum (admon.)

Der Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum ist nur in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 überliefert (vgl. unten). Nach Bischoffvgl. BISCHOFF 1966 S. 117. war das Werk jedoch auch in einer verlorenen Handschrift, nämlich dem Codex Amerbacensis, enthalten. Der Herausgeber Johannes He(e)rwagen schrieb den Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum wahrscheinlich von diesem Codex ab. Da er annahm, dass es sich um eine Schrift von Beda Venerabilis handelte, edierte er sie unter dem Titel De substantiis libellus im zweiten tomus seiner Beda-Ausgabe, die 1563 in Basel erschien (vgl. unten).

Wie von Otloh selbst in seinem Liber de temptatione cuiusdam monachi bezeugt, wurde der Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum von ihm in der Fuldaer Zeit (1062–1066) geschrieben (vgl. unten).

In dem Werk, das aus einem Prolog und einem Text besteht, der bereits in älteren Ausgaben in neun Kapitel unterteilt ist, ermahnt Otloh erneut die Kleriker und Laien, wie er es bereits in den Kap. XIII–XVIII und XIX des Libellus de doctrina spirituali getan hatte. Die erneut vorgenommene Unterscheidung zwischen Klerikern und Laien beruht darauf, dass die Kleriker durch die Heilige Schrift ermahnt werden können, während die Laien, da sie diese nicht kennen und im saeculum leben, nur durch similitudines mit sichtbaren Dingen ermahnt und zu den christlichen Tugenden erzogen werden können.

Hier eine kurze Übersicht über den Inhalt des Textes:

Prolog: Äußerung Otlohs über seinen Vorsatz, Kleriker und Laien durch die humilitas und rusticitas seiner Worte (vgl. rusticitatis meę verbula und rustica humilium dicta) zur Erkenntnis der geistigen und unsichtbaren Dinge zu führen.
Kap. I: Verurteilung der Gier nach Reichtum und der Weltlichkeit, die entgegen der Regel des heiligen Benedikt in den Klöstern vorherrscht, und Anklage gegen die pastores, die nicht defensores, sondern persecutores der ihnen anvertrauten Seelen sind. – Similitudo zwischen Gott und der Sonne zur Ermahnung, Gott niemals zu verleugnen: So wie ein Blinder die Sonne nicht sehen kann, aber dennoch ihre Existenz nicht verleugnen kann, so sollte der Mensch auch Gott nicht die Existenz absprechen, selbst wenn er ihn nicht unmittelbar wahrnehmen kann.
Kap. II: Rückgriff auf die imago der Sonne, um die Dreifaltigkeit verständlich zu erklären: In der Sonne existieren drei untrennbare Einheiten nebeneinander, nämlich der corpus, der splendor und der calor, die mit dem Vater, dem Sohn und dem Heiligen Geist jeweils gleichgesetzt werden. Der Vater, wie der corpus der Sonne, ist niemals auf die Erde herabgestiegen. Auf die Erde ist der Sohn herabgestiegen, der incarnatus und visibilis von dem Vater hervorgegangen ist, ähnlich wie der splendor, der von der Sonne ausgeht und auf der Erde sichtbar ist. Der Heilige Geist, der vom Vater und Sohn ausgeht, dringt dagegen in die Seelen ein und entflammt sie zu dem amor bene agendi, wie der calor, der von dem corpus der Sonne und von ihrem splendor ausgeht, in die Erde eindringt und sie fruchtbar macht.
Kap. III: Similitudo zwischen dem calor der Sonne und den aromata von Weihrauch und Myrrhe auf der einen Seite und dem Heiligen Geist auf der anderen: Der calor und die aromata verlocken die Sinne, noch bevor die Augen die Quelle erblicken, aus der sie hervorgehen, ebenso geht der Heilige Geist voraus und bereitet die Herzen auf das Kommen Gottes vor. – Weitere Beispiele zur Erläuterung des mysterium der Dreifaltigkeit: fons, rivus, stagnum, die unterscheiden sich voneinander, stimmen jedoch in ihrem Wesen überein; stuppa, cera, ignis, die drei verschiedene Dinge sind, müssen jedoch zugleich anwesend sein, damit eine Kerze brennen kann.
Kap. IV–V: Hinweis auf die parabolae, die Geistliche lesen müssen:

Kap. IV: Luc. 8, 5ff. wider die Nachlässigkeit des göttlichen Amtes zugunsten der Weltlichkeit; Luc. 16, 19ff. wider die übertriebene Habsucht und die übermäßige Gier nach kostbaren Gewändern und Speisen; Luc. 10, 30ff. zur Ermahnung einer pietatis et severitatis commixtio im Umgang mit den zu bessernden Sündern.

Kap. V: Matth. 13, 44ff. wider die Gier nach menschlichem Lob; Matth. 18, 23ff. wider ein hartes und unbarmherziges Verhalten gegenüber den Sündern; Luc. 18, 10ff. und Luc. 14, 8ff. wider den Hochmut; Luc. 14, 16ff. wider die Zügellosigkeit.
Kap. VI–IX: Similitudines und imagines aus der sichtbaren Welt und dem konkreten Leben, durch welche die Kleriker die Laien, die der Heiligen Schrift unkundig sind, ermahnen können:

Kap. VI: Similtudines, die die Laien zu einem frommen und rechten Wandel anleiten können: Die Laien sollen aus der Vielfalt der Menschen die Tugenden ernten, sowie die Bienen aus den mannigfaltigen Blüten den Honig schöpfen; Sie sollen sich Gott nähern und Hunger und Durst nach Seinem Wort haben, mit derselben Freude, mit der jemand die Landwirtschaft betreibt (weil sie nützlich ist), sich einem studium widmet (weil er es liebt), etwas isst oder trinkt (weil er Hunger oder Durst hat) oder sich einen Schlaf gönnt (weil er Müdigkeit verspürt). – Wiederverwendung der imago der Sonne: Da die Sonne ein Geschöpf ist und jedes Geschöpf dem Schöpfer untergeordnet ist, ist der splendor Gottes incomprehensibilis.

Kap. VII: Imagines (Sonne, Mond und Sterne als ornamentum des Himmels; Blumen, Kräuter, Pflanzen und Früchte als ornamentum der Erde; Stickereien auf den Stoffen; Melodien von chordae und organi; Glanz von Gold, Silber und Metallen; Lieblichkeit der Wasserläufe; Duft der Aromen; Zierde eines Antlitzes), durch die sich die Laien, indem sie die Schönheit der weltlichen Dinge erkennen, die noch größere Schönheit der ewigen Dinge vergegenwärtigen können, während sie sich von den Versuchungen und Begierden des saeculum fernhalten.

Kap. VIII: Imagines und similitudines, durch die die Laien verstehen können, wie die Widerwärtigkeiten von Gott zum Wohl der Menschen gewollt sind. Unwetter, Pest, Hungersnöte, Geißeln dienen dazu, die menschliche Bosheit zu korrigieren. Missbräuche von Reichtum und Macht ebenso wie die Wildheit der Tiere dienen dazu, den Menschen die Existenz des Teufels zu zeigen. Die medizinischen Therapien zur Heilung des Leibes können schließlich als Analogie dienen, um die göttliche Heilkunst am Geist besser zu verstehen: Wie nämlich die Gesundheit des Leibes häufig durch ein Arzneimittel bewahrt wird, das aus übelriechenden und unreinen Substanzen bereitet ist, so vollzieht sich auch die Heilung der Seele durch Widerwärtigkeiten, die die zur Erlösung notwendige Demut hervorbringen.

Kap. IX: Similitudo zwischen den Jahreszeiten und der Lebenszeit: Der Frühling, der Sommer und der Herbst, da sie für jede Arbeit geeignet sind, versinnbildlichen jenen Teil des Lebens, der dem Menschen gegeben ist, um die Vergebung Gottes zu erlangen. Der Winter hingegen, zur Arbeit ungeeignet, stellt das Jüngste Gericht dar, da dann kein Werk mehr heilsam für die Erlösung des Menschen sein kann. – Imago des täglichen Verzehrs der Speise, durch die der Mensch Kraft für die leiblichen Tätigkeiten empfängt, als Erinnerung an das tägliche Bedürfnis nach geistlicher Speise, um Gott zu dienen und um Vergebung der Sünden zu bitten. – Similitudo zwischen copia et penuria substantię corporalis einerseits und spirituales divicię und spiritualis vitę dampna andererseits: Wie der materielle Reichtum tatsächlich die äußeren Sorgen mindert, so lindert der geistige Reichtum die innere Unruhe für die zukünftige Erlösung. Ebenso: Wie die materielle Armut Hunger gebiert, so bedroht die geistige Armut das ewige Heil der Seele.über den Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum vgl. noch DE FILIPPIS 2015 S. 131–133.

1.2.2.2 Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus (in reb. vis.)

Nach Bischoffvgl. BISCHOFF 1966 S. 117. war der Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus in dem Codex Amerbacensis enthalten. Der Herausgeber Johannes He(e)rwagen schrieb das Werk wahrscheinlich von dem verlorenen Codex ab. Da er annahm (so, wie für den Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum), dass es sich um eine Schrift von Beda Venerabilis handelte, edierte er sie unter dem Titel Sermo de eo, quod legitur in psalmis: »Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat, si est intelligens aut requirens Deum« im achten tomus seiner Beda-Ausgabe, die 1563 in Basel erschien. Nur wenige und sehr kurze Abschnitte des Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus sind auch in handschriflicher Form überliefert, nämlich in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (vgl. unten), im Fragment München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 29469(1 (vgl. unten) sowie in weiteren Fragmenten von Clm 14490, die in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14941 enthalten sind (vgl. unten).

Wie Otloh selbst in seinem Liber de temptatione cuiusdam monachi erklärt, wurde der Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus von ihm im Kloster Amorbach (1066/1067) auf Bitten des Abtes geschrieben (vgl. unten).

Der Sermo wird von einem Prolog eingeleitet, in dem Otloh drei Arten unterscheidet, auf die Gott selbst es zulässt, dass das malum sich den Menschen nähert:

Gott sieht, dass die Menschen zügellos und ad cuncta boni operis studia neglegentes sind. Er gestattet dann, dass sie in aliquod crimen vel periculum grande geraten, damit sie gedemütigt und betrübt werden und anfangen, ihn in ihrer Not anzurufen.
Gott erlaubt, dass die Menschen in tribulatione vel temptatione auf die Probe gestellt werden, bis er sie für würdig hält, das premium cęleste zu empfangen.
Gott gestattet, dass die Guten in bonis faciendis den Eifer der Bösen in malis faciendis nachahmen.

Dem Prolog folgt der Sermo selbst über die Spuren und Lehren Gottes, die in der sichtbaren Welt erkennbar sind. Basierend auf dem Brief des Paulus an die Römer 1, 20 – Invisibilia enim ipsius (sc. Dei) a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur – verwendet Otloh in dem Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus über hundert similitudines, die anfangs ausführlich sind und im Verlauf des Werkes kürzer und prägnanter werden. So möchte er auch für nicht gelehrte Leser secreta plurima verständlich machen, die ansonsten völlig unverständlich blieben.

Das erste Vergleichselement, auf das Otloh zurückgreift, ist das Wasser, das – wie bereits in dem Kap. III des Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum – in fons, rivus und stagnum unterschieden wird, um das Verständnis der Dreifaltigkeit zu erleichtern. Ebenso wird das letzte Vergleichselement, auf das Otloh in dem Sermo zurückgreift, nämlich die Kerze als stuppa, cera und lux, im selben Kapitel des Libellus verwendet, wiederum um die Dreifaltigkeit zu erklären. Zwischen diesen similitudines folgen jedoch ohne Unterbrechung viele weitere neue, in denen Otloh nicht nur seine Phantasie und Originalität, sondern auch seine außergewöhnliche Fähigkeit zeigt, das Geistige durch imagines und konkrete Beispiele allgemein zugänglich zu machen. Er zieht vielfältig geeignete Vergleichselemente aus Natur, Künsten, Ämtern, Berufen und weiteren Tätigkeiten der Menschen, Alltag und seinen Gestalten, biblischen Geschichten, Tier‑, Pflanzen- und Objektwelt usw. heran. Die meisten similitudines weisen eine stereotype Form auf, da sie jeweils durch sicut eingeleitet werden.

Die Reihe der Similitudinen wird nur durch die Einfügung einer exhortatio Otlohs an die rectores coenobiorum unterbrochen. Otloh macht sie nämlich verantwortlich für die incuria, in der sich die Klöster befinden, für die Übergabe der klösterlichen praedia an reges und praesules sowie für das Unterlassen des Schutzes der Armen. Von geistlichen Themen wendet sich Otloh daher etwa in der Mitte seines Sermo ab, um die Übel seiner Zeit anzuprangern, und bietet dabei ein klares Bild des korrupten Zustands der Klöster.über den Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus vgl. noch DE FILIPPIS 2015 S. 142–151.

1.2.2.3 Liber de cursu spirituali (curs.)

Der Liber de cursu spirituali ist in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 und München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 überliefert (vgl. unten). In den beiden Handschriften ist der zum großen Teil von Otloh selbst abgeschriebene Text des Werks im Wesentlichen identisch. Wo Varianten auftreten, handelt es sich meist um Autorenvarianten. Clm 14490 und Clm 18611 überliefern daher zwei verschiedenen Redaktionen des Liber de cursu spirituali. Da der autobiographische Teil der Schrift, nämlich Kap. XXI–XXV, später auch von Otloh in den Liber de temptatione cuiusdam monachi aufgenommen wurde, kann jedoch auch München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756, der eben den Liber de temptatione cuiusdam monachi überliefert, alternative Lesarten bezeugen (vgl. unten). In ähnlicher Weise sind für die Kap. I–III und XXVI – die Otloh in dem Sermo de cursu spirituali miteinander kombinierte – alternative Lesarten in Zürich, Zentralbibliothek, C 57 nachweisbar (vgl. unten).

Wie Otloh selbst im seinem Liber de temptatione cuiusdam monachi schreibt, stammt der Liber de cursu spirituali aus den letzten Jahren (1068–1070) seines Lebens im Kloster St. Emmeram (vgl. unten).

Das Werk besteht aus einem Prolog und einem Text, der bereits in älteren Ausgaben in 26 Kapitel unterteilt ist:

Prolog: Kritik Otlohs am Zerfall der Welt durch Korruption und Nachlässigkeit der Herrscher, und Wunsch, sie durch sein Liber zu bessern; Aufforderung zur Umkehr der Sünder, damit Gott Barmherzigkeit zeigt und die penuria frugumdarüber vgl. auch den Schlussteil des Kap. IX des Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum. beendet.
Kap. I: Erklärung der Allegorie im Titel des Werks: So wie illi, qui in stadio currunt, alles daran setzen, die anderen zu überholen, so soll auch jeder Christ (debiles et claudi senes et infirmi necnon pauperes … iuvenes et sani atque divites) den anderen in Tugend und guten Werken vorangehen.
Kap. II–III: Beschreibung des cursus specialis nach Kategorie der betroffenen Menschen:

Kap. II: Cursus specialis für diejenigen, die ein monastisches Leben führen, für die homines saeculares und für die pastores et rectores ecclesiae.

Kap. III: Cursus specialis für diejenigen, die die Heilige Schrift lesen.
Kap. IV–V: Moralische Erhebung durch die Psalmen:

Kap. IV: Beispiele in den Psalmen für intimae preces um Vergebung der eigenen Sünden, für gemeinsame Gebete pro aliorum salute, für orationes pro sacerdotibus. – Weitere Lehren, die sich in den Psalmen finden lassen, um Gott seine Verdienste zuzuschreiben, ihn um Vergebung der eigenen Fehler zu bitten, das Verständnis der Heiligen Schrift nach der Bekehrung zu erbitten und der Versuchung des Teufels zu entkommen.

Kap. V: Lehren in den Psalmen, durch die ein Bekehrter den Angriffen des Teufels widerstehen und seinen Glauben durch oratio und confessio stärken kann.
Kap. VI–IX: Repertoire von sententiae der Psalmen, in denen Ereignisse aus dem Leben Christi vorangekündigt werden; Erklärung, wie die Psalmen gerecht verstanden werden können, indem bestimmt wird, wem jede einzelne sententia zuzuschreiben ist – nämlich Gott, dem Psalmisten oder anderen (personarum mutatio) – und mit welcher Absicht sie geäußert wurde – nämlich ob sie gesprochen (vgl. pronunciando), ermahnt (vgl. ammonendo) oder getadelt (vgl. increpando) wurde (locutionum modi).

Kap. VI: Sententiae, in denen die Geburt, der Tod am Kreuz, die mysteria der Menschwerdung und Himmelfahrt, der Dialog mit Gott dem Vater vorangekündigt werden.

Kap. VII: Sententiae, in denen das mysterium der Passion Christi vorangekündigt wird. – Personarum mutatio in Psalmen II, XLIX und LXXXI, bei denen nur der Anfang und das Ende von dem Psalmisten stammen und der übrige Text Dei Patris et Filii, nunc vero absolute Dei personę zuzuschreiben ist.

Kap. VIII: Personarum mutatio in den Psalmen XIV und XXXI, deren sententiae von Gott und dem Psalmisten ausgesprochen werden. – Gegenüberstellung der iudicia Domini vera iustificata in semetipsa und der falschen humana iudicia.

Kap. IX: Rechtfertigung der severa Dei iudicia als Folge dessen, dass der Mensch von Gott das liberum arbitrium empfangen hat, und Aufforderung, zu hören, was Gott durch den Psalmisten sagt, nunc pronunciando ea, quę scienda vel facienda sunt, nunc ammonendo pro eisdem, interdum vero increpando pro neglegentia nostra.
Kap. X–XV: Erklärungen und Repertoires weiterer, vielfältig ausgewählter sententiae aus den Psalmen und Propheten:

Kap. X: Erklärungen zu wegen ihres sittlichen Inhalts ausgewählten sententiae aus den Psalmen.

Kap. XI: Repertoire von sententiae aus den Psalmen, die ad piorum consoltationem ausgesprochen wurden.

Kap. XII: Repertoire von sententiae aus den Psalmen, die ad impiorum terrorem ausgesprochen wurden.

Kap. XIII: Erklärung der von Gott per oppositas species vorgenommenen Weltordnung und Repertoire von sententiae aus den Psalmen, die per oppositionem et consolationis et terroris ausgesprochen wurden.

Kap. XIV: Repertoire von sententiae aus den Psalmen, die ad admonitionem vel exhortationem fidelium ausgesprochen wurden.

Kap. XV: Repertoire von sententiae aus den Psalmen, die ad initium … cuiuslibet operis boni, ad orationem intimam in congregatione und ad benedicendum quempiam geeignet werden. – Erläuterung der legendi utilitas der Bücher Samuel und Hiob. – Repertoire von sententiae aus den Propheten Jesaja, Jeremia, Ezechiel, Daniel, Zephanja.
Kap. XVI–XX: Auswahl und hermeneutische Auslegungen von parabolae und sententiae aus den Evangelien:

Kap. XVI: Moralische Lehren aus den Worten und Taten Christi.

Kap. XVII: Moralische Lehren aus vielfätig ausgewählten parabolae und sententiae.

Kap. XVIII: Parabolae und sententiae, um den Menschen zu guten Taten zu führen, böse Gedanken zu unterdrücken, zum Teilen der von Gott empfangenen Güter anzuregen, über den Teufel zu siegen, die Wertschätzung Gottes für die Gaben der Armen hervorzuheben und die Bedeutung der Taufe für die Kinder zu betonen.

Kap. XIX: Parabolae und sententiae, um den Menschen einzuladen, ihre Hoffnung nicht auf divitiae und voluptates zu setzen, gegenüber Gott nicht nachlässig zu sein, das ewige Leben auch durch die weltlichen Güter zu erstreben und sich nach discretione und temperantia zu verhalten.

Kap. XX: Parabolae und sententiae, um den Menschen einzuladen, sich vom Luxus und Hochmut fernzuhalten, auf die göttlichen Verheißungen zu vertrauen und in Urteilen nicht übereilt zu sein.
Kap. XXI–XXV: Autobiographischer Teil:

Kap. XXI: Otlohs Erzählung über die tag- und nachtzeitlichen delusiones diabolicae vor und nach seiner Bekehrung, sein Hilfegesuch an Gott, das Eingreifen der göttlichen Gnade und die Stärkung seines Glaubens.

Kap. XXII: Otlohs Erzählung über sein divinae inspirationis colloquium und die darauffolgende Ermunterung, den eigenen vota treu zu bleiben, den Beispielen der Heiligen zu folgen, sich selbst und die eigene fragilitas zu erkennen, den Wert seiner scientia litterarum zu schätzen.

Kap. XXIII: Weitere göttliche Ermunterung an Otloh, sich den miracula seiner Kindheit zu erinnern und sich mit den Lehren der Heiligen Schrift gegen den Teufel zu schützen.

Kap. XXIV: Göttliche Aufforderung an Otloh, in der Versuchung der Engel, im Fehltritt Adams, in den afflictiones vieler electi des Alten und Neuen Testaments, der Verfolgten und der Heiligen Antonius und Benedikt Ansporn für seinen cursus hin zu Gott zu sehen.

Kap. XXV: Göttliche Ermahnung an Otloh, in weiteren heiligen Männern und Frauen Vergleichsbeispiele zu erkennen, die ihn in seinem Kampf gegen die Versuchungen und in seinem Streben nach der Erlösung stärken sollen.
Kap. XXVI: Beschreibung (versehen mit vielen Beispielen von Versuchungen) des cursus generalis für jeden Kleriker und Laien, Mann und Frau, der ad supernam patriam pervenire erstrebt.über den Liber de cursu spirituali vgl. noch USKOV 1999 S. 20–22 und DE FILIPPIS 2015 S. 151–156.

1.2.2.4 Sermo de cursu spirituali (sermo de curs.)

Der Sermo de cursu spirituali ist nur in Zürich, Zentralbibliothek, C 57 überliefert (vgl. unten). Das Werk besteht tatsächlich nur aus einer Kombination des Anfangs- (Kap. I–III) und Endteils (Kap. XXVI) des Liber de cursu spirituali, die durch einige Übergangssätze miteinander verbunden sind. Zeugen alternativer Lesarten innerhalb des Sermo de cursu spirituali können demnach auch München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 und München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 sein, die eben zwei unterschiedliche Redaktionen des Liber de cursu spirituali überliefern.

Ähnlich wie der Liber de cursu spirituali wurde auch der Sermo de cursu spirituali vermutlich von Otloh in Kloster St. Emmeram zwischen 1068 und 1070 verfasst (vgl. unten). In seinem Liber de temptatione cuiusdam monachi spricht Otloh jedoch nicht ausdrücklich von dieser Schrift.

Der Sermo de cursu spirituali enthält lediglich die Beschreibung des cursus specialis (vgl. oben) und des cursus generalis (vgl. oben) zur ewige Erlösung. Es bleibt schwierig festzustellen, ob Otloh zunächst den Sermo de cursu spirituali verfasste und diesen dann in dem Liber de cursu spirituali erweiterte, oder ob er umgekehrt zuerst den Liber de cursu spirituali schrieb und daraus anschließend das Material für den Sermo de cursu spirituali herauslöste.

1.2.2.5 Epistola ad quendam amicum nostrum facta (epist.)

Die Epistola ad quendam amicum nostrum facta ist nur in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 überliefert (vgl. unten).

Laut Vollmannvgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1121. wäre das Werk von Otloh zwischen 1068 und 1070 nach seiner Rückkehr ins Kloster St. Emmeram verfasst worden. In dem Liber de temptatione cuiusdam monachi erwähnt Otloh diesen Brief nicht ausdrücklich. Er könnte jedoch eine der im dem Liber selbst erwähnten epistolae sein: Inter hęc et sermones quosdam necnon epistolas pro communi utilitate scripsi. Quas si quis forte legere voluerit, apud nos invenire poterit. Da in dem Liber de temptatione cuiusdam monachi der oben zitierte Text auf den dem Liber de cursu spirituali gewidmeten Abschnitt unmittelbar folgt, scheint dieses Element zusammen mit Otlohs Aussage am Anfang der Epistola ad quendam amicum nostrum facta – Quoniam etati meę advesperascit et inclinata est iam dies, quam in scribendi atque dictandi noticia ex Dei gratia quondam habui – die späte Datierung des Briefes zu untermauern.

In der Epistola ad quendam amicum nostrum facta hebt Otloh drei zentrale Punkte seiner Gedanken hervor:

Sowohl die prospera, quę dici solent bona, als auch die adversa, quę dicuntur mala, sind der göttlichen pietas und caritas zuzuschreiben. Die bona könnten nämlich nicht als solche erkannt werden ohne die ihnen entgegengesetzten mala.
Bona und mala wurden vom Gott dem Menschen vorgelegt, damit er seinen liberum arbitrium ausüben und seine qualitas zeigen kann, ohne Gott für seine male agere verantwortlich zu machen.
Das iudicium iustum Gottes und seine gratia werden dem Menschen täglich offenbart, damit der Mensch zuerst lerne, Gott ex primę prevaricationis pena zu fürchten und ihn dann für seine pietas zu lieben.

1.2.2.6 Sermo in natali apostolorum (in nat. apost.)

Der Sermo in natali apostolorum ist nur in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 überliefert (vgl. unten).

Weder das Jahr noch der Ort der Abfassung des Sermo in natali apostolorum sind bekannt. Es ist jedoch wahrscheinlich, dass diese Predigt zu der Gruppe von sermones gehörte, die Otloh zusammen mit den epistolae vermutlich im Kloster St. Emmeram in seinen letzten Lebensjahren verfasste (vgl. oben).

In dem Sermo in natali apostolorum erklärt Otloh, dass er nicht nur die Evangelien, sondern auch die Apostelgeschichte und die ecclesiasticae historiae als Quellen benutzt. Nach einem kurzen einleitenden Teil, in dem Otloh den Aposteln eine größere ligandi solvendique peccata hominum potestas als den anderen Heiligen zuschreibt, geht er anschließend die Apostel einzeln durch und verbindet jeden von ihnen mit einem besonderen Ereignis aus ihrem Leben:

Petrus und die Heilung der Kranken durch seinen Schatten.
Andreas, Prediger in Achaia, und sein Tod am Kreuz.
Jakobus der Ältere und sein Privileg, als Erster aus dem Kelch Christi beim letzten Abendmahl zu trinken.
Johannes Evangelista und seine Visionen auf Patmos, die Unterdrückung der Täuschungen der Häretiker, sein natürlicher Tod.
Thomas und der Sieg über seinen Unglauben.
Jakobus der Jüngere und sein asketisches Leben.
Matthäus und sein Werden vom Zöllner zum Evangelisten.
Matthias und sein magnum sanctitatis … privilegium als Ersatz für Judas Iskariot.
Philippus und sein feierliches Fest zusammen mit Jakobus dem Jüngeren.
Bartholomäus und seine Mission in India ulterior.
Symon und seine Feier.
Judas Thaddäus und seine Feier.

Zusammen mit den zwölf Aposteln fügt Otloh jedoch auch die drei wichtigsten discipuli Christi ein: Paulus mit seiner Entrückung bis in den dritten Himmel, Lukas und Markus.

1.2.2.7 Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium (explan.)

Die Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium ist nur in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 überliefert (vgl. unten). In der Handschrift wird das Werk von einem erläuternden Schema eingeleitet (vgl. unten), das dazu dient, das Verständnis des Inhalts zu erleichtern.

Weder das Jahr noch der Ort der Abfassung der Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium sind bekannt.

Wie bereits aus dem Titel hervorgeht, ist das kurze Werk eine Abhandlung über die Zahl und die qualitates hominum. Otloh unterscheidet zunächst zwischen ternarius numerus, nämlich die Trinität und ihre Vollkommenheit, und binarius numerus, d. h. die Dualität, die durch Adam repräsentiert wird, der, indem er sündigte, seine Ähnlichkeit mit dem Schöpfer verlor und eben von der Trinität in die Dualität fiel. Als Nachkommen Adams können alle Menschen nur in der Dualität oder in der Dualität und Trinität sein:

Menschen, die peccatis nimiis dediti sind, ohne Buße zu tun, sind nur in Dualität. Solche Menschen sind reprobi und werden durch die Zahlen IV und VIII symbolisiert.
Menschen, die nach der Sünde Buße tun, sind in der Dualität und Trinität. Solche Menschen sind mediocres und werden durch die Zahlen VI und XII symbolisiert.

Nur in der Trinität sind dagegen Christus, der durch die Zahl III symbolisiert wird, sowie die Engel und jene, die ein engelhaftes Leben führen, die imago divinę perfectionis sind und durch die Zahl IX symbolisiert werden.

1.2.2.8 De miraculo quod nuper accidit cuidam laico (mirac.)

Die kurze Schrift De miraculo quod nuper accidit cuidam laico ist nur in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 überliefert (vgl. unten).

Weder das Jahr noch der Ort der Abfassung des Werkes sind bekannt.

In einer Zeit, in der die vielen vanitates et iniquitates, die die Welt verderben, wie ein Vorbote des bevorstehenden Endes erscheinen, mahnt Otloh die Menschen, sich vor den insidiae des Teufels zu hüten. Er verwendet dazu eine Erzählung, die von einem Kleriker vorgetragen wurde. Die Hauptfigur der Erzählung ist ein illustris vir, der beschuldigt wird, ein Pferd gestohlen zu haben, und sich dem aquę iudicium unterziehen muss, um seine Unschuld zu beweisen. Nachdem das aquę iudicium ihn trotzdem für schuldig befunden, beschließt er, sich an die anwesenden Kleriker zu wenden und sie zu fragen, wie er seine Unschuld beweisen könne. Er erfährt daraufhin, dass er zunächst vor Gott um Verzeihung bitten muss, weil er seinen Bart nicht iuxta morem laicorum trägt, sondern sich vielmehr wie ein Kleriker rasiert.Umgekehrt verteidigte ein Zisterzienserabt des 12. Jh. das Barttragen bei Mönchen, vgl. HUYGENS 1985. Der Bart bei Klerikern spielte im 15. Jh. als Merkmal der Ostkirche und des Eremitentums eine Rolle, vgl. LEHMANN 2009. Er bittet also Gott um Vergebung und gelobt, sich nicht mehr den Bart zu rasieren. Nachdem er erneut dem aquę iudicium unterzogen wird, wird er somit auf wunderbare Weise vom Vorwurf des Pferdediebstahls freigesprochen. Später jedoch, von der divina pietas und seinem Gelübde abgewandt, beginnt der vir wieder, sich den Bart zu rasieren, und fällt daraufhin der Strafe Gottes für seinen Übermut zum Opfer.

Die Kritik an der weltlichen Eitelkeit ist somit das zentrale Thema, auf dem die kurze Schrift beruht. Die Betonung, die Otloh auf die Mode des Bartabschneidens legt, verweist auf den Schlussteil des Kap. IX des Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum. Aufgrund seiner Struktur nähert sich das Werk De miraculo quod nuper accidit cuidam laico den Erzählungen des Liber visionum Otlohs an.

1.2.2.9 Epilogus (epil.)

Die kurze Schrift Epilogus leitet ihren Titel aus der Tatsache ab, dass sie als Schluss des Dialogus de tribus quaestionibus Otlohs 1721 von Bernhard Pez in seinem Thesaurus anecdotorum novissimus (vgl. unten) abgedruckt wurde. Sie ist jedoch ein eigenständiger Text, der in vier Handscriften überliefert wurde, nämlich Zürich, Zentralbibliothek, C 57, Chicago, Newberry Library, Case MS 6 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml LXXVII), Heiligenkreuz, Zisterzienserstift, Cod. 148 und Krakau, Biblioteka Jagiellońska, olim Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, Ms lat. qu. 922 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml XCVII) (vgl. unten).

Das Werk wird von Otloh in seinem Liber de temptatione cuiusdam monachi nicht erwähnt, und sowohl die Zeit als auch der Ort, an dem er es verfasste, bleiben ungewiss (vgl. unten).

Die Schrift ist eine Aufforderung Otlohs an den Leser, nicht nur die bloße superficies verborum, sondern auch die intima sententiarum zu berücksichtigen und die Aufmerksamkeit nicht von der erbaulichen Zielsetzung eines Textes abzulenken, um sich lediglich auf eine reprehensio scriptoris vel dictatoris zu beschränken.

1.3 Die Handschriften und Handschriftenfragmente

Die folgende Textedition basiert hauptsächlich auf drei Handschriften im Bestand der Bayerischen Staatsbibliothek München – Clm 14490, Clm 14756 und Clm 18611 – und auf einem Codex – Ms C 57 – der Zentralbibliothek Zürich. Kurze Textabschnitte werden auch aus einer weiteren Handschrift der Bayerischen Staatsbibliothek, Clm 14673, überliefert.

In allen o. g. Exemplaren wechselt Otlohs Hand mit Händen zeitgenössischer Schreiber, die sehr wahrscheinlich im Kloster St. Emmeram in Regensburg oder im Kloster St. Salvator in Fulda tätig waren, ab.

Die Überlieferung der neu zu edierenden Werke Otlohs umfasst auch autographe Fragmente und einen verlorenen und ebenso wohl autographen Codex Amerbacensis.

Für Chicago, Newberry Library, Case MS 6 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml LXXVII), Heiligenkreuz, Zisterzienserstift, Cod. 148 und Krakau, Biblioteka Jagiellońska, olim Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, Ms lat. qu. 922 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml XCVII) besteht eine autographe Überlieferung hingegen nicht.

Auf der Grundlage der Bibliothekskataloge und der Details, die sie jeweils zur Verfügung stellen, folgt nachstehend eine schematische Beschreibung der Textzeugen.

1.3.1 Autographe Überlieferung

1.3.1.1 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673 (M)

(Zusammengesetzte Handschrift, Faszikel I–IV)

Über die gesamte Handschrift Clm 14673

Provenienz	Regensburg, Kloster St. Emmeram.
Einband	Spätgotischer Holzdeckelband. Vorderdeckel Titelschild: Liber visionum. Vita sancti Adalberti abbatis. Item Exposicio in Apockalypsim cum II epistolis. Regula sancti Augustini. Rückenschild: Otloh, Liber visionum. Alia. Sæc. XI.
Exlibris	Ad Bibliothecam S. Emmerami (18. Jh.; vorderes Spiegelblatt).
Alte Signaturen	G 57/G LVII (Einbandrücken). 58·4 (vorderes Spiegelblatt oben; Aicher-Signatur). 62. et 63. (Bl. 1^r unten). F 17 (nach dem Katalog Mengers). 533 (Bl. 1^r unten in Bleistift; nach dem Katalog von Johann Baptist Kraus).vgl. KRAUS Bibliotheca II S. 95).
Beschreibstoff	Pergament.
Format	20 × 13,5–14,5 cm.
Foliierung	18./19. Jh.

Faszikel I (Bl. 1–46)

Entstehungsort	Fulda, Kloster St. Salvator oder Regensburg, Kloster St. Emmeram.
Entstehungszeit	Zwischen 1062 und 1070.
Inhalt	(Bl. 1^v–46^v) Otloh von St. Emmeram: Liber visionum.

Faszikel II (Bl. 47–56)

Entstehungsort

Oberalteich.

Entstehungszeit

ca. 1344–1346.

Inhalt

(Bl. 47^r) Notiz und Mariengebet.

(Bl. 47^v–54^r) Albertus Oberaltahensis: Vita beati Alberti monachi Oberaltahensis.

(Bl. 54^v–56^v) Leer.

Faszikel III (Bl. 57–120)

Entstehungsort

Regensburg?

Entstehungszeit

Spätes 11. Jh.

Inhalt

(Bl. 57^r) Leer.

(Bl. 57^v–116^v) Commentarius in Apocalypsim.

(Bl. 117^r–119^r) Epistula Christi de die Dominica.

(Bl. 119^v–120^r) Epistula Christi de die Dominica (andere Fassung).

(Bl. 120^v) Leer.

Faszikel IV (Bl. 121–140)

Entstehungsort

Unbestimmte Herkunft.

Entstehungszeit

12. Jh., 1. Viertel.

Inhalt

(Bl. 121^r) Leer.

(Bl. 121^v–127^v) Regula sancti Augustini.

(Bl. 127^v–139^v) Aurelius Augustinus Hipponensis: De moribus clericorum sermo I (= sermo 355) et II (= sermo 356).

(Bl. 140^r-v) Leer.

Über Otlohs Faszikel (= Faszikel I, Bl. 1–46)

Foliierung	Arabische Zahlen 1–44 (wohl 15. Jh.) am oberen Rand, Mitte jedes Recto ab Bl. 2; Bl. 39 übersprungen.
Lagenzählung	1 × III - 2 + 2 (Bl. 1–6; 1 Doppelbl. oder 2 Einzelbl. nach Bl. 2 bzw. 4 mit Textverlust ausgefallen; Bl. 3 und 4 eingehängt mit Stützfalz); 5 × IV (Bl. 7–46).
Hände	Otloh (Bl. 39^r–46^v: Haupttext. – Bl. 1^v–38^v: Nur Korrekturen, Ergänzungen, Rubriken). Zeitgenössische Hände: m1 (M) (Bl. 1^v–14^v, 35^r–38^v: Haupttext). m2 (M) (Bl. 15^r–34^v: Haupttext). Weitere Hände: Hand des 13. Jh.? (Bl. 46^v: Anfang eines Besitzeintrags: Iste liber). Hand des 14. Jh. (Bl. 46^v: radierter Eintrag). Hand des 15. Jh.? (Foliierung. – Bl. 14^v, 16^v, 18^r, 19^v, 20^v, 21^r, 23^r, 24^v, 26^r-v, 28^r, 29^v, 31^r-v, 33^r, 38^r, 42^r, 43^r, 44^r: römische Zählung der Visionen). Hand von Johannes Aventinus? (Bl. 31^v: Randverweise). Hand des 16./17. Jh. (Bl. 1^r: hinzugefügter Verfassername. – Bl. 2^v, 3^r, 4^v: Anmerkungen zu Blattausfall und Unvollständigkeit des Textes. – Bl. 2^v, 4^r, 5^v, 11^v, 14^v, 16^v, 18^r, 19^v, 20^v, 21^r, 23^r, 24^v, 26^r-v, 28^r, 29^v, 31^r-v, 33^r, 38^r, 42^r, 43^r, 44^r: richtige Zählung der Visionen).
Weitere Details	Sporadische Löcher im Pergament ohne Textverlust (Bl. 33: Nähung). Unterer Rand von Bl. 29 abgeschnitten. Bis Bl. 38^v Überschriften in roter Tinte und manchmal rubrizierte oder in Rot verzierte (Bl. 11^v) Initialmajuskeln an den Textanfängen. – Rot gestrichelte Majuskeln (meistens Satzinitialen) auf Bl. 15^r–30^v. Bl. 39/46 und 40/45: Palimpsest (Bl. 40^r: Text aus einer liturgischen Handschrift, 11. Jh.).

Der Liber visionum Otlohs in den alten Bibliothekskatalogen des Klosters St. Emmeram

Bibliothek des Klosters St. Emmeram, Jahr 1347:vgl. München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14397; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.

Pulpitum 24: Ein Exemplar mit dem Liber visionum, wohl das Faszikel I von Clm 14673 mit den anderen Faszikeln der Handschrift noch nicht zusammengebunden (über dasselbe Pulpitum vgl. auch ↗ und ↗).

: »24. pulpitum: … Item liber visionum«.
Bibliothek des Klosters St. Emmeram, Jahre 1449/1452:vgl. Katalog Pleystainers = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14675; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.

Pulpitum 30: Ein Exemplar mit dem Liber visionum und dem Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus zusammengebunden (über dasselbe Pulpitum vgl. auch ↗).

: »Pulpitum tricesimum: … Liber visionum; item quomodo legendum in similitudinibus«.
Bibliothek des Klosters St. Emmeram, um das Jahr 1500:vgl. Katalog Mengers = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14675; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.).

Signatur F 17: Ein Exemplar mit den Faszikeln I–IV des heutigen Clm 14673 zusammengebunden.

: »Item liber visionum … Item legenda Adalberti abbatis. Item explanacio in apokalipsim … Item epistola Domini nostri Iesu Christi descendens de celo super altare sancti Petri in Ierusalem etc. Item alia. Item regula sancti Augustini. Item sermo eiusdem de communi vita clericorum. Alius de eodem. Hec omnia in parvo volumine et antiqua bona parva scriptura. F 17«.

Ausführliche Beschreibung und Digitalisat von Clm 14673 bei HSP.

1.3.1.2 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1)

Provenienz	Tegernsee, Benediktinerkloster.
Einband	Holzdeckelband. Vorderdeckel Titelschild: Tractatus de cursu spirituali. Rückenschild: Tractatus de cursu spirituali.
Besitzvermerk	Iste liber attinet monasterio Tegernsee (vorderes Spiegelblatt).
Alte Signature	T 103. 2° (Vorderdeckel). Teg. 611 (Einbandrücken). N: 1820 (vorderes Spiegelblatt in Bleistift).
Beschreibstoff	Pergament. Papier: Bl. 10–11, 14–16, 19–20, 25–26, 110–121 (im 15. Jh. in die Handschrift integriert).
Format	20 × 14 cm.
Foliierung	18./19. Jh.
Entstehungsort	Regensburg, Kloster St. Emmeram.
Entstehungszeit	Zwischen 1067 und 1070 (für Bl. 10–11, 14–16, 19–20, 25–26, 110–121 siehe oben).
Inhalt	Otloh von St. Emmeram: Liber de cursu spirituali.
Lagenzählung	1 × IV + 1 (Bl. 1–9; Bl. 1 Einzelbl.); 1 × IV - 4 + 7 (Bl. 10–20; 1. Bl. fehlt mit Textverlust; Bl. 10–11 später eingefügt; 4.-5. Bl. fehlen mit Textverlust; Bl. 14–16 später eingefügt; 8. Bl. fehlt mit Textverlust; Bl. 19–20 später eingefügt); 1 × IV - 1 + 2 (Bl. 21–29; 5. Bl. fehlt mit Textverlust; Bl. 25–26 später eingefügt); 5 × IV (Bl. 30–69); 1 × IV (Bl. 70–77; Bl. 73 und 74 eingehängt mit Stützfalz); 1 × 4 (Bl. 78–85); 1 × IV (Bl. 86–93; Bl. 89 und 90 eingehängt mit Stützfalz); 2 × IV (Bl. 94–109); 1 × V - 1 (Bl. 110–118; 10. Bl. fehlt ohne Textverlust); 1 Doppelbl. (Bl. 119–120); 1 Einzelbl. (Bl. 121).
Hände	Otloh (Bl. 1^r–2^r, Z. 2, 9^v, Z. 16–25, 12^r–13^v, 17^r–18^v, 21^r–24^v, 27^r–109^v: Haupttext, Korrekturen und Ergänzungen innerhalb des Textes oder am Rand, Rubrizierung. – Bl. 2^r–9^v Z. 15: Nur Korrekturen und Ergänzungen innerhalb des Textes oder am Rand). Zeitgenössische Hände: m1 (M1) (Bl. 2^r, Z. 2–6^r: Haupttext). m2 (M1) (Bl. 6^v–9^v, Z. 15: Haupttext). m3 (M1) (Bl. 2^r–90^r, passim: Materienrubriken am Rand, manchmal ausradiert und von einer späteren Hand ⦋siehe unten⦌ wiedergeschrieben). Weitere Hände: Hand des 15. Jh. (Bl. 10–11, 14–16, 19–20, 25–26, 110–121: Haupttext).vgl. BISCHOFF 1933 S. 91. Hand des 15. Jh.? (vorderes Spiegelblatt: Besitzvermerk). Hand des 15. Jh.? (passim: Neuschrift der am Rand ausradierten Materienrubriken, Randnotizen, Nachzeichung der nicht mehr sichtbaren Buchstaben und Wörtern im Text). Hand des 15. Jh.? (Bl. 121^v: ausradierter Text). Unbestimmte Hand (Bl. 88^v: ausradierter Text am linken Rand oben).
Weitere Details	Sporadische Löcher im Pergament ohne Textverlust (Bl. 1, 7: Nähung). Unterer Rand von Bl. 76 abgeschnitten. Rubrizierung (Überschriften und Initialmajuskeln an den Textanfängen) nur auf Bl. 1^r, 2^r.

Digitalisat von Clm 18611 bei HSP.

1.3.1.3 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2)

Über Clm 14490

Provenienz	Regensburg, Kloster St. Emmeram.
Einband	Spätgotischer Holzdeckelband. Vorderdeckel Titelschild: Liber de ammonicione clericorum. Rückenschild: Othloni Opuscula. Sæc. XI.
Alte Signaturen	E 113/E. CXIII (Einbandrücken). 24·7 (vorderes Spiegelblatt; Aicher-Signatur). L 1 (nach dem Katalog Mengers). 257 (Bl. 1^r unten in Bleistift; nach dem Katalog von Johann Baptist Kraus).vgl. KRAUS Bibliotheca II S. 45–46.
Beschreibstoff	Pergament.
Format	23 × 18 cm.
Foliierung	18./19. Jh.
Entstehungsort	Regensburg, Kloster St. Emmeram.
Entstehungszeit	Zwischen 1067 und 1070.
Inhalt	(Bl. 1^ra-b) Zwei Osterhymnen (Nachtrag von 11./12. Jh.; Texte wohl fälschlich Otloh zugeschrieben). (Bl. 1^v–167^v) Otloh von St. Emmeram: (Bl. 1^v–16^v) Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum. (Bl. 16^v–18^v) Sermo metricus ad clericos specialiter dictus. (Bl. 19^ra-b, 18^va-b) Versus de die iudicii. (Bl. 19^v–22^v) Sermo in natali apostolorum. (Bl. 23^r–49^r) Libellus proverbiorum (Red. E). (Bl. 49^r–51^r) Epistola ad quendam amicum nostrum factam. (Bl. 51^r–54^r) Oratio cuiusdam peccatoris (Rez. C). (Bl. 54^r–55^r) Oratio metrica ad sanctam Trinitatem (Rez. II). (Bl. 55^v–155^v) Liber de cursu spirituali. (Bl. 156^r–157^r) Narratio de miraculo quod nuper accidit cuidam laico. (Bl. 157^v) Leer. (Bl. 158^r–161^v) Oratio cuiusdam peccatoris (Rez. A); davor Zitate von Ps. 119, 2, 129, 2, 140, 2–3, 142, 2, 101, 2. (Bl. 161^v–163^v) Oratio Theutonica ex superiori oratione edita (Otlohs Gebet; bairisch). (Bl. 163^v) Rhythmische Sequenz über die Translatio sancti Dionysii (unvollständig, zweifelhaft und teilweise neumiert). (Bl. 164^r–167^v) Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus (unvollständig).
Lagenzählung	2 × IV (Bl. 1–16); 1 × III (Bl. 17–22); 16 × IV (Bl. 23–150); 1 × IV – 1 (Bl. 151–157; 2. Bl. weggeschnitten ohne Textverlust); 1 × III (Bl. 158–163; danach Lagenausfall mit Textverlust); 1 × II (Bl. 164–167; davor Ausfall von ein oder zwei Doppelbl. sowie von einer Lage; danach zwei bis drei Lagen mit Textverlust ausgefallen).
Hände	Otloh (Bl. 1^v–2^v, 19^r–151^v, 156^r–167^v: Haupptext, Korrekturen, Ergänzungen, Randvermerke, Rubriken. – Bl. 3^r–18^v, 152^r–155^v: Nur Korrekturen, Ergänzungen, Randvermerke). Zeitgenössische Hände: m1 (M2) (Bl. 3^r–18^v: Haupttext, Rubriken). m2 (M2) (Bl. 152^r–155^v: Haupttext). m3 (M2) (Bl. 1^ra-b: 1. Osterhymnus, Haupttext). m4 (M2) (Bl. 1^rb: 2. Osterhymnus, Haupttext). Weitere Hände: Laurentius Aicher? (vorderes Spiegelblatt: Inhaltsverzeichnis). Dionysius Menger? (vorderes Spiegelblatt: Ergänzungen innerhalb des Inhaltsverzeichnisses und Vermerk: Hec omnia edidit vel scripsit frater Otloh nostre congregationis sacerdos et monachus). Spätere Hand (Bl. 16^v: Notizen über der Zeile und am linken Rand in schwarzer Tinte. – Bl. 101^r: Notiz in schwarzer Tinte am rechten Rand). Hand des 19. Jh.? (Bl. 23^r: Randverweis in Bleistift). Moderne Hand (Bl. 158^r: Randverweis in Bleistift).
Weitere Details	Sporadische Löcher im Pergament ohne Textverlust. Überschriften und Initialmajuskeln an den Textanfängen meistens in roter Tinte. – In Rot verzierte Versinitialen auf Bl. 16^v. – Satzinitialen manchmal mit roter Farbe gefüllt ab Bl. 164^v. Getilgte Schriftreste an den oberen rechten Zeilenrändern von Bl. 158^r. Unvollständige Handschrift bereits um 1500 (siehe unten).

Clm 14490 in den alten Bibliothekskatalogen des Klosters St. Emmeram

Bibliothek des Klosters St. Emmeram, Jahr 1347:vgl. München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14397; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.

Pulpitum 24: Ein Exemplar des Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum (vgl. Titelschild auf Vorderdeckel von Clm 14490; über dasselbe Pulpitum vgl. auch ↗ und ↗).

: »24. pulpitum: … Item liber de ammonicione clericorum«.
Bibliothek des Klosters St. Emmeram, um das Jahr 1500:vgl. Katalog Mengers = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14675; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.).

Signatur L 1: Der heutige Codex Clm 14490.

–: »Item libellus manualis de ammonicione clericorum et laycorum … Item sermo metricus ad clericos specialiter dictus. Item versus de die iudicii. Item sermo in nataliciis apostolorum. Item libellus proverbiorum metricus … Item epistola ad quendam amicum facta. Item oracio pulcra eiusdem qui et suprascripta et sequencia edidit dicta. Alia oracio eiusdem. Item liber de cursu spirituali … Item in fine miraculum quod cuidam accidit laico. Item oracio cuiusdam peccatoris multum devota. Item oracio Theutonica ex superiori edita, et tandem 4 folia adiuncta sive transposita, et est bona antiqua scriptura per totum in mediocri volumine. L 1«.

Ausführliche Beschreibung und Digitalisat von Clm 14490 bei HSP.

1.3.1.4 Fragmente von Clm 14490 (M2fr)

Trägerhandschrift	München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14941 (15. Jh.). Digitalisat bei HSP.
Art	Bindematerial: Pergamentstreifen I = Bl. 5^v–6^r (siehe unten); II = Bl. 17^v–18^r (siehe unten); III = Bl. 29^v–30^r (unidentifiziertes Textfragment); IV = Bl. 41^v–42^r (unidentifiziertes Textfragment); V = Bl. 53^v–54^r (unidentifiziertes Textfragment); VI = Bl. 63^v–64^r (siehe unten); VII = Bl. 75^v–76^r (siehe unten); VIII = Bl. 97^v–98^r (unidentifiziertes Textfragment); IX = Bl. 109^v–110^r (unidentifiziertes Textfragment); X = Bl. 121^v–122^r (siehe unten); XI = Bl. 133^v–134^r (unidentifiziertes Textfragment); XII = Bl. 145^v–146r^r (siehe unten); XIII = Bl. 180^v–181^r (unidentifiziertes Textfragment); XIV = Bl. 216^v–217^r (unidentifiziertes Textfragment); XV = Bl. 226^v–227^r (unidentifiziertes Textfragment); XVI = Bl. 237^v–238^r (unidentifiziertes Textfragment); XVII = Bl. 261^v–262^r (unidentifiziertes Textfragment); XVIII = Bl. 273^v–274^r (unidentifiziertes Textfragment); XIX = Bl. 296^v–297^r (unidentifiziertes Textfragment); XX = Bl. 312^v–313^r (unidentifiziertes Textfragment); XXI = Bl. 330^v–331^r (unidentifiziertes Textfragment); XXII = Bl. 342^v–343^r (unidentifiziertes Textfragment); XXIII = Bl. 354^v–355^r (unidentifiziertes Textfragment); XXIV = Bl. 366^v–367^r (unidentifiziertes Textfragment); XXV = Bl. 378^v–379^r (unidentifiziertes Textfragment); XXVI = Bl. 384^v–385^r (unidentifiziertes Textfragment); XXVII = Bl. 389^v–390^r (siehe unten). Rectoseite des Nachsatzblattes (siehe unten). Versoseite des Nachsatzblattes (siehe unten).
Inhalt	Otloh von St. Emmeram: Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus (Fragmente).
Hand	Otloh.

1.3.1.5 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3)

(Zusammengesetzte Handschrift, Faszikel I–IV)

Über die gesamte Handschrift Clm 14756

Provenienz	Regensburg, Kloster St. Emmeram.
Einband	Spätgotischer Holzdeckelband. Vorderdeckel Titelschild: Alanus, De articulis fidei. De donis Spiritus sancti. De temptacione cuiusdam clerici. De doctrina spirituali metrice exposita. Rückenschild: Alanus, De articulis fidei et alia. S. XIII. et XI.
Alte Signaturen	S 9 (Vorderdeckel; mittelalterlich). K 20 (nach dem Katalog Mengers). 255 (Bl. 1^r unten in Bleistift; nach dem Katalog von Johann Baptist Kraus).vgl. KRAUS Bibliotheca II S. 45. b 10 (Einbandrücken unten; letzte St. Emmeramer Signatur, z. T. abgeschabt).
Beschreibstoff	Pergament.
Format	15 × 11 cm.
Foliierung	Koloman Sanftl.

Faszikel I (Bl. 1–15)

Entstehungsort

Deutschland.

Entstehungszeit

14. Jh., 1. Hälfte.

Inhalt

(Bl. 1^ra–15^rb) Nikolaus von Amiens: Ars fidei catholicae.

(Bl. 15^rb–15^vb) Liber de causis (nur Thesen in Auswahl).

Faszikel II (Bl. 16–60)

Entstehungsort

Deutschland (Bayern?).

Entstehungszeit

14. Jh., 2. Viertel.

Inhalt

(Bl. 16^r–59^v) Rudolf von Biberach (Pseudo-Bonaventura): De septem donis Spiritus sancti (Exzerpt).

(Bl. 59^v–60^r) Sermo.

(Bl. 60^v) Register.

Faszikel III (Bl. 61–111)

Entstehungsort

Regensburg, Kloster St. Emmeram.

Entstehungszeit

Vor 1070.

Inhalt

(Bl. 61^r-v) Leer.

(Bl. 62^r–111^r) Otloh von St. Emmeram:

(Bl. 62^r) Benedictiones in natali Domini.

(Bl. 62^v–109^r und 111^r, Z. 13–111^v) Liber de temptatione cuiusdam monachi.

(Bl. 109^v–111^r, Z. 12) Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium.

Faszikel IV (Bl. 112–160)

Entstehungsort

Regensburg, Kloster St. Emmeram.

Entstehungszeit

Nach 1032 und vor 1070.

Inhalt

(Bl. 112^r) Leer außer Besitzeintrag.

(Bl. 112^v–160^r) Otloh von St. Emmeram:

(Bl. 112^v–154^r) Libellus de doctrina spirituali.

(Bl. 154^r–156^r) Sermo ad avaros vel superbos.

(Bl. 156^v–157^r) Versus super sequentiam sancti Spiritus.

(Bl. 157^r–158^v) Epiphaniehymnus.

(Bl. 158^v–159^r) Weihnachtshymnus.

(Bl. 159^r–160^r) Oratio metrica ad Trinitatem (Rez. III).

Über Otlohs Faszikel

Faszikel III (Bl. 61–111)

Lagenzählung

1 × IV + 1 (Bl. 61–69; Bl. 61 eingehängt mit Stützfalz); 2 × IV (Bl. 70–85); 1 × IV + 1 (Bl. 86–94; Bl. 94 eingehängt mit Stützfalz); 1 × IV (Bl. 95–102); 1 × IV + 1 (Bl. 103–111; Bl. 106 eingehängt mit Stützfalz).

Hände

Otloh.

Zeitgenössische Hände:

m3 (M3) (Bl. 62^r: Notiz in Gebrauchsschrift am unteren Rand: Deus de ⦋…⦌ liberet nos ab hoste ⦋…⦌).

Spätere Hände:

Hand des 15. Jh. (Bl. 62^r: Titelangabe am unteren Rand: De temptacione cuiusdam clerici).

Hand des 15 Jh.? (Bl. 89^v: Reste einer Randnotiz und einer Zeigehand. – Bl. 96^v: Reste einer Zeigehand).

Weitere Details

Ursprünglich größeres Blattformat (Blattrand meistens abgeschnitten).

Blattbeschädigung mit Textlücke auf Bl. 62.

Sporadische Löcher im Pergament ohne Textverlust.

Keine Rubrizierung außer Überschrift und Initialmajuskel auf Bl. 62^v.

Faszikel IV (Bl. 112–160)

Lagenzählung

1 × IV + 1 (Bl. 112–120; Bl. 114 eingehängt mit Stützfalz); 3 × IV (Bl. 121–144); 1 × III + 2 (Bl. 145–152; Bl. 148 und 149 eingehängt mit Stützfalz); 1 × IV (Bl. 153–160).

Hände

Otloh (Bl. 112^v–126^v, 143^v, Z. 6–157^r, 158^v, Z. 3–160^r: Haupttext, Korrekturen, Ergänzungen, Randvermerke, Rubriken. – Bl. 127^r–143^v, Z. 5: Nur Korrekturen, Ergänzungen, Randvermerke, Rubriken).

Zeitgenössische Hände:

m1 (M3) (Bl. 127^r–143^v, Z. 5: Haupttext).

m2 (M3) (Bl. 157^v–158^v, Z. 2: Haupptext).

Weitere Hände:

Hand des 14. Jh.? (Bl. 112^r: teilweise weggeschnittener Besitzeintrag: Iste liber est sancti Emmerami R. – Bl. 131^v: weggeschnittener Eintrag?).

Hand des 17. Jh. (Bl. 112^v: Autorangabe).

Moderne Hand (Bl. 113^v: Unterstreichung in Bleistift im Text. – Bl. 117^r: Randnotiz in Bleistift. – Bl. 117^v: Randnotiz in Bleistift. – Bl. 120^r, 129^r, 130^v: Kreuz in X-Form in Bleistift am Rand).

Weitere Details

Ursprünglich größeres Blattformat (Blattrand meistens abgeschnitten).

Sporadische Löcher im Pergament ohne Textverlust (Bl. 112: Nähung).

Bis Bl. 153^v Überschriften und Kapitälzählung in roter Tinte und manchmal rubrizierte oder in Rot verzierte Initialmajuskeln an den Textanfängen. – Versinitialen mit roter Farbe gefüllt auf Bl. 128^v–129^r. – Nachträgliche Rubrizierung (vgl. den Platzmangel für die Überschriften).

Der Libellus de doctrina spirituali und der Liber de temptatione cuiusdam monachi in den alten Bibliothekskatalogen des Klosters St. Emmeram

Bibliothek des Klosters St. Emmeram, Jahr 1347:vgl. München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14397; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.

Pulpitum 24: Ein Band mit den Faszikeln III und IV des heutigen Clm 14756 zusammengebunden (über dasselbe Pulpitum vgl. auch ↗ und ↗).

: »24. pulpitum: … Item vita cuiusdam clerici. Item liber de doctrina spirituali in uno volumine«.
Bibliothek des Klosters St. Emmeram, Jahre 1449/1452:vgl. Katalog Pleystainers = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14675; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.

Pulpitum 30: Ein Exemplar mit dem Liber de temptatione cuiusdam monachi (dasselbe Exemplar des Katalogs von 1347 oder ein weitere Band? Über das Pulpitum 30 vgl. auch ↗).

: »Pulpitum tricesimum: … Vita cuiusdam clerici et eius temptaciones«.
Bibliothek des Klosters St. Emmeram, um das Jahr 1500:vgl. Katalog Mengers = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14675; für die ausführliche Beschreibung und das Digitalisat der Handschrift siehe HSP.

Signatur K 20: Ein Exemplar mit den Faszikeln I–IV des heutigen Clm 14756 zusammengebunden.

: »Item Alanus de articulis fidei … et sunt libri V. Item de donis spiritus sancti … Item de temptacione cuiusdam clerici … Item explanacio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium. Item libellus de doctrina spirituali, metrice conscriptus … Item sermo metricus ad avaros vel superbos … Item versus super sequencia 'Sancti Spiritus assit nobis gracia'. Item versus super ewangelio 'Cum natus esset Iesus'. Item ymnus de natale Domini. Item metra satis pulcra ad sanctam trinitatem. Hec omnia in uno parvo libellulo et diversa scriptura, tamen a temptacione clerici usque in finem bona antiqua scriptura. K 20«.

Ausführliche Beschreibung und Digitalisat von Clm 14756 bei HSP.

1.3.1.6 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 29469(1 (Müfr)

(Fragment)

Provenienz	Regensburg, Kloster St. Emmeram?
Vorherige Signatur	Clm 29172.
Art	Beschnittenes Einzelblatt.
Beschreibstoff	Pergament.
Format	16 × 12 cm.
Entstehungsort	Regensburg, Kloster St. Emmeram?
Entstehungszeit	11. Jh.
Zugehörigkeit	München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14512 (ausgelöste Makulatur). Ausführliche Beschreibung und Digitalisat bei HSP.
Inhalt	Otloh von St. Emmeram: Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus (S. ↗–↗).
Hand	Otloh.
Weitere Details	Großbuchstaben mit roten Zierpunkten.

Ausführliche Beschreibung von Clm 29469(1 bei HSP.

1.3.1.7 Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (Z)

(Zusammengesetzte Handschrift, Faszikel I–II)

Über die gesamte Handschrift C 57

Provenienz	Kloster St. Gallen.
Einband	Holzdeckelband mit Schweinsleder bezogen. Vorderdeckel Titelschild (15. Jh.?): Epistole sancti Pauli apostoli. Sermo qualiter congregari possimus. Sermo de cursu spirituali. Neuzeitliches, titelfremdes (?) Rückenschild.
Besitzvermerke	Liber sancti Galli (Bl. 197^v ⦋Federproben⦌, 213^v, hinteres Spiegelblatt). Liber monasterii sancti Galli (Bl. 198^r).
Alte Signature	B 2 (nach dem Katalog der Stiftsbibliothek von Jahre 1461). 80 (Rücken). 271 (Rücken, Bl. 2^r).
Beschreibstoff	Pergament.
Format	29 × 21–21,5 cm.
Foliierung	20. Jh.

Faszikel I (Bl. 1–197)

Entstehungsort

Unbestimmte Herkunft.

Entstehungszeit

9. Jh.

Inhalt

(Bl. 2^r–197^r) Neues Testament (von Römerbrief bis Apokalypse mit Prologen von Hieronymus und Argumenten).

(Bl. 197^v) Federproben.

Faszikel II (Bl. 198–213)

Entstehungsort

Unbestimmte Herkunft.

Entstehungszeit

11. Jh.

Inhalt

(Bl. 198^r) Leer außer Besitzeintrag.

(Bl. 198^v–213^v) Otloh von St. Emmeram:

(Bl. 198^v–202^r) Sermo qualiter possimus congregari in nomine Domini.

(Bl. 202^r–210^r) Sermo de cursu spirituali.

(Bl. 210^va–211^rb) Sermo metricus ad clericos specialiter dictus.

(Bl. 211^rb-vb) Versus de die iudicii.

(Bl. 211^vb–211A^r, 212^r–213^r) Libellus proverbiorum (Auszüge).

(Bl. 213^v) Epilogus.

Über Otlohs Faszikel (= Faszikel II, Bl. 198–213)

Lagenzählung

1 × IV (Bl. 198–205); 1 × IV + 1 (Bl. 206–213; nach Bl. 211 kleines Querbl. ⦋= Bl. 211A⦌ eingeheftet).

Hände

Otloh (Bl. 198^v–199^r, Z. 13, 201^v, Z. 16–203^v, Z. 14, 204^r–208^r, Z. 14, 209^v, Z. 1–2, 209^v, Z. 15–213^v: Haupttext, Korrekturen, Ergänzungen, Randvermerke. – Bl. 200^r, 201^r: Nur Korrekturen und Ergänzugen).

Zeitgenössische Nebenhände:

m1 (Z) (Bl. 199^r, Z. 14–201^v, Z. 16, 203^v, Z. 14–30: Haupttext).

m2 (Z) (ff. 208r, Z. 14–209r, 209v, Z. 3–14: Haupttext).

Weitere Details

Überschriften und Initialmajuskeln an den Textanfängen nicht rubriziert.

C 57 in den alten Bibliothekskatalogen der Stiftsbibliothek St. Gallen

Bibliothek des Klosters St. Gallen, Jahr 1461:vgl. Katalog der Stiftsbibliothek St. Gallen, Jahr 1461 = Cod. Sang. 1399.1.

Signatur B 2: Ein Exemplar mit den I. und II. Faszikeln des heutigen Codex C 57 zusammengebunden und unter den »Libri textuales veteris ac novi Testamentorum« geordnet.

Cod. Sang. 1399.1, Bl. 1^rb: »B 2 Epistole Pauli; sermones II, qualiter possimus congregari et de cursu spirituali«.

Ausführliche Beschreibung und Digitalisat von C 57 bei e-manuscripta.ch.

1.3.1.8 Codex Amerbacensis (A; verschollen)

Über die Handschrift: »Versuchsweise rekonstruiere ich … eine verlorene Amorbacher Handschrift: sie wird wenigstens eine Schrift Bedas – die die irrtümliche Zuschreibung der anderen Stücke verursachte – und die drei gennanten Schriften Otlohs« (d. h. Libellus proverbiorum, Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum und Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus) »umfaßt haben, letztere vermutlich von der Hand der Verfassers«.

1.3.2 Nicht autographe Überlieferung

1.3.2.1 Heiligenkreuz, Zisterzienserstift, Cod. 148 (H)

(Zusammengesetzte Handschrift, Faszikel I–III)

Über die gesamte Handschrift Cod. 148

Provenienz	Heiligenkreuz, Zisterzienserstift.
Einband	Barocker Ledereinband (Restaurierung: 60er Jahre des 20. Jh.). Rückenschild: M. S. Glossa in Canticum.
Besitzvermerke	Sub Classe I. Mńrii B. M. V. Ord. Sac. Cisterc. ad S. Crucem Cathalogo inscriptus Ordine 4. Litt. D. N° 4 (Bl. I^v). Mńrij B. M. V. Ord. Cist. ad S. † Catalogo inscriptus N° 1 (Bl. I^v).
Alte Signature	N: 1 (?; Bl. II^r). 2 I Bd (?; Bl. II^r). 148 (Bl. I^v, II^r, Rücken).
Beschreibstoff	Pergament.
Format	ca. 30 × 19 cm.
Foliierung	Barock.

Faszikel I (Bl. 1–35)

Entstehungsort	Unbestimmte Herkunft.
Entstehungszeit	12. Jh., 3. Viertel.
Inhalt	Expositio in Cantica canticorum.

Faszikel II (Bl. 36–131)

Entstehungsort

Unbestimmte Herkunft.

Entstehungszeit

1134/1147.

Inhalt

(Bl. 36^ra–45^va) Gregorius Magnus, Expositio super Canticum canticorum (Cant. 1, 1–8).

(Bl. 45^va–71^rb) Robertus de Tumbalena, Expositio in Canticum canticorum (Cant. 1, 1–12).

(Bl. 71^va–72^vb) Bernardus Claravallensis, De diversis sermo 91.

(Bl. 72^vb) Zwei Sentenzen.

(Bl. 72^vb–103^rb) Otloh von St. Emmeram:

(Bl. 72^vb–102^rb) Dialogus de tribus quaestionibus.

(Bl. 102^rb–103^rb) Summa dictorum de mysteriis numeri ternarii.

(Bl. 103^rb–108^vb) Isidorus Hispalensis, Sententiae (Buch 3, Kap. 1–7, 22).

(Bl. 109^ra–131^vb) Hugo de sancto Victore:

(Bl. 109^ra–117^va) Explanatio in canticum beatae Mariae.

(Bl. 117^va–125^rb) De beatae Mariae virginitate (Kap. 1–3, Rez. I).

(Bl. 125^rb–128^rb) De quinque septenis (Rez. II).

(Bl. 128^rb–131^vb) De arbore sapientiae = De arca Noe morali (Buch 2, Kap. 15 bis Buch 3, Kap. 17 Anfang).

Faszikel III (Bl. 132–159)

Entstehungsort

Unbestimmte Herkunft.

Entstehungszeit

12. Jh., 3. Viertel (nach 1154/1155).

Inhalt

(Bl. 132^r–158^v) Idungus monachus, Dialogus duorum monachorum Cluniacensis et Cisterciensis.

(Bl. 159^r) Verse.

Über den Faszikel mit Otlohs Werken (= Faszikel II, Bl. 36–131)

(Informationsauswahl nur im Rahmen der Textüberlieferung der Werke Otlohs)

Lagenzählung

12 × IV (Bl. 36–131).

Hände

UdalricusKopist in der Zeit von Gottschalk (erster Abt des Stiftes Heiligenkreuz von ca. 1134 bis 1147). (Bl. 36–131: Haupttext, Korrekturen, Materienrubriken am Rand).

Weitere zeitgenössische und spätere Hände bei scriptoria.at.

Weitere Details

Rubrizierung.

Materienrubriken am Rand.

Wegen Wasser- oder Feuchtigkeitsschaden Schrift in den oberen Teilen der Blätter oft unlesbar.

Blattrand manchmal abgeschnitten mit geringen Textverlust.

Ausführliche Beschreibung und Digitalisat von Cod. 148 bei manuscripta.at.

1.3.2.2 Chicago, Newberry Library, Case MS 6 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml LXXVII) (C)

(Zusammengesetzte Handschrift, Faszikel I–II)keine Digitalisate vorhanden; Angaben aus SAENGER 1989 S. 14–17 ohne zusätzliche Überprüfung entnommen. Herzlichen Dank an das Bibliotheksteam der Newberry Library und insbesondere an Frau Dr. Suzanne Karr Schmidt für die Hilfsbereitschaft und die Übermittlung von Fotos der Bl. 51^r–118^v.

Über die gesamte Handschrift Case MS 6

Provenienz	Lambach, Stiftsbibliothek.
Einband	Ledereinband über Holz (12. Jh.).
Alte Signature	Cml LXXVII.
Beschreibstoff	Pergament.
Format	24 (20) × 19,5 (14,5) cm.

Faszikel I (Bl. 1–202)

Entstehungsort

Österreich oder Süddeutschland.

Entstehungszeit

12. Jh., 1. Hälfte.

Inhalt

(Bl. 1^r–50^v) Isidorus Hispalensis, Sententiae (bis Buch 3, Kap. 7, 22).

(Bl. 51^r–118^v) Otloh von St. Emmeram:

(Bl. 51^r–116^r) Dialogus de tribus quaestionibus.

(Bl. 116^r–118^v) Summa dictorum de mysteriis numeri ternarii.

(Bl. 119^r–121^r) Beda Venerabilis, Historia ecclesiastica gentis Anglorum (Buch 4, Kap. 23 ⦋25⦌ = Visio Adamnani).

(Bl. 121^v–122^v) Visio cuiusdam pauperculae mulieris.vgl. Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters.

(Bl. 122^v–132^r) Heito Augiensis, Visio Wettini.vgl. Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters .

(Bl. 132^r–132^v) Walahfridus Strabo, Visio Wettinivgl. Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters . (Exzerpt).vgl. DÜMMLER (MGH Poetae 2) S. 332).

(Bl. 132^v–146^r) Vita sancti Fursei (von dem Additamentum Nivialense de Fuilano= KRUSCH (MGH SS rer. Merov. 4) S. 449–451. gefolgt).

(Bl. 146^r–165^v) Paulus Neapolitanus diaconus, Vita sanctae Mariae Aegyptiacae meretricis.

(Bl. 165^v–176^r) Confessio sancti Cypriani.

(Bl. 176^r–178^r) Passio sancti Cypriani.

(Bl. 178^r–182^v) Vita sancti Alexii.

(Bl. 182^v–190^v) Paulus Neapolitanus diaconus, De poenitentia Theophili.

(Bl. 191^r–198^r) Vita sancti Symeonis.

(Bl. 198^r–202^v) Prophetia Sibyllae Tiburtinae.

(Bl. 202^v) De plaga quae facta est in Hierusalem, eo quod Dominicum diem non observaverunt (unvollständig).

Faszikel II (Bl. 203–228)

Entstehungsort

Österreich oder Süddeutschland.

Entstehungszeit

12. Jh.

Inhalt

(Bl. 203^r–219^v) Navigatio sancti Brendani.

(Bl. 220^r–224^r) Prophetia Sibyllae Tiburtinae.

(Bl. 224^r–228^v) Vita Adae et Evae (unvollständig).

Über den Faszikel mit Otlohs Werken (= Faszikel I, Bl. 1–202)

(Informationsauswahl nur im Rahmen der Textüberlieferung der Werke Otlohs)

Lagenzählung

1 Doppelbl. (Bl. 51–52), 1 × III (Bl. 53–58), 1 × IV – 2 + 1 (Bl. 59–65; 7. und 8. Bl. fehlen mit Textverlust; nach Bl. 64 kleines Querbl. ⦋= Bl. 65⦌ eingeheftet), 7 × IV (Bl. 66–121).

Hände

Spätkarolingische und frühgotische Minuskeln von mehreren Händen.

Weitere Details

Rubrizierung.

Materienrubriken am Rand.

Ausführliche Beschreibungen von Case MS 6 bei Newberry.org; codecs.vanhamel.nl; mirabileweb.it.

1.3.2.3 Krakau, Biblioteka Jagiellońska, olim Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, Ms lat. qu. 922 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml XCVII) (K)

(Nur grundlegende Angaben; noch keine Beschreibung vorhanden)

Provenienz	Lambach, Stiftsbibliothek. Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz.
Alte Signature	Cml LXXVII. Lat. qu. 922.
Entstehungszeit	12. Jh.
Inhalt	(Bl. 86^r–143^v) Otloh von St. Emmeram: (Bl. 86^r–142^r) Dialogus de tribus quaestionibus. (Bl. 142^r–143^v) Summa dictorum de mysteriis numeri ternarii.
Weitere Details	Rubrizierung. Materienrubriken am Rand.

1.4 Die Textgestaltung

Bei der Transkription des von Otloh und seinen zeitgenössischen Schreibern geschriebenen Textes wird grundsätzlich die Schreibung der Handschriften in Bezug auf die folgenden Schreibweisen wiedergegeben:

ae, ę und e
oe, ę und e
i und y
ads und ass
cum und cun von q gefolgt
imp und inp
inl und ill
inm und imm
subp und supp
ti und ci zwischen Vokalen
Schreibung mit doppeltem oder einfachem Konsonanten bei Wörtern mit Doppelkonsonanten
Schreibung mit oder ohne stummes h bei Wörtern, die ursprüngliche Aspiration verloren haben
Schreibung, ob zusammen oder in ihre Bestandteile getrennt, bei bestimmten zusammengesetzten Wörtern

Die Abschnitte von Otlohs Text, die von einer späteren Hand abgeschrieben oder nur in gedruckter Ausgabe überliefert wurden, werden stillschweigend an die in Otlohs Autographen vorherrschende Orthographie angepasst.

Bei der Transkription werden die Abkürzungen stillschweigend aufgelöst, um eine bessere Lesbarkeit des Textes zu gewährleisten. Im Zusammenhang mit bestimmten Korrekturen im Text kann jedoch die Auflösung einer Abkürzung zwischen runden Klammern graphisch deutlich gemacht werden.vgl. V. ↗, ↗, ↗ und S. ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗, ↗. Die prae-Kürzung (p̅) wird grundsätzlich als pre aufgelöst, außer wenn der Schreiber selbst pre ausgeschrieben hat.

Die Eigennamen und die nomina sacra werden mit Großbuchstaben transkribiert.

Schriftproben Otlohs und seiner Nebenhände

1.5.1 Karolingische Minuskel

Otlohs Hand

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673 (M), Bl. 44^r.

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1), Bl. 1^r.

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2), Bl. 55^v.

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3), Bl. 112^v.

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 29469(1 (Müfr), Rectoseite.

Aus der Fragmentenreihe in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14941, Versoseite des Nachsatzblattes.

Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (Z), Bl. 202^r.

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673 (M) = m1 (M)

Bl. 8^r.

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673 (M) = m2 (M)

Bl. 28^r.

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1) = m1 (M1)

Bl. 5^v.

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1) = m2 (M1)

Bl. 7^r.

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m1 (M2)

Bl. 16^v.

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m2 (M2)

Bl. 153^v.

Dritte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m3 (M2)

Bl. 1^ra.

Vierte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m4 (M2)

Bl. 1^rb.

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3) = m1 (M3)

Bl. 127^r.

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3) = m2 (M3)

Bl. 157^v.

Erste Hand in Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (Z) = m1 (Z)

Bl. 203^v.

Zweite Hand in Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (Z) = m2 (Z)

Bl. 209^r.

1.5.2 Gebrauchsschrift

Otlohs Hand

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1), Bl. 42^r.

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2), Bl. 113^v.

Dritte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1) = m3 (M1)

Bl. 43^v.

Dritte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3) = m3 (M3)

Bl. 62^r.

1.6 Daten

In konsequenter Anwendung des Grundsatzes, nur eine Quelle für alle Ausgabeformen zu erstellen und zu pflegen, ist die vorliegende Datei diese eine Quelle für die Ausgabe selbst: geschrieben in einem HTML-kompatiblen und semantische Unterscheidungen maschinenlesbar speichernden XML nach diesen Auszeichnungsregeln (Heureka-Verfahren).

Für die Register zur Ausgabe aber sind die Quellen dieselben JSON-Dateien, die die Datentafeln auf den Registerseiten speisen:

Diese Daten stehen unter der Lizenz CC BY zur Verfügung und können über die eben gegebenen Links bezogen werden.

2. Siglen

2.1 Handschriften

A = Codex Amerbacensis.

C = Chicago, Newberry Library, Case MS 6 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml LXXVII).

H = Heiligenkreuz, Zisterzienserstift, Cod. 148.

K = Krakau, Biblioteka Jagiellońska, olim Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, Ms lat. qu. 922 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml XCVII)

M = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673.

M1 = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611.

M2 = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490.

M2fr = Fragmentenreihe in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14941.

M3 = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756.

Müfr = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 29469(1.

Z = Zürich, Zentralbibliothek, C 57.

2.2 Editionen

He2 (ex deperdito codice Amerbacensi?vgl. oben.) = ed. He(e)rwagen II.

He8 (ex deperdito codice Amerbacensi?vgl. oben.) = ed. He(e)rwagen VIII.

3. Abkürzungsverzeichnis

3.1 Otlohs Werke

admon. = Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum

admon. (He2) = ed. He(e)rwagen II, S. 302–311 (hier ist das Werk unter dem Titel: »De substantiis libellus« Beda Venerabilis zugeschrieben).

admon. (Pez) = ed. PEZ, Sp. 401–428.

admon. (PL 90) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 90, Sp. 1113–1126 (hier ist das Werk mit dem Titel: »De substantiis liber« unter den »Dubia et spuria« von Beda Venerabilis angeordnet).

admon. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 243–262.

curs. = Liber de cursu spirituali

curs. (Pez) = ed. PEZ, Sp. 257–398.

curs. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 139–242.

doctr. = Libellus de doctrina spirituali

doctr. (Pez) = ed. PEZ, Sp. 429–475.

doctr. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 263–293.

epil. = Epilogus

epil. (Pez) = ed. PEZ, Sp. 247.

epil. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 134.

epist. = Epistola ad quendam amicum nostrum facta

epist. (Pez) = ed. PEZ, Sp. 251–256.

epist. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 137–140.

explan. = Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium, ed. DÜMMLER 1895, S. 1100–1102.

mirac. = Narratio de miraculo, quod nuper accidit cuidam laico

mirac. (Pez) = ed. PEZ, Sp. 398–400.

mirac. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 241–244.

op. (PL 146) = Othloni monachi S. Emmerammi Opera omnia, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 146). Parisiis 1853.

prov. = Othloni Libellus proverbiorum, recensuit adnotationibusque criticis et illustrativis, indice nominum et rerum instruxit G. C. KORFMACHER. Chicagini 1936.

quaest. = Dialogus de tribus quaestionibus (ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 59–134).

ad cler. = Sermo metricus ad clericos specialiter dictus (ed. MIGNE, Patrologia Latina 122, S. XV–XVII).

ad av. vel sup. = Sermo ad avaros vel superbos

ad av. vel sup. (Pez) =ed. PEZ, Sp. 475–477.

ad av. vel sup. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 293–295.

sermo de curs. = Sermo de cursu spirituali

in nat. apost. = Sermo in natali apostolorum

in nat. apost. (Pez) = ed. PEZ, Sp. 537–544.

in nat. apost. (PL 146) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 146, Sp. 337–340.

in reb. vis. = Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus

in reb. vis. (He8) = ed. He(e)rwagen VIII, S. 1063–1088 (hier ist das Werk unter dem Titel: »Sermo de eo, quod legitur in psalmis: Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat, si est intelligens aut requirens Deum« Beda Venerabilis zugeschrieben).

in reb. vis. (PL 93) = ed. MIGNE, Patrologia Latina 93, Sp. 1103–1128 (hier ist das Werk mit dem Titel: »Sermo de eo, quod legitur in psalmis: Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat, si est intelligens aut requirens Deum« unter den »Dubia et spuria« von Beda Venerabilis angeordnet).

tempt. = Otloh von St. Emmeram, Liber de temptatione cuiusdam monachi. Untersuchung, kritische Edition und Übersetzung von S. GÄBE (Lateinische Sprache und Literatur des Mittelalters 29). Bern 1999.

vis. = Otloh von St. Emmeram, Liber visionum, herausgegeben von P. G. SCHMIDT (MGH Quellen zur Geistesgeschichte des Mittelalters 13). Weimar 1989.

3.2 Otlohs Quellen

ALCUIN. comm. in Ioh. evang. = Alcuinus, Commentaria in sancti Iohannis evangelium, in: B. Flacci Albini seu Alcuini, abbatis et Caroli Magni imperatoris magistri, Opera omnia. Tomus I, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 100). Parisiis 1863, Sp. 733–1008.

AMBR. apol. Dav. = Ambrosius, De apologia David, in: Sancti Ambrosii Opera, Pars altera, qua continentur libri: De Iacob, De Ioseph, De patriarchis, De fuga saeculi, De interpellatione Iob et David, De apologia David, Apologia David altera, De helia et ieiunio, De Nabuthae, De Tobia, recensuit C. SCHENKL (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum 32, Pars 2). Pragae-Vindobonae-Lipsiae 1897, S. 359–408.

AN 47 = Analecta Hymnica 47: Tropi graduales. Tropen des Missale im Mittelalter. I: Tropen zu Ordinarium Missae. Aus handschriftlichen Quellen herausgegeben von C. BLUME und H. M. BANNISTER. Leipzig 1905.

ARATOR act. = Aratoris Subdiaconi Historia apostolica, Pars I, cura et studio A. P. ÓRBAN (Corpus Christianorum, Series Latina 130). Turnhout 2006.

AUG. op. V,2 (PL 39) = Sancti Aurelii Augustini, Hipponensis episcopi, Opera omnia. Tomus V, Pars altera, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 39). Parisiis 1863.

AUG. serm. = Sancti Aurelii Augustini Sermones de Vetere Testamento, id est Sermones I–L secundum ordinem vulgatum, insertis etiam novem sermonibus post Maurinos repertis, recensuit C. LAMBOT O. S. B. (Corpus Christianorum, Series Latina 41, Pars 11,1). Turnholti 1961.

BEDA hom. = Beda, Homeliarum Evangelii libri, in: Bedae Venerabilis Opera, Pars III: Opera homiletica, cura et studio D. HURST; Pars IV: Opera rhythmica, cura et studio J. FRAIPONT (Corpus Christianorum, Series Latina 122). Turnholti 1955.

BEDA op., ed. He(e)rwagen II = Secundus tomus operum Venerabilis Bedae presbyteri, philosophica necnon eorum, quae ad artes excellentiores praecipue faciunt, miras quasdam et subtiles explicationes continens; eorundem index versa pagella apparet. Basileae 1563.

BEDA op., ed. He(e)rwagen VIII = Octavus tomus operum Venerabilis Bedae presbyteri Anglosaxonis, quaestiones aliquot elegantissimas veteris Testamenti complectens, una cum doctissimo in Psalmos Davidicos commentario recens invento, quorum omnium catalogum versa pagella demonstrat. Basileae 1563.

BEDA op. I (PL 90) = Venerabilis Bedae, Anglosaxonis presbyteri, Opera omnia. Tomus I, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 90). Parisiis 1850.

BEDA op. IV (PL 93) = Venerabilis Bedae, Anglosaxonis presbyteri, Opera omnia. Tomus IV, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 93). Parisiis 1850.

BENED. reg. = Benedicti Regula, recensuit R. HANSLIK (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum 75). Vindobonae 1960.

CASSIAN. conl. = Cassiani Opera. Collationes XXIIII, edidit M. PETSCHENIG. Editio altera supplementis aucta curante G. KREUZ (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum 13). Wien 2004.

CASSIOD. in psalm. = Magni Aurelii Cassiodori Expositio psalmorum LXXI–CL, post Maurinos textum edendum curavit M. ADRIAEN (Corpus Christianorum, Series Latina 98). Turnholti 1958.

GREG. M. dial. = Grégoire Le Grand, Dialogues. Tome II (Livres I–III). Texte critique et note par A. de VOGÜÉ, traduction par P. ANTIN (Sources Chrétiennes 260). Paris 1979.

GREG. M. epist. = Sancti Gregorii Magni Registrum epistularum. Libri I–VII, edidit D. NORBERG (Corpus Christianorum Series Latina 140). Turnholti 1982.

GREG. M. in evang. = Gregorius Magnus, Homiliae in Evangelia, cura et studio R. ÉTAIX (Corpus Christianorum, Series Latina 141). Turnhout 1999.

GREG. M. in Ezech. = Sancti Gregorii Magni Homiliae in Hiezechihelem prophetam, cura et studio M. ADRIAEN (Corpus Christianorum Series Latina 142). Turnholti 1972.

GREG. M. moral. I–X = S. Gregorii Magni Moralia in Iob. Libri I–X, cura et studio M. ADRIAEN (Corpus Christianorum Series Latina 143). Turnholti 1979.

GREG. M. moral. XXIII–XXXV = S. Gregorii Magni Moralia in Iob. Libri XXIII–XXXV, cura et studio M. ADRIAEN (Corpus Christianorum Series Latina 143B). Turnholti 1985.

HAIMO AUTISS. hom. de temp. = Haimo Autissiodorensis, Homiliae de tempore, in: Haymonis Halberstatensis episcopi Opera omnia. Tomus III, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 118). Parisiis 1852, Sp. 11–746.

HIER. in Dan. = S. Hieronymi presbyteri Commentariorum in Danielem libri III <IV>, cura et studio F. GLORIE (Corpus Christianorum, Series Latina 75A). Turnhout 1954.

HIER. epist. = Sancti Eusebii Hieronymi Epistulae, Pars I: Epistulae I–LXX, edidit I. HILBERG. Editio altera supplementis aucta (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum 54). Vindobonae 1996.

HIER. Orsies. doctr. = Hieronymus, Orsiesii doctrina latine versa, in: Pachomiana Latina. Règle et Épitres de S. Pachome, Épitre de S. Théodore et »Liber« de S. Orsiesius. Texte latin de S. Jérôme, édité par Dom A. BOON (Bibliothèque de la Revue d'Histoire Ecclésiastique, Fasc. 7). Louvain 1932, S. 109–147.

HIER. tract. = S. Hieronymi presbyteri Tractatus sive Homiliae in Psalmos, in Marci Evangelium aliaque varia argumenta, partem nuper detexit, partem adulteris mercibus exemit, auctori vindicavit, adiectisque commentariis criticis primus edidit D. G. MORIN (Corpus Christianorum, Series Latina 78, Pars II: Opera Homiletica). Turnholti 1958.

HIST. AUG. Alex. = Historia Augusta, Alexander Severus (vita XVIII), in: The Scriptores Historiae Augustae, Volume 2, with an english translation by D. MAGIE (The Loeb Classical Library 140). Cambridge, Massachussets-London, England 1993 (= 1924), S. 178–313.

HRABAN. univ. = Hrabanus Maurus, De universo, in: B. Rabani Mauri, Fuldensis abbatis et Moguntini archiepiscopi, Opera omnia. Tomus V, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 111). Parisiis 1852, Sp. 9–614.

IOH. DIAC. vita Greg. M. = Iohannes Diaconus, Sancti Gregorii Magni vita, in: Sancti Gregorii Papae I, cognomento Magni, Opera omnia. Tomus I, accurante J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 75). Parisiis 1862, Sp. 41–242.

IOH. SCOT. op. (PL 122) = Joannis Scoti Opera, quae supersunt, omnia, accurante J.-P. Migne (Patrologia Latina 122). Parisiis 1853.

IOH. SCOT. periphys. = Iohannis Scotti seu Eriugenae Periphyseon, liber secundus. Editionem novam a suppositiciis quidem additamentis purgatam, ditatam vero appendice, in qua vicissitudines operis synoptice exhibentur, curavit E. A. JEAUNEAU (Corpus Christianorum, Continuatio Mediaevalis 162). Turnholti 1997.

IONAS AUREL. instr. = Jonas d'Orléans, Instruction des laïcs I: Livres I–II,16. Introduction, texte, traduction et notes par O. DUBREUCQ. Préface de M. ROUCHE (Sources chrétiennes 549). Paris 2012.

ISID. sent. = Isidorus Hispalensis, Sententiae, cura et studio P. CAZIER (Corpus Christianorum, Series Latina 111). Turnholti 1998.

Itala I = Itala. Das neue Testament in altlateinischer Überlieferung, nach den Handschriften herausgegeben von A. JÜLICHER, durchgesehen und zum Druck besorgt von W. MATZKOW und K. ALAND. I: Matthäus-Evangelium. Zweite verbesserte Auflage. Berlin-New York 1972.

Itala III = Itala. Das neue Testament in altlateinischer Überlieferung, nach den Handschriften herausgegeben von A. JÜLICHER, durchgesehen und zum Druck besorgt von W. MATZKOW und K. ALAND. III: Lucas-Evangelium. Zweite verbesserte Auflage. Berlin-New York 1976.

LUCAN. = M. Annaei Lucani De bello civili libri X, edidit D. R. SHACKLETON BAILEY. Editio altera. Stutgardiae et Lipsiae 1997.

PAUL. DIAC. vita Mariae Aegypt. = Paulus Neapolitanus diaconus, Vitae sanctae Mariae Aegyptiacae meretricis, in: Vitae Patrum sive Historiae eremiticae libri decem. Tomus I, novissime corrigente et recensente J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 73). Parisiis 1849, Sp. 671–690.

RUFIN. hist. = Eusebius Werke II: Die Kirchengeschichte, herausgegeben von E. SCHWARTZ. Die lateinische Übersetzung des Rufinus bearbeitet von T. MOMMSEN. Teil 2: Die Bücher VI bis X über die Märtyrer in Palästina. Leipzig 1908.

RUFIN. hist. mon. = Tyrannius Rufinus, Historia monachorum sive De vita sanctorum Patrum, herausgegeben von E. SCHULZ-FLÜGEL (Patristische Texte und Studien 13). Berlin-New York 1990.

SALV. gub. = Salviani presbyteri Massiliendis Opera omnia, recensuit et commentario critico instruxit F. PAULY (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum 8). Vindobonae 1883.

Thesaurus III,2 = Thesaurus anecdotorum novissimus seu veterum monumentorum, praecipue ecclesiasticorum, ex Germanicis potissimum bibliothecis adornata collectio recentissima, A. R. P. B. PEZIO, benedictino et bibliothecario Mellicensi, operam et studium conferentibus aliis pluribus tum sui, tum aliorum ordinum et monasteriorum eruditis viris, quorum nomina suis quaeque opusculis praefixa sunt. Tomus III, Pars II. Augustae Vindelicorum et Graecii 1721.

VERG. ecl. = P. Vergili Maronis Opera, post R. Sabbadini et A. Castiglioni recensuit M. GEYMONAT. Torino 1973.

Vetus Latina XII,2 = Vetus Latina. Die Reste der altlateinischen Bibel. Nach P. Sabatier neu gesammelt und in Verbindung mit der Heidelberger Akademie der Wissenschaften herausgegeben von der Erzabtei Beuron. XII,2: Esaias, capita 40–66, additamenta, registrum, edidit R. GRYSON. Freiburg 1993.

VITAE patr. = Vitae Patrum sive Historiae eremiticae libri decem. Tomus I, novissime corrigente et recensente J.-P. MIGNE (Patrologia Latina 73). Parisiis 1849.

VULG. = Biblia sacra iuxta vulgatam versionem, recensuit R. WEBER. Editio tertia emendata, quam paravit B. FISCHER. Stuttgart 1983.

3.3 Literatur

BISCHOFF 1933 = Bischoff, B., Literarisches und künstlerisches Leben in St. Emmeram (Regensburg) während des frühen und hohen Mittelalters, in: Studien und Mitteilungen zur Geschichte des Benediktinerordens und seiner Zweige 51 (1933), S. 102–142 (auch in: Bischoff, B., Mittelalterliche Studien. Ausgewählte Aufsätze zur Schrifturkunde und Literaturgeschichte. Bd. 2. Stuttgart 1967, S. 77–115).

BISCHOFF 1936 = Bischoff, B., Über unbekannte Handschriften und Werke Otlohs von St. Emmeram (Regensburg), in: Studien und Mitteilungen zur Geschichte des Benediktinerordens und seiner Zweige. Bd. 54. München 1936, S. 15–23.

BISCHOFF 1943 = Bischoff, B., Otloh von St, Emmemeram, in: Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon. Bd. 3: Laber-Rynstettet. Berlin-Leipzig 1943, Sp. 658–670.

BISCHOFF 1966 = Bischoff, B., Zur Kritik der Heerwagenschen Ausgabe von Bedas Werken (Basel 1563), in: Mittelalterliche Studien. Ausgewählte Aufsätze zur Schriftkunde und Literaturgeschichte. Bd. 1. Stuttgard 1966, S. 112–117.

BISCHOFF 1967 = siehe oben.

DE FILIPPIS 2015 = De Filippis, R., Le ragioni del diavolo. Otlone di Sankt Emmeram e la filosofia (Collationes. Studi sul pensiero tardo-antico, medievale e umanistico 5). Roma 2015.

DÜMMLER (MGH Poetae 2) = Dümmler, E., Poetae Latini Aevi Carolini. Tomus II (MGH Poetae 2). Berolini 1884.

DÜMMLER 1895 = Dümmler, E., Über den Mönch Otloh von St. Emmeram, in: Sitzungsberichte der königlichen Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Philosophisch-historische Klasse 48 (1895), S. 1071–1102.

GALLISTL 2024 = Gallistl, B., Godehards Geheimnisse. Unbekannte Viten-Passagen und ihr Licht auf die Textüberlieferung, in: Bischof Godehard von Hildesheim (1022–1038). Lebenslinien | Reformen | Aktualisierungen (Sonderdruck), herausgegeben von J. BÖLLING, T. SCHARF-WREDE, M. SUCHAN (Quellen und Studien zur Geschichte und Kunst im Bistum Hildesheim 16). Regensburg 2024, S. 253–275.

HAUKE 2001 = Hauke, H., Katalog der lateinischen Fragmente der Bayerischen Staatsbibliothek München. Bd. 2: Clm 29315–29520. Wiesbaden 2001.

HELMER-KNÖDLER 2015 = Helmer, F.-Knödler, J. (unter Mitarbeit von Glauche, G.), Katalog der lateinischen Handschriften der Bayerischen Staatsbibliothek München. Die Handschriften aus St. Emmeram in Regensburg. Bd. 4: Clm 14401–14540. Wiesbaden 2015.

HELMER-KNÖDLER 2019 = Helmer, F.-Knödler, J. (unter Mitarbeit von Hilg, H. und Wunderle, E.), Katalog der lateinischen Handschriften der Bayerischen Staatsbibliothek München. Die Handschriften aus St. Emmeram in Regensburg. Bd. 5: Clm 14541–14690. Wiesbaden 2019.

HUYGENS 1985 = Apologiae duae: Gozechini Epistola ad Walcherum; Burchardi, ut videtur, abbatis Bellevallis Apologia de barbis, edited by R. B. C. HUYGENS (Corpus Christianorum, Continuatio Maedievalis 62). Turnholti 1985.

KASKA-EGGER 2022 = Kaska, K.-Egger, C., dass die Codices finanziell unproduktiv im Archiv des Stiftes liegen. Bücherverkäufe österreichischer Klöster in der Zwischenkriegszeit. Wien 2022.

KRAUS Bibliotheca II = Kraus, J. B., Bibliotheca principalis ecclesiae et monasterii ord. S. Benedicti ad S. Emmeramum epis. et martyr. Ratisbonae. Pars II. Regensburg 1748.

KRUSCH (MGH SS rer. Merov. 4) = Krusch, B., Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Tomus IV (MGH SS rer. Merov. 4). Hannoverae et Lipsiae 1902.

LEHMANN 2009 = Lehmann, U., Die 'heikle' Bartfrage – Verhandlungen und Zeremoniell anläßlich der Wahlannahme von (Gegen-) Papst Felix V., in: Archiv für Kulturgeschichte 91 (2009), S. 79–98.

MBK I = Lehmann, P., Mittelalterliche Bibliothekskataloge Deutschlands und der Schweiz I: Die Bistümer Konstanz und Chur. München 1918.

MBK IV,1 = Ineichen-Eder, C. E., Mittelalterliche Bibliothekskataloge Deutschlands und der Schweiz IV,1: Bistümer Passau und Regensburg. München 1977.

MOHLBERG 1951 = Mohlberg, L. C., Katalog der Handschriften der Zentralbibliothek Zürich. Bd. 1: Mittelalterliche Handschriften. Zürich 1951.

MÜLLER 1999 = Müller, S., Otloh von St. Emmeram, in: Neue Deutsche Biographie. Bd. 19: Nauwach-Pagel. Berlin 1999, S. 646–647.

ORTOLEVA 2009 = Ortoleva, V., Lat. tripedica, in: Indogermanische Forschungen. Zeitschrift für Indogermanistik und allgemeine Sprachwissenschaft, herausgegeben von W. P. SCHMIDT und E. EGGERS. Bd. 114. Berlin-New York 2009, S. 240–256.

SAENGER 1989 = Saenger, P., A catalogue of the pre-1500 western manuscript books at the Newberry Library. Chicago-London 1989.

SCHAUWECKER 1963 = Schauwecker, H., Otloh von St. Emmeram. Ein Beitrag zur Bildungs- und Frömmigkeitsgeschichte des 11. Jahrhunderts, in: Studien und Mitteilungen zur Geschichte des Benediktinerordens und seiner Zweige, 74 (1963), S. 3–240.

SCHMIDT 2003 = Schmidt, P. G., Otloh von St. Emmeram als Korrektor seiner Mitarbeiter, in: La collaboration dans la production de l’écrit médiéval. Actes du XIIIe colloque du Comité international de paléographie latine (Weingarten, 22–25 septembre 2000), reunis par H. SPILLING. (Matériaux pour l’histoire 4). Paris 2003, S. 225–230.

USKOV 1999 = N. F., Die Conversio eines Mönchs im 11. Jahrhundert. Otloh von Sankt Emmeram bei der Arbeit an seinen Erinnerungen, in: Verhandlungen des Historischen Vereins für Oberpfalz und Regensburg 139 (1999), S. 7–45.

VINAY 1970 = Vinay, G., Otlone di Sant’Emmeram ovvero l’autobiografia di un nevrotico, in: La storiografia altomedievale (Settimane di studio del Centro italiano di studi sull’alto medioevo 17). Bd. 1. Spoleto 1970, S. 13–37.

VOLLMANN 2004 = Vollmann, B. K., Otloh von St. Emmeram, in: Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon. Bd. 11: Nachträge und Korrekturen. Berlin-New York 2004 (2. Auflage), Sp. 1116–1152.

4. Legenda

	Urheber eines Textes: »vf« (= Verfasser, d. h. Otloh), »hg« (= Herausgeber) oder andere, selbsterklärende Angabe (wie »Hand des 17. Jh.«).
	Überlieferungträger: Handschriften, Handschriftenfragmente und He(e)rwagen-Ausgabe (als wahrscheinlicher Zeuge des Codex Amerbacensis) jeweils mit den entsprechenden Kürzeln.
	Schreiber innerhalb der handschriftlichen Zeugen: »vf« (= der Verfasser Otloh als Schreiber) und weitere Kürzel wie »m1 (M3)« oder selbsterklärende Angabe wie »Hand des 15. Jh.«.
et	Einfügung (mit oder ohne Angabe des Urhebers / Zeugen / Schreibers).
et	Tilgung (mit oder ohne Angabe des Urhebers / Zeugen / Schreibers).
etvel	Ersetzung (mit oder ohne Angabe des Urhebers / Zeugen / Schreibers).
e	Ein kaum sichtbarer Buchstabe.
e	Ein nicht mehr leserlicher, aber im Text leicht ergänzbarer Buchstabe.
#	Ein nicht mehr leserlicher Buchstabe.
█	Mehr als ein nicht mehr leserlicher Buchstabe.
»…«	Direktes Zitat.
›…‹	Direktes, aber nicht völlig treues Zitat (hier ist es oft schwer zu sagen, ob die leichte Abweichung im Text auf Otloh oder auf die von ihm zitierte Quelle zurückzuführen ist).
…	Glosse, Kommentar, Vermerk (meistens am Rand des Blattes oder über der Zeile).
… Anmerkung …	Erklärende Anmerkung des Herausgebers innerhalb des ersten Apparats (= apparatus criticus). Ein etwaiger Bezugsbereich wird durch eine Anfangsmarke angezeigt sowie beim Überstreichen mit der Maus durch Hintergrundhervorhebung.
… Anmerkung …	Erklärende Anmerkung des Herausgebers innerhalb des zweiten Apparats. Ein etwaiger Bezugsbereich wird durch eine Anfangsmarke angezeigt sowie beim Überstreichen mit der Maus durch Hintergrundhervorhebung.
	Verweisknopf, der auf Vergleichsstellen verlinkt, die in einer anderen Redaktion desselben Werkes zu finden sind. Die zu vergleichenden Elemente (einzelne Buchstaben sowie längere Textabschnitte) sind innerhalb jeder Redaktion fett markiert. Eventuelle Unterschiede innerhalb der fettgedruckten Textabschnitte sind *gesperrt*.
	Verweisknopf für Zitatquellen oder Literaturangaben.

5. Edition

5.1 Libellus de doctrina spirituali

Otlohs autobiographische Aussage

M3, Bl. 94^v, Z. 5–96^r, Z. 5 (= OTLOH. tempt. S. 320, 6–322, 28)

Primum ergo libellum metrice prolatum, cui imposui titulum De spirituali doctrina, scribere huiusmodi erat causa. Cum enim quondam ex infirmitate maxima convalescens ad monasticę professionis vitam venissem, tunc in brevi, plusquam credibile sit, factus sum sospes. Ex qua sospitate veritus, ne aliquod damnum spirituale mihi oriretur, prece Dominum intima rogavi, ne me in tanta sospitate positum ocio inutili torpescere, sed aliqua temptatione, quam mihi congruere sciret, pulsari permitteret. Post hanc orationem non multum temporis fluxit et ecce varię temptationum molestię accedentes in tantum me circumdederunt, ut et incaute me orasse et magis ad interitum quam ad proventum exauditum esse aliquando vererer. Sed sepius retractans illud apostolicum: Fidelis Deus, qui non patietur vos temptari supra id, quod potestis, sed faciet cum temptatione proventum, ut possitis sustinere, laboravi non quantum debui, sed quantum fragilitate mea permittente ipsoque Domino adiuvante potui, ne in conspectu adversariorum meorum corruerem. Ideoque in tanta molestia temptationis, quę eo magis imminebat, quo maior sospitas corporalis inerat, omnimodo tractare cępi, quali studio qualique labore corpus spiritui subicerem. Nam ea, quę communiter cum ceteris fratribus in cenobio agere docebar, sed et illa, quę speciali devotione scribendo vel legendo seu etiam ieiunando sponte subii, non satis affligere corpus videbantur. Cumque diu tractarem, quo potissimum studio memet in tantis periculis constitutum aptissime iugiterque constringerem, occurrit animo, ut in dictamine me occuparem aliquo, quia et sepe expertus sum mentem lascivam cuiuslibet scolastice instituti in nullo magis posse constringi quam studio dictandi. Huiusmodi igitur occasione accepta libellum primum scribere cępi metrico scilicet stilo, quoüber der Zeile eingefügt. maxime in seculari vita positus me exercebam, ponens in eo varias spiritualis doctrinę sententias, quibus me solummodo contra temptationes imminentes instruens roboravi. Et, ut pravitatis meę quantitatem, quam cum ceteris clericis communiter in mundo exercebam, pertinaciamque, quam specialiter pre multis ibidem retinebam, magis attenderem atque literis expositam maiori penitentia diluendam agnoscerem, inserui in eodem libello sermonem quendam lamentabili stilo editum, prius quidem disputans de diversa clericorum neglegentia necnon avaricia, deinde narrans de miserabili improbitatis meę vindicta tam spiritualiter quam corporaliter patrata. Ignorabam enim tunc, si quo loco proferenda forent huiusmodi dicta. Quę, licet in medio sint posita, post cetera tamen, cum me aliquid perspicatiori intuitu agnoscere cepissem, a me constant edita. Hunc sane libellum, quia metricis prolatus est verbis, quę pueris et intrantibus ad discendas literas a multis primitus exhiberi solent, inprimis quoque ponere decrevi, ut ex hoc quilibet ad veritatis viam conversus sumat quasi prandium conversioni suę congruum sicque leviori cibo refectus ad lautiores dapes sacrę doctrinę capiendas aptior accedat.

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung	Zwischen 1032 und 1049 im Kloster St. Emmeram in Regensburg.
Metrik	Haupsächlich leoninische Hexameter.
Überlieferung	Volltext: M3, Bl. 112^v–154^r (Transkription unten). Textabschnitte: M, Bl. 8^r, Z. 18–8^v, Z. 5; 8^v, Z. 20–22 und 14–15; 28^r, Z. 14 (für OTLOH. doctr. ↗–↗, ↗–↗, ↗, ↗ = Verse von OTLOH. doctr., die auch im Rahmen von OTLOH. vis. überliefert werden). M2, Bl. 17^r, Z. 2–18^v (für OTLOH. doctr. ↗–↗ = Verse von OTLOH. doctr., die auch im Rahmen von OTLOH. ad cler. überliefert werden). Z, Bl. 210^va, Z. 28–211^r (für OTLOH. doctr. ↗–↗ = Verse von OTLOH. doctr., die auch im Rahmen von OTLOH. ad cler. überliefert werden).
Hände	M3: Otloh: Bl. 112^v–126^v und 143^v, Z. 6–154^r: Haupttext. Bl. 112^v–154^r: Korrekturen, Textergänzungen, Glossen und Kommentaren (auch in Gebrauchsschrift) innerhalb des Textes (oft auf Rasur), über und zwischen der/den Zeilen und am Rand; rote Kapitelzählung und -überschriften; (manchmal rubrizierte) Initialen am Kapitelbeginn. m1 (M3): Bl. 127^r–143^v, Z. 5: Haupttext. Hand des 14. Jh.?: siehe oben. Hand des 17. Jh.: siehe oben. Moderne Hand: siehe oben. M (Textabschnitte, vgl. oben): m1 (M). M2 (Textabschnitt, vgl. oben): m1 (M2): vgl. ↗. Otloh: vgl. ↗. Z (Textabschnitt, vgl. oben): Otloh: vgl. ↗.

autore Otloho Sanct-Emmerammensi

Incipit prologus libelli huius

O quicumque cupis cognoscere dicta salutis
Et sermone brevi vis ad divina moneri,
Aures tam mentis quam corporis huc, precor, aptes.
Nam tali studio doctrinę verbula promo,
Ut, quę per varios deberes querere libros,
Si mora quęrendi minuat tibi vota legendi,
Si qua vel obscurę sententia longa figurę
Te minus intentum conducat ad ipsa legendum,
Hęc sub succincta necnon plana ratione
Istic inventa citius capias documenta,
Atque per hos ritus velut infans lacte nutritus,ungewöhnliche Skansion: nŭtritus.
Sicubi reppereris, maiora capessere possis.
Hic rogo, ne quęras vel █concinnentia dicta
█Sive modos metri maius quam dogmata Verbi.
Quę licet urbanis possem decorare Camenis,
Absit, ut hoc studium, quo credo Deo famulari,
Moliar humanę ritu sustollere pompę.
Nam, si queretur, cur versibus hęc copulentur,
Quamvis pro verbi faciam causa breviandi,
Necnon propterea quia cognoscens studiosos
Quosque magis metri quam prosę intendere dictis,
Tale quid illorum studiis aptare volebam,
Per quod utrique homini posset doctrina adhiberi.
Hęc est summa tamen, quoniam metricam hactenus artem
Plusquam prosaicam dictandi more colebam
Nec mutare stilum properantem quivi aliorsum.
Porro quod interdum subiungo consona verba,
Quę nunc multorum nimisus █desiderat usus.
Hoc quoque verborum plus ordine convenienti
Insuper antiqua de consuetudine feci –
Cum me decrevi certare scolaribus orsis –,
Quam, cuicumque velim, per talia dicta placere.
Immo per hoc maius stu#deo fore mitis et aptus,
Quod, cum nosse prober precioso famine fungi,
█
Disco tamen subdi divinę rusticitati,
Quę mundi fata minus assequitur generosa.
Unde utinam prosę studium tantummodo scirem,
Ne quis me metris extollere velle putaret!
Quandoquidem noviter mundana relinquere discens
Quod vel versificando aliquid fruor arte priore,
Hoc, fateor, faciam magno non absque timore.
Sed, quia non aliter sensum modo promere possum
Atque opus est variis memet constringere curis,
Ne male torpentem seducant otia mentem,
Si quid erit pravum sacra verba retexere metro,
Id Deus, ut spero, sub culpa fert leviori.
Quin magis ex toto, quo dimittat, precor ipsum.
At te suppliciter posco, qui legeris ista,
Si quam repperias hic esse superfluitatem,
Quę sit seu metro vel in ullo crimine facta,
Hanc proprię causa mercedis rectius apt#es.
█Sepe magis sensus quam metri iura secutus
Legem syllabicam paulisper discutiebam.
Lector, ad extremum precor hoc quam maxime solum,
Quatenus Otlohi quandoque velis memorari,
Qui, licet indoctus, hęc sum componere nisus.

Incipiunt capitula

I Pręfatiuncula: quę sint potissimum docenda.

II De fide sanctę Trinitatis et Dominicę incarnationis.

III Quia debeamus credere Deo dignum aliquid nec dici nec excogitari posse.

IIII Cur Deus, cum sit incorporeus atque ineffabilis, rerum corporalium designetur vocabulis.

V Quod fides sine operibus mortua sit.

VI De spe cęlesti.

VII De dilectione Dei et proximi.

VIII De humilitate.

VIIII De patientia.

~~VIIII~~X De orationis modo.unmittelbar nach Kap. VIII in derselben Zeile.

XI De libris gentilium vitandis et de studio sacrę lectionis.

XII De spirituali Scripturę sacrę intellegentia.

XIII Ammonitionis sermo ad clericos, prius quidem ad illos, qui in pastorali consistunt regimine, deinde vero ad eos, qui studio tantummodo adherent sęcularis scientię.

XIIII De casuum meorum relatione, quam hic adieci ad compescendam pertinaciam cleri.

XIIVII Qualiter post egritudinis varię flagella ad monasticę professionis redii vota.

XVI Quia non solum palam professus, sed etiam quovis occulte mundo abrenuntians inlicite mundana repetat.

XVII Quanta pericula temptationis in initio pertulerim conversionis.

XVIII Quod hęc cuncta ad clerum dicta non aliter a me nisi compatientis amore sint prolata.

XVIIII Ammonitio etiam facta ad laicos.

X~~VIIII~~X Quia nihil eternę saluti proponendum sit.

XXI De cibi potusque parcitate servanda.

XXII De somniin derselben Zeile des Kap. XXI. quiete temperanda.wegen Platzmangels Einfügung in drei Segmente (quiete, tempe, randa) unterteilt, die durch entsprechende Verweiszeichen am Ende der Kap. XX, XIX und XVIII nachgetragen wurden.

XXIII De abiciendo preciosę vestis cultu.

XXIIII De vanagloria fugienda.

XXIIVII De obedientia.in derselben Zeile des Kap. XXIV.

XXVI Quod pro rebus dubiis, quas nil prodest scire, non sit questio

XXVII Quia facile in re notissima et aperta erretur, nisi bonis operibus veritatis scientia confirmetur.

XXVIII De concupiscentię carnalis temptatione superanda.

XXVIIII De honoris et primatus ambitione fugienda.

XX~~VIIII~~X Quod licet homines potentia abutantur, potestates tamen a Domino iuste dantur.wegen Platzmangels Einfügung durch entsprechende Verweiszeichen am Ende des Kap. XVII nachgetragen.

XXXI Qualiter ad potestatem quisque promoveri et cur iterum eadem debeat relinqui.wegen Platzmangels Einfügung durch entsprechende Verweiszeichen am Ende des Kap. XXVII nachgetragen.

XXXII Quali cura et se et commissos rector unusquisque debeat custodire.

XXXIII De discretionis virtute.

XXXIIII De eo, quod nullus, quantalibet sapientia vel virtutibus ditetur, se in presenti vita securum perfectumque arbitretur.

XXXIIVII De orationis instantia et quia nemo diffidere debeat de Dei misericordia.wegen Platzmangels Einfügung durch entsprechende Verweiszeichen am Ende des Kap. XXXIII nachgetragen.

XXXVI Quod conversationis sanctę initium sit difficile, sed iuvante Christo labor levigetur perseverantię.

XXXVII Quia nulli debeat incongruum vel mirum videri, quod tantus labor agatur pro vita perenni.am Ende des Kap. XXXVI eingefügt.

XXXVIII Ut divinum opus cum spe retributionis eternę fideliter agendum sit.

XXXVIIII Exhortatio generalis pro labore regni cęlestis.

Incipit libellus de doctrina spirituali

·I·Titel des Kapitels fehlt, aber vgl. Kapitelverzeichnis.

Sicut ait Paulus divina lege probatus:
Spiritus est vita, mors carnis philosophia.genauso OTLOH. prov. S 101; vgl. Rom. 8, 6; 2. Cor. 3, 6.
Hinc satis imbuti fugiamus dogmata mundi
Et iuxta vires Christi documenta sequentes
Quilibet, o lector, quem spiritus excitat ardor,
Incedamus iter, quod nos docet ille Magister.
Sed, quia credulitas totius summa tenetur
Et quasi principium divinę legis habetur,
Istęc est merito nostri sermonis origo.

·II· De fide sanctę Trinitatis et Dominicę incarnationis

Ecce fide sancta debes exquirere cuncta,
Quod Pater et Natus necnon █et Spiritus almus
█Par sit maiestas, par numen et una potestas,
›Personis trinus, Deus in deitate sed unus‹.
Hoc quoque credendum puraque fide retinendum,
Quod Verbum Patris, Salvator scilicet orbis
Ac Dominus noster, per quem sunt cuncta creata,
Cum foret ęternus, ante omnia secula natus
›Equalisque Patri pro maiestate perenni‹,
Temporis in fine missus Genitoris ab arce,vgl. AH 47 3, 2a.
Ut nos de tenebris revocaret perditionis,
Carnis onus verę susceperit ex Muliere,
Quę tamen intacta permansit et inviolata,
Gaudia habens matris cum stemmate virginitatis,
Posthęc in terris degens sub imagine carnis
Absque dolo vitam solus transegerit istam,
Et, quo perficeret, cuius causa adveniebat,
Pro mundi culpa passus discrimina multa
Morte sua primę destruxit iura ruinę
Atque resurgendo dederit vestigia mundo,
Ne quis desperet quandoque resurgere semet,
Quod rediens celis sedet ad dextram Genitoris,
Inde revertenti cum sceptro iudiciali
Reddere de factis rationem debeat omnis
Pro meritisque vicem capiat tunc quisque perennem.

·III· Quia debeamus credere Deo dignum aliquid nec dici nec excogitari posse

Hinc igitur nequeo tibi multum pandere verbo
Nec satis amplecti datur hoc nostrę rationi,
De quo vix aliquid perfecta scientia sentit.
█Vis etenim tanta manet in virtute superna
Ut, quovis valeat hominis procedere sensus
Et quota sit lingua divinis laudibus apta,
Nil nisi scintillam vix promere possit et illam.
Quid persona Dei, quid sit substantia Summi,
Quicquid id est, quod quisque potest istinc recitare,
Immo etiam quantum possit mundus simul omnis,
Collatum Domino, ratiuncula iure vocatur.
Unde reor primum pro credulitate sciendum
De Domino nullam nos digne posse loquelam,
SedZeichen mit unklarer Bedeutung über dem Wort; genauso in V. ↗. nec mente capi dignum quid principe tali.
Cum longe melius animo quam voce feratur,
Iusvgl. Anm. ↗. fidei verę compellit nos perhibere.
Nam, quotiens iustum metuendum sive benignum
Aut aliquid tale perhibemus ab Omnipotente,
Non tamen hunc ideo sic explanare valemus.
Quantum causa petit, virtus et tanta meretur,
Sed, quia perfecte nulla capitur ratione,
Sufficit hoc sibimet, quod nostra valentia prebet,
Sicut clementi, non tamquam ullius egenti.
Eius quippe sitis nostrę fit causa salutis,
Qua nos eterno vult secum ducere regno,
Nos, quibus arbitrium confert in utroque tenendum,
Aut precepta sui vel vota adtendere nostri.

·IIII· Cur Deus, cum sit incorporeus atque ineffabilis, rerum corporalium designetur vocabulis

NInneres der Initiale rot ausgemalt.il ibi corporeum, nihil humanum fore scito,
Sed sic inmensum tam mira lege coaptum,
Ut superexcellat vim linguę, mentis et omnem.
Porro quod humana signatur sepe figura
Et quod nostrapte commotus dicitur esse,
Seu cum placatus mutabilis insinuatur,
Hoc quodam nostrę perhibetur more loquelę.
Nam, quia per proprios erit innarrabilis usus,
Cui non est ira, cui perturbatio nulla,
Nil cui contingit, sed semper idem tenet esse,
At nos mortales variis erroribus acti
In certis rebus studium conferre solemus,
Usibus humanis dat signa suę pietatis,
In quibus assumens nostrę speciem rationis
Ad cognoscendum nobis utcumque fereatur.
Denique, quis hominum posset cognoscere Summum,
Qui superexcedit humanę vim rationis,
Ni specie rerum manifestari voluisset?
Idcirco his rebus ita se nostrapte figurat
Ceu pater ad natos fandi mutaverit usus,
Dum blanditur eis aliquo motu levitatis,
Ut per signa sciant, quę non possunt ratione.
Nam velut infanti, nisi signisvel motu verba gerantur,
NB Nil sentire datur, sic nos, quoniam peregrinis,
Donec in orbe sumus, infantibus assimilamur,
Non nisi per speculum sentire superna valemus.vgl. 1. Cor. 13, 12; durch das Verb sentire im Gegensatz zu videmus von 1. Cor. 13, 12 nimmt die Gotteserkenntnis bei Otloh eine innerere und individuellere Konnotation an.
Iam si linguarum laus consonet omnigenarum,vgl. AH 47 30 1c, 4–5.
Non colitur recte nisi pura credulitate.
Quem, fateor, mente supra quod dicitur esse.
Sola fides recipit, quod nullus sermo valebit.

·V· Quod fides sine operibus mortua sit

HInneres der Initiale rot ausgemalt.ęc ita confessus morum potes addere gressus,
Per quos rite sapis, quę sit doctrina suavis.
Nam fit vana fides, ex hac si gesta recides,
Ac frustra credis, si credita non operaris,
Verum demoniis ex hoc studio similaris,
Qui facienda sciunt, sed in omni more resistunt.
Propterea, fili, quę profero, cautius cautius audi.
Qui tibi dat totum, de te quoque querit idipsum,
Scilicet ut primum fidei capias documentum,
Exin iungaris sibi convenientibus actis.
Nil opus absque fide nec credulitas sine facto.
His igitur dictis breviter licet esto fidelis
Atque dehinc audi sensu, precor, interiori,
Quę lex virtutum, quod sit fidei quoque scutum.
Nam super his etiam sermone brevi tibi dicam.
Sed, quoniam fidei spes proxima debet haberi,
Hinc aliquod verbum reor esse prius referendum,
Cuius ab indiciis sentire sequentia possis,
Per quod et edoctus capias exordia maius.

·VI· De spe cęlesti

CInneres der Initiale rot ausgemalt.um necdum sapias, nihil inpossibile dicas,
Ne detrahas illi, cui cuncta facillima constant
Et qui de nihilo totum plasmavit in ipso
Quique dabit cunctis, ut in ipso vivere possint.
Extra se ergo locus vivendi non erit ullus.
Nam tibi, quisquis eris, qui tecum sic meditaris,
Ut Deus aut nequeat cuiquam vel parcere nolit,
De bonitate sui fiducia nulla videtur,
Vivendi curas quia desperando recusas.
Hac etiam causa veniet temptatio tanta,
Ut blasphemetur clementia Spiritus almi
Et non esse Deus tractetur apud sceleratos,
Ante procul dubio quam destituaris ab illo,
Qui Pater omnipotens, qui spes est unica vitę.
Arbitrio proprio tibi mortem proposuisti,
Unde libens gusta, quę sint suavissima, gesta
Ac quis provectus divini discipulatus,
Mox virtutis opus spem perpetuam tibi prestat,
Et vivens Christo stas confidenter in ipso.

·VII· De dilectione Dei et proximi

EInneres der Initiale rot ausgemalt.sto Dei cultor, sed et eius verus amator,
Hunc nimis intente cum tota dilige mente,
Scilicet ut labiis concordet spiritus omnis.
Sit tibi summus amor, totis ex viribus ardor,
Qualiter hunc laudes, qui Iudex est super omnes,
Totus ubique manens, totum sub iure recondens.
Non alias ulli laudandus adest rationi,
Mens nisi devota studeat preponere nulla
Servitio tali, quod debeat Omnipotenti.
Hic timor est Domini servandus amore perenni
Et via culturę, quam lex docet atque prophetę.
Audisti primum, nunc auribus adde secundum,
Quod par huic fertur similique tenore iubetur:
Diligito fratrem, sicut te diligis omnem.vgl. Matth. 22, 39; Luc. 10, 27.
At si quesieris, quem dicam nomine fratris,
En fidei socius frater tuus atque propinquus,
Unius ecclesię quia fonte renatus uterque.
Quod tibi vis fieri, tribuas ęqualiter omni.vgl. Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31.
Hostem per Dominum sed et in se dilige carum.vgl. Matth. 5, 44; Luc. 6, 27.
Nam delicta tibi, si tu dimiseris hosti.vgl. Matth. 6, 14–15.
Si non ista facis, █non servas federa pacis.

·VIII· De humilitate

Quantumcumque queas, mansuetus in omnibus esto,
Et tecum tracta mentis rcervice subacta,
Quid queat ullius impune superbia carnis,
Quando per hanc lapsus archangelus est reprobatus.
Ecce quod hic cecidit, qui tali lumine fulsit,
Ut divini operis precellentissimus esset.
Hoc sit ad exemplum semper satis omnibus unum,
Infelix causa, quę tantum mersit in ima.
Cur igitur, pulvis, ęquali more superbis?
Ferre putasne lutum, quod nec potuit quoque ferrum?
Disce, miser, disce, quid possit gloria terre,
Cum virtus cęli delapsa statu deitatis
Viribus et propriis confidens stare nequivit.
Sed rebus quantis pateat sententia talis.
Hęc mansuetudo nec degustatur ab ullo,
Ni laborZeichen über dem Wort, das auf die Notiz am rechten Rand des Blattes verweist. Sicut et █
In labor█
Ideo tenu█.vgl. Ps. 72, 5–6. assiduus carnales atterat estus.
Vis fieri mitis? Desiderium fuge carnis.vgl. Gal. 5, 16.
Non alias ergo poteris fore pectore prono.

·VIIII· De patientia

Rebus in adversis ne motus destituaris,
Sed semper crede te cuncta pati meruisse.
Aptus enim vitę talis decernitur esse,
Qui constans patitur, quę res adversa minatur.
Et nullus vere poterit sua debita flere,
Ni prius ex aliis illata libens patiatur.
Nil quoniam patimur, quod non aliquando meremur.vgl. HIER. in Dan. 3, 7a; SALV. gub. 4, 55.
At, si quis patitur, quod se non iure fatetur,
Hoc dicendo nefas Dominum testatur iniquum,
Qui constat solus Iudex super omnia iustus,
Denique nil iustum, nisi quod perhibetur ad ipsum.

·X· De orationis modo

SInneres der Initiale rot ausgemalt.is vigil in precibus et ad has semper studiosus.
Nam nulli sola poscendi sufficit hora,
Sed magis incassum fuerit motus labiorum,
Ni █quoque cura precis █firmetur moribus aptis.
Omnis enim poscens par est, ut, si ipse petatur,
Quantum vis prestat, alii tribuendo rependat
Hisque modis certus possit sperare petenda.
Non ignota loquor, quoniam morale tenetur,
Ut, quem quisque petit, eius quoque vota sequatur.
Ecce quis ignorat, quia cunctorum Moderator,
Arbiter ęternus, cum sit nullius egenus,
Omnigenis precibus incessanter rogat omnes,
Ut viciis spretis iam convertamur ad ipsum.
Sed precibus tantis si non intendimus ęque,
Quomodo, quę petimus, umquam sperare valemus?
Si pauper socio, si quisque probatus amico
Exhibitis rebus curant impendere fedus,
Ut vice votorum certi sint ad rogitandum,
Cordis Scrutator, cui materię similatur,
Et Deus inmensus, quid posse vel esse putatur,
Quod velut exceptus rationis ab ordine solus
Ostensu quodam reputatur rite rogari?
Ah qualis ratio, pro quam preposterus ordo,
Quando creaturę Dominus postponitur omni!
Tractas hunc certe velut exceptum ratione
Quodque nefas dictu ceu postremum colis actu,
Cum poscens hominem precis impendis sibi legem,
Quam minus impendi decreveris Omnipotenti.
Eius iudicio quid fit quandoque severo,
Cum modo convicti ratione oris quoque nostri
Plus simulatores videamur quam deprecantes,
Si nihil in rebus Dominum rogitare velimus,
Et, quod lingua sonat, aliter vox intima promat?
Unde putet nemo Dominum poscens simulando
Aut exaudiri vel quicquam posse mereri.
Nonne satis dignum cunctis mortalibus extat,
Quod preter legis necnon preconia vatum
Per proprium natum dignatus visere mundum,
Dum quosdam docuit, aliis exempla reliquit?
Nonne per hęc semper velut orans ammonet omnes,
Ut vel adhuc miseri fugiamus noxia mundi
Ac de preteritis veniam de corde rogemus?
Quod vix speratur, hoc poscit, ut ille petatur,
Et non cessetur, donec spes certa probetur.
Nam, quia nil iusti propria vi ferre █queamus,
Hoc quoque declarat, quod nec █nobis bona spes est,
Ni precibus █nostris hanc Christi gratia mittat.
At, cum spes deerit, mens ipsa probat dubitantis.
Nam, qui vota Dei, quę sunt implenda petenti,
Hęc fragilis vita quantum permittit agenda,
Sectari neglegit, precis eius spes vacuatur.
Ergo hic rite petit, qui dictis orat et actis.
Sic et apostolici completur iussio verbi,
Qua precibus sacris numquam cessare docemur.Id est: »Sine intermissione orate«.

·XI· De libris gentilium vitandis et de studio sacrę lectionis

LInneres der Initiale rot ausgemalt.ibros devita, qui dant carnalia scita,
Ut sentire queas librorum dicta sacrorum.
Nam simul his herens nescis meliora probare,
Utpote depressus carnalis pondere sensus.
Quod vix namque sapis: si totus in hoc adhiberis,
Quomodo dispersusvel divisussehr wahrscheinlich wurde divisus von Otloh als Alternative zu dispersus über der Zeile notiert. Die zwei Wörter sind metrisch gleichwertig; divisus steht jedoch in einem stärkeren Gegensatz zu totus im vorhergehenden Vers. █illud sentire valebis?
Numquid tam vilis fore lectio sancta probatur,
Ut merito libris sit postponenda profanis?
Aut est tam facilis, quo nec sit digna labore,
Hanc quia, philosophi, studio postponitis omni?
Denique, si facilis, cur illam despicietis,
Quandoquidem longe sit iudicii gravioris
Spernere doctrinam divinę legis apertam?
At si difficilem contra perhibetis eandem
Et minus idcirco vestrę patet agnitioni,
Cur ad discendum reprobatis dicta piorum,
█Cum dimittentes patriam pariterque parentes
Ac satis inpigri loca per diversa vagantes
Nisibus omnimodis mundi perplexa pet#atis?
En ad utrumque nihil excusandi retinetis.
Hoc superest solum: deponere sueta malorum
Et █pro commissis veniam deposcere semper.
Ad quod enim fertur, quod lectio sancta profatur
Psalmistę verbis nos tali voce monentis:
O vos, terrigenę,vgl. Ps. 48, 2–3. studiosa mente vacate
Atque videte ipsum, quoniam Deus omnipotens sum
Gentibus et terris nimis exaltatus ubique?vgl. Ps. 45, 11.
Quo ergo Deus iussit █credentes cernere, quid sit
Sub qualique scola valet esse vacatio tanta?
Forsitan ex aliquo quęrenda hęc norma profano:
Ut █sunt Oratius, Terentius et Iuvenalis
unregelmäßiger Vers.
A█c plures alii, quos sectatur scola mundi,
Pro studio carnis carnalia dicta ferentes,
Ut per eos nobis pandatur lex pietatis,
Instinctu Satanę qui promunt pessima quęque,
Hęc ita nonnulli perverso more fatentur.
Ast equidem dico cognoscens experimento
Hostis ab antiqui stimulis hos exagitari,
Qui studio vanam recolentes philosophiam
Avertunt sensum de libris catholicorum,
Scilicet ut mores ex illecebris venientes,
Quos nimis oblique gentilia verba retexunt,
Tanto maiori libitu in se commoveantur,
Quanto plus dictu vel ab auditu repetantur,
Et sic constricti contemnant dogmata Christi
Aut velut ignari peccare minus videantur,
Si documenta Dei coram se raro legantur.
Hostis enim noster nimium versutus in omnes,
Dum per dogma Dei metuit quosdam revocari,
Ingerit his tedium, ne vel cupiant legere ipsum.
Hinc quoque quod multi divino dogmate culti
Causa doctrinę cęlestis composuere.
Hoc modo quam plures – carnaliter heu! – sapientes
Et Christi nomen verbotenus accipientes
Auditu tantum decernunt esse legendum
Non attendentes, quia Paulus dicat ad omnes:
█Legis non auditores, sed eam facientes,
Hi potius iusti censentur ab Omnipotente.vgl. Rom. 2, 13.
Quos infronitos numquam studeas imitari.
Quin hęc sola tibi semper sit causa legendi,
Ut facienda scias et ut hęc operando revisas,
Ne, quod scire datur tibi, iudicium statuatur.

·XII· De spirituali Scripturę sacrę intellegentia

UInneres der Initiale rot ausgemalt.ndique falluntur, etiam nil scire probantur,
Qui priscę legis vel dicta sacrę novitatis
Carnali tantum sensu perpendere querunt,
Omnis scriptura quia cęlitus insinuata,
Quamvis omne genus █ assumat ab exteriori, scilicet homine
Ut per carnale doceat nos spirituale,
Ad speciem █ nostri solum datur interioris,
Qui renovatus homo Domini est plasmantis imago,
Atque per hunc cuncta decernimus exteriora.
Nam, cęli regnum cum terrę sit similatum
Et presens vita venturę sit quasi forma,
Mystice signatur, quicquid mundo famulatur,
Tam nota librorum quam cuncta creatio rerum,
Nec, quo carnalis aspectus tendere quibit,
Interior visus illuc tantummodo debet.
Sed perungewöhnliche Skansion: pēr. hystoriam semper notet allegoriam.
Nunc, quid presentis sit significatio mundi
Et quid █Scripturae species hec intima sacrę,
De qua sermo agitur, quo planius efficiatur,
Exemplum quoddam satis enarrabile ponam.
Ecce vides nasci paleas cum germine grani,
Attamen unius pressura aliud moderatur.
Numquid cum palesis comedi frumenta parabis?
Quod patet, atteritur, ut, quod latet, hinc renovetur.
Sic, quia per paleas carnalis vita notatur,
Et grani titulis █signatur spiritualis.
Spiritus ergo intra patulę latet abdita carnis
Quodlibet ut granum sub █visceribus palearum.
Ni caro terrena vitiis natalibus orta,
Quę per Adę culpam cunctis mortalibus herent,
Instar aristarum pressuram iam patiatur
Et desideriis carnalibus hic moriatur,
Ad spem mandendi venient minus intima grani,
Hoc est, ad requiem flatus nequit ire perennem,
Qua cibus est Domini, quisquis pervenerit illuc.
Quę loquor, attende, quę testificor, memorare.
Cur simul exortas secernerescilicet ab ore tuo niteris herbas?
Iam cibus ergo tuus tritura purificandus,
Quam plana specie demonstrat significando
Te, qui peccatis conceptus natus haberis
Et post hęc forsan delapsus es ad mala multa,
Quę non natura victus, sed sponte gerebas,
Ad cenam Domini pariter debere parari,
Si tamen illius mensę cupis associari.
Nam ceu tu lautas queris ferventius escas,
Sic cor contritum Deus exigit in holocaustum.vgl. Ps. 50, 18–19.
Tu, quia terrenus, carnales diligis esus,
Hic, quia cęlestis, paribus █quoque pascitur escis.
Tali namque modo necnon simili ratione
Visa vel audita sapiens presentia cuncta,
Quę bene iam sentis, quibus et carnaliter heres,
Semper id adverte, quid spiritualiter edant.
Sic etiam sacrę Scripturę enigmata quęque,
Quamvis corporeas in eis det littera formas
Et sub terrenis █maneant expressa figuris,
Ad cęli scilicet tamen regnum, quod spirituale probatur,
Transformanda manent in spiritus agnitione.
Carnis enim sensus sicut terrestria sentit,
Sic intellectus divina luce refectus
Atque fides pura sapiunt cęlestia iura,
Nil quoniam in cęlis █substantivum retinetur,
█
Cuius in hoc mundo speculum non sit █vel imago
Et de consimili quod non possit speculari
Inter carnalis enigmata conditionis,
Quamvis █perpigri █nos simus ad hoc speculandum.
Sed ne, quod refero, dubitari possit ab ullo,
█Quoddam pro speculo genus exempli perhibebo,
Per qu(uo)d# iam melius cognosci cętera possunt.
Scis Dominum terrę merito a propriis venerari,
Haud secus et patrem matremque suis venerandos.
Qui tamen ad summi nutum Patris ęquiperati
Nil aliud █sane constant speculum nisi quoddam
Omnibus appositum, cunctis in corde statutum.
█Numquid nescimus, numquid sentire nequimus,
Qua ratione Deus, celi terręque Creator,
Omnia complectens et totum numine replens
Debeat a propriis sator a factis venerari,
Si fixa mentis acie novisse probamur,
Quod factura sibi sic alterutrum veneranda est?
█ Evangelio
█lā
█ invita
█ptias
█ovis
█oc
█inē
█olens
█ nupti
█ invi
█tatione
█ preponamus
█ulita
█itatis in domo nostra exhiberi volumus; divino iudicio similiter obediamus.vgl. die Parabeln in Matth. 22, 1ff. und Luc. 14, 7ff. Hoc, licet exterius in factis dissimulemus,
Interius certe nobis notum fit aperte,
Si tamen esse Deum cognoscimus atque fatemur.
Hinc est, quod Dominus cęlestia dans rudimentaungewöhnliche Skansion: rudĭmenta.
Proposuit cuncta per formas parabolarum,Zeichen über dem Wort; verweist es auf die Notiz am linken Rand des Blattes? Scilicet ut notis exponeret alta figuris, Zeichen wie in V. ↗ (wohl über dem falschen Wort gezeichnet und danach ausradiert).
Hoc simul enigma dictavit per sua signa,Zeichen über dem Wort; verweist es auf die Notiz am unteren Rand des Blattes?
Quę sic exterius mirando fecerat usu,
Ut tamen interius ferrent aliam rationem,
Qua velut in speculo studiosus quisque █videbit,
Quomodo venturę presens vita assimiletur.
Inde etiam vatum quamplurima dicta piorum
█ quia ex aqua vinum fecerit, per hoc videlicet demonstrans, ut in aqua vetus
█ novum intellegamus Testamentum. Sed quantum inter aquam et vinum distat
█ veteris literam et novi Testamenti spiritalem gratiam distare sciamus.vgl. Ioh. 2, 1–11 (Hochzeit zu Kana) und HAIMO AUTISS. hom. de temp. 18, Sp. 136D (in PL 118 ist das Werk Haimo von Halberstadt zugeschrieben); vgl. auch BEDA hom. 1, 14, S. 98, 124ff. und ALCUIN. comm. in Ioh. evang. 1, 3, Sp. 768A.
Mysterium cęli depromunt parabolatim.
Hinc et Paulus ait: Speculo nunc cernimus illa,
Quę facie ad faciem quandoque videre meremur.vgl. 1. Cor. 13, 12.
Nam, quod ait speculum, presens █intellego sęclum,
Qu(uo)di, velut impresso similatur cęra sigillo,
Ut supradixi, regno confertur olimpi.danach Zeichen; verweist es auf die am oberen Rand des Blattes eingefügten V. ↗–↗?
█
█ veluti cera fluiturudieser noch lesbare Teil des Verses fehlt bei OTLOH. doctr. (Pez) und OTLOH. doctr. (PL 146).
Et Christi regnum, quod constat vita perennis
Ut lapidis firmum semper durare sigillum.
Sed nec in inferno █substantivum quid habetur,
Cuius in hac vita sit non aliquatenus umbra.
Num cernens umbram dubitas fore corporis illam?
Sic quoque presentem noli diffidere mundum
Et vitę et mortis formam gestare perennis.
Hic utriusque scola discendi et nunc erit hora,
In qua quisque legat, quod se semper velit esse.
Libera colla manent, quodcumque magis placet omni
Sive vacare sacris vel adhuc herere profanis.
Unde magis disce, quę sit sapientia vitę,
Ut, quę sint, sursum sapias per mystica rerum
Atque scias clare Scripturę archana probare.
Nam studium carnis nihil est nisi formula mortis.
Verum, cum recolo quorundam pectora cęca,
Scilicet illorum, qui semet in arte librali
Iactantes tantum minus hanc factis imitantur,
Inde dolens et compatiens plus dicere cogor,
S█im licet inculti necnon sermonis inepti,
Ast, utcumque queo, vel paucula profero verba.
Et fortasse iuvat, cum de libris perhibemus,
Qui █prosint cunctis in lege sacra studiosis,
Ac quid in his typicus doceat nos querere sensus,
Si mox lectores aliquo sermone monemus,
Ut, quid sint, discant et ab inlicitis resipiscant.
Denique nunc multi diverso errore █gravamur.
Idcirco et variis instare libet monimentis,
Ut qui non uno, saltem ex alio ędificetur.

·XIII· Ammonitionis sermo ad clericos, prius quidem ad illos, qui in pastorali degunt regimine, deinde vero ad eos, qui studio adherent secularis tantummodo scientię

O qui confidens in multiplici ratione
Temet nosse putas pro falsis vera probare
Aut idcirco magis imbutum te meditaris,
Quatenus ad studium peccandi liberior sis,
Seu Domino maius impune resistere possis,
Aut huiuscemodi vicio quocumque tumescis,
Designate Deo sub cleri conditione,
Iam liceat paucis ad te pertingere verbis.
Cur rationalis hoc tale malum meditaris,
Ut per dona Dei, quę contulerat tibi sponte,
Plus aliis demens hinc extollaris in ipsum?
Ad mentem revoca Iudeę plebis olivam,
Quę, patribus sanctis quamvis exculta fuisset
Ac legis sanctę meruisset dona tenere –
Hinc licet et Christus iuxta carnem foret ortus –,
Cum se stare suis vellet confidere ramis
Atque superbiret de legis traditione
Contemnens subdi doctrinę spirituali,
Mox precisa suis cępit marcescere ramis.
Si Deus ergo comę nec naturalis olivę
Parcere decrevit, dum contra illum male sevit,
Nec tibi, qui gratis miserante Deo repararis
Et velut abiecto plantatus es ex oleastro,
Si simul insanis, parcet manus Omnipotentis.vgl. Rom. 11, 17–24.
Ne sis ingratus tam mirandę pietati,
Quę tibi sponte dedit, quod iam natura negavit.
█lit̄ ad
█ sermo fit
█li con
█mine.Beziehung zum V. ↗? Heu genus hoc hominum sublimius attitulatum
Tam cito pro facili vitiorum turbine pelli!
Ah, sceleri solitum genus hoc et ad infima pronum,
Tanto se velle Domino magis esse rebellem
Quanto plus aliis prefertur honoribus almis!
Est etenim verum, quod sermo dat ęcclesiarum,
Quod quoque predixit psalmorum carmine David:
Cum carnalis homo fuerit sortitus honorem,
Par est iumentis et consimilis manet illis.vgl. Ps. 48, 13.
Nos igitur brutum genus hoc sumus et resolutum,
Altius edocti sacrę moderamina legis,
Qui, cum prelati maneamus in arte librali,
OTLOH. doctr. ↗–↗ auch im Rahmen von OTLOH. ad cler. (M2- und Z-Redaktion) mit leichten Textänderungen überliefert. Varianten von M2 und Z hier unten im Text. Zu weiteren entsprechenden Details wie Rasuren, Texteinfügungen, Schreiberhände usw. innerhalb der einzelnen Redaktionen von OTLOH. ad cler. vgl. M2-Redaktion, V. ↗–↗, und Z-Redaktion, V. ↗–↗. Ut bene vivendi reliquis exempla daremus
Et, si res peteret, occasio ~~sancta~~ veniret,
Pro fidei sociis etiam mortem pateremur,
Labimur inprimis congressibus impietatis
Tamquam nil nisi contra vires inimici.
Et, quod adhuc gravius miserabiliusque videtur,
Non solum fugimus, quo precipimur fore murus,
Sed ~~commissa etiam~~quoque commissa lacerantes more luporum
Quędam vastamus, quędam male destituemus.
Nam, quibus ut patres deberemus dare victum,
Si vis ulla loci vel casus posceret anni,
His ut raptores crudeliter advenientes
Illa asportamus – quod erit miserabile dictu –,
~~Que~~Quę pietas aliena dedit pro nomine Christi.
Cum peccatores █~~malefacta~~ sui metuentes
Ad nos pro venię causa fugient ~~capiendae~~capiendę,
His aut terribiles, plusquam res poscat et usus
Seu plusquam liceat, clementes inveniemur
Vel dedignantes super his decernere quicquam
~~Nostri~~Iusta cautela tantum committimus illis,
Quos sceler█atorum socios existere scimus.
Nos quia constricti sub sollicitudine mundi
Officioque ducis fungentes aut vice regis
Commissę plebis curam pensare nequimus
Indignumque foret tam claros tamque potentes N█vgl. die Vertikalmarginalie in M2, Bl. 17^v und Z, Bl. 210^v.
Degeneri turbę nos ipsos ~~subpeditare~~suppeditare,
Sunt alii plures, quis conveniat labor ~~ille~~iste,
Ut vulgus doceant et ut exemplis bene presint.
Nos mundi proceres, nos constat ad ~~otia~~ocia natos,
Utque canum, volucrum █sectemur ludicra tantum,
Seu, quęcumque placent, his deliciis potiamur.
Nam vitę huius opes ~~illos quęrunt~~ seniores,
Qui supradictis studeant insistere ludis,
Nec fuerint luxus, quod mundi postulat usus.
Hęc, si non dictu, tamen affirmantur in actu,
Sicut et ipse probat mos cleri cottidianus.
█Est et adhuc vicium reliquis compar referendum.
█Eius enim crimen, qui speratur, quid habere,
█Causa manet nobis eiusdem rebus abuti.
█Tunc raptis rebus miserum non corrigit ullus,
Ut pro ~~commissis~~criminibus aliquatenus hic reparatus
Possit perpetuę flammas evadere ~~pęnę~~penę.
Sed quis tam doctus ~~percurrere singula~~per singula currere posset,
In quibus auctores scelerum convincimur esse
Nos, qui plus aliis divina ~~negotia~~negocia scimus?
Dum █modo noster honor celebris habeatur in orbe
Et variis pompis rutilantes efficiamur,
Nil manet ~~inlesum~~illesum per nos ~~utcumque~~ut cumque patratum
█Aut male poscendo seu, quod peius, rapiendo.
Aut persuadendo, quę constant noxia valde
Qui █complere nequit damnum, vel mente parabit.
Sic fuga doctorum necis extat causa sequentum
Nec gravior pestis, cum pastor erit gregis hostis.
Nam nimis audacter dum clerus abutitur orbe,
Quid tunc indocti possunt aliter meditari,
Ni pariter cunctis perversa licere reantur?
Iam merito flemus, qui talia corda tenemus.
Immo dies venient, si non purgamur in istis,
Quamvis nunc risus nos occupet inmoderatus,
Cum dolor ęternus circumvallat cruciandosCum dolor ęternus circumvallat cruciandos, ‖ Quamvis nunc risus nos occupet immoderatus.
Quid plus Iudeis agimus bene vel Phariseis,
Quos foris albatos █legimus, sed pectore ~~fędos~~fedos,
Dum tantum lingua volumus complere statuta?
Ut mihi fert anim█us, peiores – heu! – sumus illis.
~~Maxime~~Denique, si quicquam preter legalia scirent,
Hi fortasse minus tam ~~triste~~grande nefas sequerentur.
At nos in libris non solum crimen eorum,
Sed quoque multorum cernentes gesta aliorum
Q█uędam composita pro vindicta ~~reproborum~~reprobrorum,
~~Pro bravio quędam~~Quędam pro bravio sperando dicta piorum
Scire quidem █transacta velut presentia quimus
Nec tamen a paribus ~~vitiis~~viciis cessare timemus.
Hos ~~execramur~~detestamur, quod tam perversa studebant
Non ~~adtendentes~~attendentes, quia nos idem tenet error,
Qui precepta Dei labiis tantum veneramur.
Ipsi ~~nempe~~namque Deum tamquam nos ore colebantvgl. Isai. 29, 13.
Attestante Deo per Isaię dicta ~~prophetae~~prophetę,
Quę pariter Christus Iudeis postea ~~dicit~~dixit:
█biis me
█ autem
█ a me.vgl. Matth. 15, 8; Marc. 7, 6. ~~HInneres der Versinitiale rot ausgemalt (genauso auch V. ↗).ec~~Hęc plebs me labiis colit et corde est procul a me.vgl. Matth. 15, 8; Marc. 7, 6.
Sepe quidem loquimur de ~~cognitione superna~~sacra relligione
Et cum magnificis perhibemus ~~cęlica~~celica verbis
█Pondera ponentes gravia in humeros aliorum,
Quę nec cum digito █volumus contingere nostro,
Ceu Domino cura non sit pro talibus ulla
Ac nos peccantes solita non arguat ira.
Eligite ergo locum, quo conveniatis in unum,
Vos, quibus est licitum necnon concessa potestas
Sub pastorali cura convertere mundum,
Ut, cum sit tempus venię, mores renovemus
AcEt, sicut per nos primum frigescere cępit,
Sic nunc a nobis recalescat amor pietatis.
Nam varios casus, quos perfert hic modo mundus,
█Arbitror ex nostris █prorsus contingere culpis.danach Zeichen; es verweist auf die folgende V. ↗–↗ am oberen Rand des Blattes und zwischen den Zeilen eingefügt.
Qui pro subiectis curam nullam retinentes,
Illos exemplis iactamus in infima pravis.
~~Sic~~Hinc igitur totus corrumpitur undique mundus,
Sic quoque contingit, ut pro nihilo reputemur
Cum cleri officium sectatur opus laicorum
Et pariter laici statuuntur in ordine cleri.
Sed dispar longe peccatum constat utrumque.
Denique plus peccant, qui plura sciendo probabant,
Cuique datur multum, queretur ab hoc quoque multum.
H█
special█
qui scien█
r█. QInneres des Anfangsbuchstaben rot ausgemalt (genauso auch V. ↗).ui genus et speciem, proprium, commune doceris,
A rationali qui scis differre animale
Ex adiectivo, qui summam nosse laboras,
Quo, rogo, subvertit te tanta cupido sciendi,
Ne simul adtendas hęc temet cuncta monere,
Quatenus agnoscas, quid sit Deus et quid homullus?
Numlibet ad lapides vel ad ulla animalia fatur,
Ut collata tibi testentur te venerandum?
Te magis alloquitur, quicquid mundo retinetur,
Cui sunt cuncta etiam mirando subdita nutu,
Ut studio simili sis subditus ipse datori.
Vis autem dici, quo mens tua precipitetur,
Qu█i sensu pravo dialectica verba frequentas
Vel quoscumque █libros studio mundi preciosos?
Adtendis tantum, quid sub te sit moderatum,
Quot speciale decus hominis substantia gestet,
Cuius facturę collatio sit minor ad te.
Magnum quippe tibi brutis prestare videtur
Et reliquis rebus, quę consistunt sine sensu,
Non ut in his quęras, cur sit distantia talis
Inter eas et te, si tantum sis minor ullo,
Sed quo sublimis Deus in medio videaris
Atque per hoc valeas tanto securior esse
Inlicitis rebus tantoque licentius uti,
Quanto precellis hęc omnia vi rationis.
Hęc est namque tuę conflictio philosophię.
O labor – heu! – qualis, quem fert intentio talis!
Quam tenebrosus amor, quo lucis spernitur auctor!genauso OTLOH. prov. Q 106 und OTLOH. quaest. 50, Sp. 131C.
Ecce tuum studium coram te stat recitatum,
Ac cuius causa molairis discere multa,
Quam minus agnosci tractans fortasse putasti.
Verum fur captus et legis more coactus
Prodere quippe valet furti socios, sed et artem,
Nec cui█usque doli plus quisquam noverit usus
Quam qui per similis machinas interfuit artis,
Quamvis ad mores convertatur meliores.
Sepe etiam vicium, quod non cognovimus actu,
Alterius dictis aut moribus experiemur.
Sic, qui mundanę recolens figmenta sophięungewöhnliche Skansion: sophīę (vgl. auch V. ↗).
Hęc mea dicta legis testata tuę decus artis,
Iudice te testor, quia me tuus haud latet error
Seu recolendo ipsum vel cognoscendo aliunde.
Multa licet referas, ne, quo tendas, videatur,
Quod █simulas, scitur, quo tendis, et id sapietur.
Nec labor hic magnus vere fit simplicitati,
Ut circumductę varium paradigmavel problema loquelę,
In qua spes omnis mundanę ponitur artis,
Hoc █
differre █
cum in uno q█
se pene u█
protinus ne █
ad █
sermo r█
dirigit █
gata nec s█Fortsetzung am unterem Rand. Cum differreid est protrahere loqui facundia summa putatur,
Mentis perspicua possit dinoscere luce.
Sed quid verborum conflictu credis in ullo?
Certe per proprios citius cognosceris actus,
Quamvis tot linguas posses █retinere quot artus.
Fructibus ergo suis arbor cognoscitur omnis.vgl. Luc. 6, 44.
Non miramur enim de versuta ratione.
ignorantię suę causam confessus responderit, sed tantummodo tempus ocios█
traxerit, invictę facundię se putat esse.Beziehung der gesamten Notiz auf V. ↗?
Quis ullum crimen poterit vix ferre stuporem.
Nam, quo cognoscas nos ignaros minus esse
Ac non mirari, quę sit versutia mundi,
Quam tu carnalis appellas philosophiam,
█en
█i. En mundi proprium est duplicem sensum retinere:
Unum voce feras, alium sub pectore volvas,
Optima voce quidem, sed pectore pessima nisus,genauso OTLOH. prov. O 54.
Pro bonitate malum, pro vero reddere falsum,
Dissimulare, quod es, sed, quod non es, simulare
Et, quodcumque geras, stolidum te nolle videri.
Iam prolata tibi breviter sapientia mundi,
Si placet, esto comes, sin autem, linque, quod horres.
Liber adhuc extas, quo█vis tua vota remittas,
Sed, si █contendas terrestria discere tantum,
Ut tibi sub cęlo valeat compar fore nemo,
Invanum vivis, si non divina requiris.
Nam, capite absciso ceu nil vita potietur,
Sic nos absque Deo remanemus mortis imago.
Nos adiectivum, Deus est monarchia rerum.
Ergo edoctus ad hoc, ut verba archana resolvas,
Discute, quid maneat adiectivum sine summa,
Non sensu carnis, verum moderamine mentis.
Da summam Domino, reliquam partem tibi servo,
Ut tanti capitis membrum fieri merearis.
An credens, aliquem salvari posse sciendo,
Vis tantum nosse, quid dicatur Deus esse,
Nec simul ut factis eius precepta sequaris?
Primus hic, o lector, qui te subverterit, error,
Iam cecatus eris, iam nulla scientia cordis,
Cum quicquam tale meditaris in Omnipotente,
Ut secreta sui perquiras more rapaci.vel mente procaci
Hec audis surdus et cernis ad omnia cęcus,
Ni simul in lectis sit tota intentio mentis.
Carnis enim sensus sine spiritus █errat ubique.
Nonne Deum temptas, cum sic accedis ad illum,
Ut, quid sit, discas, et, quid iubeat, minus addas?
Non poterit falli iudex tam cautus in omni.
Verum dico tibi: dictum contemnere noli.
Quo plus mundanę dilexeris alta sophięungewöhnliche Skansion: sophīę (vgl. auch V. ↗).
Ethnica verba legens vel in ipsis moribus herens,
█
Tam magis insipiens nec non indignus haberis
Coram mysteriis divinę simplicitatis.

·XIIII· De casuum meorum relatione, quam hic adieci ad compescendam pertinaciam cleri

Nunc etiam memorans – quod non utinam ipse probarem! –
Nullum tam durę cervicis in omnibus esse
█ata
█lli
█sistens
█tis
█llit
█ira
█mal
█s
█rit. Quam qui divinis imbutus erit documentis,
Si quid in errorem vitiis cogentibus actus
Mentis laxatęZeichen über dem Wort; verweist es auf die Notiz am linken Rand? conceperit improbitate,
Tamquam Iudęi de catholico ordine lapsi,id est heretici
Ut quoque sunt cuncti falso pia scita secuti,id est christiani falsi
Quorumscilicet falsorum christianorumz. T. auf Rasur. duritiam reor illisscilicet Iudeis ęquiperandam,
Propterea monitis subiungo exempla relatis,
Ut, qui nequaquam per verba █velit renovari,
Discat vel casus trepidare mei miserandos.
Nosco equidem, nosco commenta tuę rationis
Et coniecturam, qua te precellere credis,
Qui spe mundana despexeris hęc documenta,
Utpote qui tecum quondam nitebar id ipsum.
Nam perscrutari cupiens subtilia quęque,
Quorum noticiam multos gestire videbam,
Carus ut in mundo nec non prestantior essem,
Omne lucrum statui gentilibus associari,
Cum quibus est maior studiis libralibus ardor.
Sed Domini mira pietate interveniente
Multimodi generis obstacula tanta subibant,█
Ut quo plus cuperem predicta negotia niti,
Tam magis ex aliquo casu depellerer inde.
█ Nec tamen advertens, quid causa hęc significaret,
Cęcatus viciis volui desistere ceptis.
Tunc, cum converti nullius dogmate vellem
Atque fidem rectis nullatenus exhibuissem,
Maxime quod plures mundi vidi esse sequaces,
Hos et precipue qui doctores perhibentur,
Qui curas animę iam suscepisse videntur,
Ac mirans primo super hoc errore profundo,
Quare duces populi perversa magis sequerentur,
Mox simul illectus, cum non solum reputarem
Hos in recta sequi, sed et in sacris documentis
Esse aliquid scriptum, quod iure foret reprobandum,
Cui non deberet █toto quis credere corde,
Sed carnis sola satis essent exteriora
– Ah, ah, quam stolidus! –, cum sepius hęc meditarer
Diffidensque sacris Scripturarum documentis,
His quoniam paucos factis herere videbam,
█ Et toto nisu conversus ad ęthnica scripta,
Ne dispar reliquis postponerer undique doctis,
Ore quidem Christum, sed amarem pectore mundum,
Et, ceu dignus eram, tutus nusquam remanerem,
Sed magis atque magis diversa clade subactus
Iamque loco quodam noviter veniens habitarem,
Ex inproviso, cum quadam nocte iacerem
Somno depressus nimio, per somnia vidi
Quendam prevalido conanime me ferientem.
Tamque diu mira scio me sentire flagella,
Ut iam dissolvi cedis gravitate viderer,
Atque hęc interea, velut est visum, medita█bar,
Ex Domini iussu nullatenus hunc fore missum,
Qui me tam longe cruciaret tamque severe,
Denique si Domini sciret mihi plus misereri.
Nam qui cedebat, vindictę signa gerebat,
Verbere utrumque latus tamquam discerpere nisus
Nullas dansque moras inter studium feriendi,
Ut super obiectis saltim mutire valerem.
Multa etenim feriens obiecit crimina nota,
Sed velut ex nimia commotus id annuit ira,
Numquam velle mihi vel parcere vel misereri.
O quam prolixa mihimet nox visa erat ipsa!
O quam districtus, qui tales ingerit ictus!
En iterum fateor, quod per Dominum quoque testor,
Tam graviter cesum, sicut constat mihi visum,
Ut, dum sensissem me primo dehinc vigilantem,
Tam me quam lecti stramenta, quibus recubavi,
Sanguinis ex nimio fluxu madefacta putarem.
Ast, dum corporeo non sensi talia visu,
Herebam dubius, quid circa me foret actum,
█An carne exutus vel adhuc sim corpore functus.
Nec dum namque Dei tantam novi bonitatem,
Ut dignaretur me vel quemquam sceleratum
Visu huiuscemodi prosternere sive monere,
Quamvis sepe prius per somnia mira monerer
Et quamvis etiam pridem tempus memorarer,
█Quod deHieronimo █narrat scriptura beato,unregelmäßiger Vers.
Sed credens illum meritis ad cęlica raptum,
Nil mihi perverso par evenisse sciebam,
Cui nihil est visum, nisi tantum verbera passum.vgl. HIER. epist. 22, 30; vgl. auch OTLOH. vis. 3, S. 46, 18–23.
Mane igitur facto cum vitę certior essem
Insolitusque tremor constringeret omnia membra,
Vestibus extractis quęrebam stigmata carnis.
Quę cum vidissem, █sed etüber der Zeile eingefügt. ex alio didicissem,
Clam per id accito signum monstrare doloris,
Tum demum certus, quid perferret quoque flatus,
Nec tamen ausus eram citius hęc dicere cuiquam.
Überlieferung von OTLOH. doctr. ↗–↗, ↗–↗ und ↗ auch im Rahmen von OTLOH. vis. 3; Überlieferung von OTLOH. doctr. ↗ auch im Rahmen von OTLOH. vis. 14 (vgl. oben). Hier unten die Varianten (manchmal auch rein orthographische) innerhalb von M, Bl. 8^r, Z. 18–8^v, Z. 21 (Schreiberhand: m1 (M)) und Bl. 28^r, Z. 14 (Schreiberhand: m2 (M)); für genauere Informationen zu den Texteingriffen (wie z. B. Einfügungen über oder zwischen den Zeilen, am Rand des Blattes, auf Rasur usw.) innerhalb der oben genannten Blätter von M vgl. direkt den kritischen Apparat von OTLOH. vis. 3, S. 48, 1–49, 7 und OTLOH. vis. 14, S. 85, 21. Post hęc confestimvgl. , Z. 18–19 (= OTLOH. vis. 3, S. 48, 1): Confestim publice. vario languore gravatus,vgl. , Z. 19 (= OTLOH. vis. 3, S. 48, 1): gravabar.
Et, quod cunctigenis est plus miserabile morbis,
Ut defertur ab his, quorum me cura revisit,fehlt in , Z. 20 (vgl. OTLOH. vis. 3, S. 48, 2–3).
Nunc quasi freneticus vix a multis religatus,
Mox velut exanimis desperatusque iacebam.
Hoc tamen ipse scio, quod per Dominum quoque testor:fehlt in , Z. 22 (vgl. OTLOH. vis. 3, S. 48, 4–5).
█Sepe ita me pressumvgl. , Z. 20 (= OTLOH. vis. 3, S. 48, 5): Intantum pressus. conventu demoniorum,
Ut nec pro venia, qua iam moribundus egebam,
Catholicę fidei tenuissem scita vel ulla.in , Z. 24–25 (= OTLOH. vis. 3, S. 48, 7–8) folgt: sed nec signa crucis potuissem ponere fronti.
█Interea crebro visu rapiebar amaro,
Quo █nimis horrendas potui cognoscere penas.
█
Hoc quoties fuerat, mihi visum est esse perenne.
Tunc tandem sensi, quid iam mereantur iniqui,
Et memini dictum: Deus inspicit omne secretum,ungewöhnliche Skansion: sĕcretum.
Qui sic cuncta mei denudans intima cordis
Iudicio iusto dedit his me semper inesse,
Quę olim cum reliquis evadere posse putabamvgl. , Z. 3 (= OTLOH. vis. 3, S. 48, 16): putavi..vgl. Matth. 6, 1ff., besonders Matth. 6, 3–6 und Matth. 6, 17–18; der Hinweis auf Ezech. 28, 3 wie in OTLOH. vis. S. 48, Anm. 37a scheint dagegen weniger aussagekräftig.
Nam nihil iniustum me iamvgl. , Z. 3 (= OTLOH. vis. 3, S. 48, 17): tunc. proferre querebar,
Verum mirabar divinę vim pietatis
Tempore sub tanto stolidum memet patientis.
Quid mihi tunc Socrates vel Plato Aristotilesque,
Tullius ipse rethor, mundani dogmatis auctor,
Dic, quid enim misero mihi tunc prodesse valebant?
Quos si non █legi, per tempora multa cupivi
Affectuque ipso discendi adii loca quędam,
Que pro mundanis mihi cultibus optima duxi.
Sed me preveniens Domini clementia ubique,
Quam prius exposui, ratione retraxerat inde.
Illa tripertita Maronis et inclita █verba,
Lectio Lucani, quam maxime tunc adamavi
Et cui iam nuper, divinę legis adulter,
Sic intentus eram, quo vix agerem reliquum quid,
Atque legentem ipsum cępit me hęc passio primum.
Sed nec█dum pęnas credens exinde futuras
Languidus, ut poteram, legi studiosus # eundem,
Donec ullius vigor extiterat mihi sensus.
Quam venię causam qualemque dabant medicinam,
Cum nec signa crucis potuissem ponere fronti
Et sine spe positus constringerer undique pęnis,
Quas nec proferri facile esse reor neque credi,
Nunc invisibilis patiens tormenta doloris,
Mox ex visibili nimis afflictus cruciatu?
Nam, quo preteream diversa, quibus cruciabar,
Unum de multis, quod iam memini, reserabo,
Scilicet in tali versabar sepe stupore,
Ut, lux atque dies quid vel sint, nescius essem
Nec carnale aliquid plane dignoscere possem
Intendens solum, quo flatus agone trahebar.
Sed satis hinc dictum, properemus nunc aliorsum.
Postquam mira Dei clementia █me reparavit,
Sanus et ex toto factus sum tempore parvo.
Iam moxfehlt in , Z. 20 (= OTLOH. vis. 3, S. 49, 6). oblitus, quos passus eram, cruciatus
Acvgl. , Z. 21 (= OTLOH. vis. 3, S. 49, 7): Et., quę sunt visa, reputans ut somnia vana,
Rursus decrevi captare negotia mundi.
Sed, cum perplures, quę passus sim, referentes,
Et quod nonvgl. , Z. 14–15 (= OTLOH. vis. 3, S. 48, 30): Quod quoque non. frustra fieret correptio tanta,
Me monachile iugum suaderent ad subeundum,
Re super hac dubius cępit precordia sensus.
Cumque dies pauci posthęc essent revoluti,
En iterum subito tali languore gravabar,
Ut verrucarum tumor ingens insolitusque
Horrendo vultum circumdans stigmate cunctum,
Orbibus obductis oculos quoque contenebraret.
Preterea corpus totum capitur paralysi
Excepto linguę, sed et officio labiorum,
Quo, quę proferrem, fari tantummodo possem.
Interea tali cum comprimerer cruciatu,
Tunc memorans tandem, quę sim passus quoque pridem,
Quod contra stimulum sit cuique resistere durum,
Quodque supervacue mundo servire studerem,
Christo promisi me ferre iugo monachili.
Hoc cum vovissem, melius mihi mox fore cępit
Intantum, ut fruerer incessu mane sequenti.
O miranda Dei pietas et gratia Christi,
Quę memet miserum █toties contraria nisum
T█am pie prostravit, tam clementer reparavit.

·XV· Qualiter post egritudinis varię flagella ad monasticę professionis redii vota

His ita transactis evasi vincula mortis
Et post non multum rediit vis pristina rursum.
Tunc quavis vario carnali pignore nexus
Hoc totum linquens, quali merore Deus scit,
Ut rudis athletaungewöhnliche Skansion: athletā. progressus ad altera bella,
Quę prius abieci, secreta requirere cępi.
Nam preter votum, quod iam nuperrime feci,
Olim promisi, cum parvus adhuc puer essem
Ac spe discendi pollerem more scolari,
Me submissurum legi sanctę monachorum.
Quod quia sic gessi nullius iure coactus
Nec sub teste palam, sed clam compunctus amore
Solius Domini, quoniam bene discere cępi
Et quia cum monachis primum discen█s retinebar –,
Pro dolor! – hoc votum rebar pueriliter actum
Consilioque levi promissum tale neglexi,
Dum simul et mundus me falleret atque iuventus.
Sed, quia promittens solvendi debitor extat
Et semel emissa voti sententia recti,
Quam cito persolvi, ne dum quandoque necesse est,
Dum datur hac vita fungi tamquam rediviva,
Inde iugo leni sic pulsus colla subegi
Efficiorque pudens █et mirans sepius ex hoc,
Quod tam vix adii servimina suavia Christi.

Quia █·XVI· Quia non solum palam professus, sed etiam quovis █occulte █mundo ab█renuntians █inlicite mun█dana repe█tatvgl. Kapitelverzeichnis.

QInneres der Initiale z. T. rot ausgemalt.uę tamen idcirco volui depromere scriptis,
Ut, si forte pari se voto quis liget umquam,
Iure procul dubio solvendum mox sciat esse.
Non loquor hoc tantum, si coram abbate professus
Induerit habitum iuxta normam monachorum,
Cuius in ęcclesia fuerit conversio nota.
Sed, quocumque latens █sit libera vota retentans,
█Qui iam compunctus pompis mundi abdicat huius
Atque Deo gratis proprii offert intima cordis,
Quamvis sit nullo nisi tantum teste superno.
Cum quoque, ceu credo, maneat distantia nulla,
Utrum quid Domino clam sive palam voveatur,
Ad vomitum pergit, si post mundana recurrit,
Nec non inlicite fruitur carnaliter orbe.
█
█
█
Denique nemo manum propriam mittens in aratrum
Aspiciensque retro cęli regno manet aptus.vgl. Luc. 9, 62.
Nec poterit quoquam promissa refellere pacto,
Ni reduci luctu, quod vovit, compleat actu.

·XVII· Quanta pericula temptationis in initio pertulerim conversionis

Ista per excessum generaliungewöhnliche Skansion: generalī. more locutus
Nunc iterum proprias cupio subiungere causas,
Scilicet explanans, quali possum ratione,
Quas post languores diversos atque frequentes
Temptandi machinas fuerim perpessus ab hoste,
Ut, dum conversis patefit descriptio talis,
Plus sint solliciti, si forte velint renovari,
Ac se non frustra credant sprevisse caduca.
Nam, dum tanta mei nudare pericula vellem,
Qualis et interea Domini esset gratia mecum,
Quid nisi communem fueram ratus utilitatem?
Atque utinam fari digno sermone valerem,
Qualiter impurus et ad infima nulla secundus
Semper pro studiis intentus eram vitiosis,
Et conversus ab his quantas artes inimici,
Quot fraudes Satanę sensi tunc primitus in me,
Interdum solitis erratibus illicientis,
Scilicet ut legerem tamquam prius ęthnica scripta,
Nunc per inexperta fantasmata prosilientis,
Me quibusZeichen mit unklarer Bedeutung über dem Wort; genauso in V. ↗. egrotum nimiis et cladibus actum
Nec non iam iuvenem carnis stimulos patientem,
Numquam posse pati bellum vitę huius amarum,
Sed multo melius paulisper sumere vires
Vita in presenti famulando carnis amori,
Usque iuventutis dum noxia vis minuatur,
Et post hęc facile me sursum tendere posse,
Cum virtus omnis se sponte subegerit ęvo.
InspirabatZeichen mit unklarer Bedeutung über dem Wort; genauso in V. ↗. et hoc, quo vix subsistere quivi,
Scilicet incassum me talem velle reverti
Agmen, quem tantum decreverat esse profanum,Textumsetzung in OTLOH. doctr. (Pez) und OTLOH. doctr. (PL 146): Nach profanum folgen V. ↗–↗ und ↗–↗.
Qui vitiis crebris constans abiectio plebis
Exosus pariter ipsisque parentibus essem.
Nam reditum lapsis me quippe minus violatis
Difficilem tradens hoc inpossibile suasit,
Ut mihi, cui nullus sit pravorum ęquiparandus,
A tam districto venię spes iudice detur.
O █quotiens fragilem, sed et infirmum fore testans
Compede ceu quodam constrinxit et afficiebat,
Ne mea mens stabilis ad propositum remaneret!
Nunc nimis inmitem mihi finxerat Omnipotentem,
Qui me sub tali permitteret anxietate,
Ceu non ipse meis peccatis hoc meruissem,
Sed magis iniuste premerer Domini austeritate.
█Intulit et bellum, sicut predixit, amarum
█Temporibus multis idem sevissimus hostis
█Per carnis stimulos et luxus inlecebrosos.
█Preterea nimiis cruciatibus et diuturnis
█c torquebar, quod sic liquisse videbar,
Caros et parvosauf Rasur. – dictu miserabile – natos
█ more patris providissem super ipsis.
Nam vis morborum necnon situs ipse locorum
█
█.
Restat adhuc unum, quo non prestantius ullum.
Nam sum factus ita dubius de perpete vitaauf Rasur.
Ac Scripturarum de cognitione sacrarum,in OTLOH. doctr. (Pez) und OTLOH. doctr. (PL 146) ausgelassen (darüber vgl. auch VOLLMANN 2004 Sp. 1117).
Vix ut et esse Deum meditari prevaluissem.
Quo tamen ex stimulo █tanto plus sum cruciatus
Quanto iam nullum cognoscensz. T. auf Rasur. talia passum,
Quid morbi █ cuiquam nu█
Hoc in█ quam sen█in OTLOH. doctr. (Pez) und OTLOH. doctr. (PL 146) ausgelassen.
Et merito, quoniam dubius divina colebam,
Cum mundi florem tantos captare viderem.
O incredibilis varię suggestio fraudis,
Qua circumveniens antiquus denique Serpens
Memet mortiferę pervasit more sagittę!
Hęc nisi perferrem, vix credere talia possem.
Sed Domino grates, quia tantos nosco labores.
Semper ei grates, qui sic tribuit mihi vires,
Ut, licet interdum magno merore gravarer
Ex temptamentis supra iam commemoratis,
█
█
█
█
█
Sepius interea fultus virtute superna
Ac cordis gremio █mea iugiter acta revolvens
Et, quod sepe refert Scriptura Deum miserantem
His, qui sollicito querunt se et pectore toto,
Quodque Deus iustus nil permittit sine causa
Et quod ei nulla res inpossibilis extat,
Non solum paterer Satanę hęc suggesta libenter,
Si modo tristatus, post hoc cito lętificatus,
Sed quoque, si gladii rabies et sanguinis actor
Exigerent mortem, pro Christo █promptus adirem,
Perpetis ut penę tantum salvarer ab igne.
Et quam suave iugum nunc sentio christicolarum,
Cuius cottidie desidero iura █subire,unregelmäßiger Vers.
Exoptans etiam parili me more probari,
Quatenus hinc aliqui discentes ędificari
Se contra illecebras et temptamenta pararent
Ac monstraretur Domini clementia mira.
Nam, cum me recipit, nullum miserando relinquit
Nec dubitare queo de cuiuscumque salute,
Qui de commissis veniam quęrit malefactis.
Plurima passus eram, miracula multa videbam,
Quę nequeo verbis his promere nec reminiscor.
Hęc modo sufficiant nostris inserta loquelis,
Ut vim mundanę cognoscas philosophię,
Divinis quantum det legibus impedimentum
Obcęcans animum, ne possit cernere verum,
Et memorans penę █semper causas alienę.
Ipse magis cautus, quę sunt vitanda, relinquas.
Non igitur spernas, quia res tibi profero gestas,
Quod modo te monitis nunc casibus instruo nostris.
Sepe per exemplum melius doctrina notatur.
At, si non credis certe, quandoque videbis,
Et quam districtam tunc experieris habenam.
Peccantes pariter, quia, quamvis hic varientur,
Ac sub dissimili moderamine corripiantur,
Par ibi penalis sententia corripit illos,
Inde sibi nullus fingat solatia lusus
Aut hic conversus emendat sponte reatus
Aut invitus ibi mirando traditur igni.
De quo cum recolo, quantum queo iam memorari,
Ammiror semper de me primum vehementer,
Quomodo quis tantum perferre queat cruciatum
Et quę duritia teneat sic pectora nostra,
Ut, licet inferni simus de carcere certi,
Hunc trepidare parum vel forte nihil videamur.
Quamvis vidissem, quamvis sim passus eundem,
Me fateor mutum nec quicquam promere possum,
Quod penę tali dictu queat ęquiperari,
Ni ratione aliqua componam mente profunda
Hanc ad presentem penam ceu corpus ad umbram.

·XVIII· Quod hęc cuncta ad clerum dicta non aliter a me nisi compatientis amore sint prolata

Hęc igitur clero statui proferre monendo,
Non ut quemque sciam plusquam me corripiendum,
Cui proprii mores ęterna silentia ponunt,
Sed quasi compatiens variis erroribus orbis,
Quos reor augeri vitiis quam maxime cleri,
Atque ope consilii prodesse volens simul omni,
Quod me ledebat, dum nosco aliis nociturum,
Ac quod profuerat, dum cunctis hoc quoque vellem,
Promere cogebar huiuscemodi rationem.
Si█c Evang█elii prodit quoque lectio sancti,
Sanato cuidam Dominum precepta dedisse,
Ut divulgaret, quę dona Deus sibi ferret.vgl. Luc. 8, 38–39.
Hinc █instructus ego divina karismata dico,
Quodque mihi inlicitum pro█pria virtute probatur,
Hoc fraternus amor et zeli norma ministrant.
Audite ergo, precor, quę vos, licet infimus, hortor
Et pensate minus, quis sim, sed qualia dico.
Clerum namque monens, in quo simul ipse monebor,
Non minus idcirco laicis verbum dare c█uro,
Qu#o, si forte velint, extollere se prohibentur,
Ne velut ignari sint in peccamine tuti,
Sed potius humiles huc exhibeant simul aures
Et sic communis habeatur sermo salutis.

·XVIIII· Ammonitio etiam facta ad laicos

█O quos vulgaris laicos cognominat usus,
█Vos iam convenio, vobis hęc verbula promo.
█Numquid enim sola Scripturarum documentadanach Zeichen; es verweist auf den folgenden Vers am unteren Rand des Blattes eingefügt.
Legis divinę demonstrantz. T. auf Rasur. cognitionem
Ac, quos contingit ignaros esse librorum,
Sciti cęlestis vos excusare potestis?
Nonne Creatorem testantur cuncta creata,
Quis velut in libris illum cognoscere quitis?
Hęc licet a reprobis indiscrete accipiantur
Atque sinistrorsum prorumpat abusio eorum –
Per se quippe Deum perhibent concorditer unum –,
Quid prodest vobis ut cumque scientibus ęquum
Explorare vias, quibus excusatio vestra
In conspectu hominum securior inveniatur,
Cum Deus, inspector cordis renumque probator,
Dissimulatores coram se vos sciat esse?
Nam licet in nobis, qui doctores perhibemur,
Recte vivendi minus exemplum videatis
Et sceleris vestri velut auctores maneamus,
Vos naturali tamen ingenio moderati
Aut quocumque modo divinum ius sapientes,
Si quid post talem pietatis cognitionem
Amplius erratis, scelerum consortia fertis
Et per noticiam transgressores simul estis,
Si vos culpa minor, tamen arcet conscius error.
Sed, ne falsidicus videar, cum talia scribo,
Hoc est, cum laicos dinoscere dico superna,
En iterum exemplis hęc argumenta probabo,
In quibus, ut spero, multorum corda movebo.
Nostis enim solem totum lustrare per orbem
Ac, quocumque itis, quasi presentem fore scitis,
Cum tamen, ut servus █famuletur fructibus orbis
Imperioque Dei semper sit subditus omni,
Numquid sol quemquam de luce sua removebit
Aut proprię lucis radios abcondit ab ullo?
Hinc ~~quoque~~vos, si vultis, Domini iubar inspicietis,
Quam █clemens mundo, quam totus constet ubique,
Dum lumen tantum vestri concedit ad usum,
Cuius per totum splendor diffunditur orbem
Sic super iniustos effulgens ut super ęquos.
Q█uod si dixeritis aliquem posse hoc dubitare,
Ille creaturam, quam sol█em noverit esse,
Ante Creatorem conatur ponere solem
Maiorem soli tribuens vim quam Omnipotenti.
Sic et de reliquis rebus pensare valetis,
Si tamen ulla pię pulsat vos gratia vitę.
Numquid nescitis terrena negotia amare?
Quod prope, quod longe, quoquam gratum retinetis,
Huius amatores in vestris cordibus estis,
Nec quid in hoc durum █censet dilectio rerum.
Hinc excusandi nulla est occasio vobis.
Quin, si curatis et amare superna queatis,
Quod plus diligitur, hoc prepositum perhibetur.

·X█X· Quia nil eternę saluti preponendum sit

Si vis salvari, nil huic prepone saluti.
Nam, licet audaces nequiterungewöhnliche Skansion: něquiter. iam vivere plures
Et nimium vanis videas insistere causis,
Quas pro iusticia fert consuetudo maligna,
Tu tamen horresce vitiis in talibus esse,
Ac fugito miram venturi iudicis iram,
Qui tanto gravius hominum discusserit actus,
Quanto nunc patiensvgl. , Z. 14 (= OTLOH. vis. 14, S. 85, 21): Quod nunc peccantes. clementer sustinet omnes.in Bezug auf diesen Vers vgl. die Vertauschung der Kapitelnummer und Versnummer bei VOLLMANN 2004 Sp. 1136.

·XXI· De cibi potusque parcitate servanda

A dapibus lautis et potibus inmoderatis
Sollicitus templum custodi corporis aptum,
Ne, dum fervescis █semper carnalibus escis
Et velut ydropicus nimii potus geris usus,
Iam divinus amor minus in te sit habitator.
Vis etenim mentis l█anguet pinguedine ventris.ähnlich OTLOH. prov. L 41.
Ac crassata caro gustat cęlestia raro.

·XXII· De somni quiete temperanda

Ne nimio soleas tua tradere membra sopori.
Sicut enim cura somni satis est adhibenda,
Ut fragiles artus vires possint reparare,
Sic frenanda caro nimii ex dulcedine somni,
Ne per torporem desuescat ferre laborem,
Quem pro peccatis █crebris debemus habere,
Ut conregnemus, qui nunc simul inde dolemus.
Nam bos nec comedat, qui iam iuga ferre recusat.ähnlich OTLOH. prov. B 35, V. 1.

·XXIII· De abiciendo preciosę et superfluę vestis cultu

Esse studens noli preciosis vestibus uti,
Per quas precipue datur extollentia terrę.
Sed cur █hęc dico de vestitu precioso,
Cum vitium quoddam magis execrabile cernam,
Quod tam prelati, qui cognoscunt mala mundi,
Quam plebs ignara verrunt cum vestibus ima?
Heu, plebs, heu, rector, qualis vos aggravat error,
Cum contemnentes █viduas
Et sibi monstrantes, qualis sit gloria vestra
Vel quis pellicii limbus █ verrens
Sub pedibus strata geritis concessa talenta.
█Sic et iam █dives Evangelio recitatus,
Cum se cottidie variis epulis saciaret
Atque supervacuis █ret undiq█in OTLOH. doctr. (Pez) und OTLOH. doctr. (PL 146) ausgelassen. Am Ende des Verses weggeschnitteres Zeichen, das auf den folgenden am unteren Rand des Blattes eingefügten Vers verweist?
Nec panis micas Lazaro concessit egeno.unregelmäßiger Vers.vgl. Luc. 16, 19–21.
Ad cultum vitę moniti quandoque redite.
Nam rogo, quid prodest hodie splendescere quemquam,
Qui cras aut citius fortasse perit moriturus.

·XXIIII· De vanagloria fugienda

Cum bona queque geris, ne mundi laude graveris,
Sed magis esto memor, quis sit bonitatis et auctor
Et cuius dono tibi sit vitalis origo.
Denique, ceu sine se poteras nullatenus esse,
Sic nisi divino respectu preveniaris
Nec saltim nosse quicquam potes ex bonitate.
Huic idcirco refer, si quid facias sapienter.
Et quia sepe homines censent hoc laude colendum,
Ante Dei nutum, quod iam constat reprobatum,
Laudibus humanis qui credit, fertur inanis.

·XXIIIVI· De obedientia

Sive Patri carnis seu vitę spiritualis
Omni prelato subiectus sis quasi Christo.
Nam, cum nil iuris sine iure sit Omnipotentis,
Contra ipsum Dominum molitur tendere collum,
Qui dedignatur cuicumque subesse magistro.

·XXVI· Quod pro rebus dubiis, quas nil prodest scire, non sit questio facienda

De rebus dubiis noli contendere verbisgenauso OTLOH. prov. D 72.
Ac, quę dant nullos animę discentibus usus,
Quomodo, cur, quando cępissent stare vigendo,
Istęc preteriens, quid sint, exquirere noli.
Sufficiat cunctis normam rescire salutis,
Quę nos ad patriam monstrat remeare beatam.
Nam decet incertum ius exspectare supernum.

·XXVII· Quia facile in re notissima et aperta erretur, nisi bonis operibus veritatis scientia confirmetur

At, quia sunt multa fidei certissima dicta,
Quę mens, suggestis cum delectatur iniquis,
Utpote cęcata nescit perpendere vera,
Semper ab inlicitis compesce negotia mentis,
Ut lumen verum tibi sit super abdita rerum
Ac bona de pravis veraciter edere possis.
Nam perversa studens nequit in Christo fore prudens.ähnlich OTLOH. prov. I 78 und OTLOH. quaest. 50, Sp. 131C.

·XXVIII· De concupiscentię carnalis temptatione superanda

Si carnalis amor, sensus puerilis amator,
Te temptando petat, ne mox orando quiescas,
Ut nequeat talis mentem perrumpere pestis,
Scilicet ad petram, qua Christus significatur,
Iuxta Psalmistę doctrinam rite recurrens,vgl. Ps. 117, 22. Vgl. auch Matth. 21, 42–44; Marc. 12, 10; Luc. 20, 17–18; Act. 4, 11–12; 1. Petr. 2, 4–8.
Affer et allide quicquid teneas puerile.
Nam per idem bellum cęleste datur tibi regnum
Et qui temptari non permittit superarivgl. 1. Cor. 10, 13.
Ad se dumtaxat, quos omnis cura relaxat.

·XXVIIII· De honoris et primatus ambitione fugienda

Ne quęras votis mundani culmen honoris
Effectuque tui princeps existere noli.
Nam, quo plus aliis prelatus niteris esse,
Tam magis invisus coram Domino reputaris.
Et, ceu prudentis liber enarrat Salomonis,
Iudicium durum super hęc est sceptra futurum.vgl. Sap. 6, 6–7.

·XXX· Quod, licet homines potentia abutantur, potestates tamen a Domino iuste tradantur

Sed licet hęc pauci curent adtendere verba
Atque preesse, prius quam discant, quid sit habena,
Prorumpant plures carnali more tumentes,
Quin – quod ridiculum vel dictu iure videtur –
Ad curas animę nunc infantes statuantur,
Ceu non sufficiat his, per quos ista patrantur,
Perdere se solos vitę presentis amore,
Ni secum socios ducant ad tartara multos.
Esse potestatem quandam tamen haud dubitamus,
Quę sub amore Dei suscepta valet retineri.
█Cum nisi iuste ab eo descendat nulla potestas,
Non igitur sceptrum de summo Rege statutum
Erroris causam rectoribus ingerit ullam,
Sed vitium plebis necnon delicta potentis,
Qui nec rite capit nec captum ius bene ducit,
iudicio iusto permissa merentur abuti.
Audiat huc ideo, cuius mens flagrat in ęquo,
Qualiter ad sceptrum vel ab ipso sit veniendum.

·XXXI· Quomodo ad potestatem quisque promoveri et si iterum eadem debeat relinqui

Si te consilium ratio et perstans aliorum
Pro spe virtutis cupiat preponere curis,
Res nec honesta tibi dp(er)mittit posse reniti.
Si sic electus capies arcem dominatus,
Ordine divino ius hoc descendere credo
Et reor esse nefas, si tunc contrarius extas,
Si tamen, ut dixi, virtutis spe cupiaris.
Sin aliud quicquam mundano fingitur usu,
Quo ius ecclesię vero fraudetur honore,
Sicut nunc multi ponuntur in arce regendi,
Ut vice rectorum sint pressores miserorum
Ac tali specie mundo deserviat omne,
Quod vel subiectis seu pauperibus detrahetur,
Non solum iuris electio erit fugienda,
Sed quoque post aditum, si res nequit ante videri
Nec tunc speratur hęc ad meliora patrari
Aut subiectorum vel culpa prepositorum,
Liber erit reditus et deponenda potestas,
Ne pariter pravis dare consensum videaris.
Sufficiat soli, quo aliis prodesse nequibis.
Nam miserum est valde te tantum velle preesse
█Prelatique loco nil exercere regendi.
Ne cupias ergo iudex his associari
Sub fidei fictę vel quavis conditione,
Quos tu non poteris deflectere legibus ęquis.
Sit tua mens potius sic constans in bonitate,
Ut perversorum solidatur in improbitate.
His prelibatis de fascibus accipiendis
Et quos omnino fugit ecclesiasticus ordo,
Nunc veniamus eo, quo iam █sunt tradita sceptra,
Ut doctrina aliqua prosimus habentibus ipsa.

·XXXII· Quali cura et se et commissos rector unusquisque debeat custodire

EInneres der Initiale rot ausgemalt.rgo effectus ad hoc, ut iudex sis aliorum,
Vel quando ipse tui vigilanter vis dominari,
Mox probus ac stabilis iuxta mores gravitatis
Ex omni gestu speculum moderaminis esto
Monstrans exemplo, quęcumque doces bona verbo,
Ne tibi dicatur, quod vox divina profatur:
Cur oculo fratris festucam tam bene cernis
Et minus inspectas, quam tute trabem quoque gestas?
Quove modo fratri poteris sic consiliari:
Frater, festucam de luce tua sine ducam,
Ipse minus cernens quid contenebret tibi visum?
Aufer, queso, trabem prius ex proprio, simulator,
Et tunc festucas ex fratris lumine ducas.vgl. Matth. 7, 3–5.
Hoc simul adtende dictum specialiter ad te,
Quod Dominus cunctis iam predicat ore Davidis.der kleine David wurde von Samuel zum König gesalbt (vgl. 1. Reg. 16, 1ff.). Im Laufe seines Lebens beging er jedoch schwere Sünden wie den Ehebruch mit Bethsabee, Urias Weib, und den Mord an Uria selbst (vgl. 2. Reg. 11, 1ff.). Er bekannte aber seine Sünden und erhielt Gottes Vergebung (vgl. 2. Reg. 12, 1ff.).
Cur tu iusticias aliis perhibendo revelas
Ac quid in ore tuo legeis █documenta reponis,
Qui contempsisti doctrinam, quam retulisti?
Nam, si raptorem █cernebas atque latronem,
Currebas pariter et cum mechantibus alter
Factus adulterii te consortem posuisti
Diversisque dolis componens semina fraudis
Scandala, quę poteris, contra fratrem machinaris.
Hęc igitur sedulaungewöhnliche Skansion: sĕdula. tecum ratione revolvens
Corrige te primum, qui rector sis aliorum.genauso OTLOH. prov. C 71 und OTLOH. quaest. 50, Sp. 131B.
Nam domui proprię contemnens rite preesse
Quomodo sollicitus fuerit provisor alius?ungewöhnliche Skansion: alīus.
Aut cui compatitur, qui nec sibimet miseretur?ähnlich OTLOH. prov. C 72.
Ne personarum sis acceptor variarum,
Gloria quas mundi pro spe conducit inani,
Sed Domini iussis quicumque subactus habetur,
Eius opem quere, tali studiosus adhere.
Nam, qui non metuit se tradere perditioni,
Ille tibi forsan vitę suggesserit orsa.
Promptus vel facilis ad risus scematavel scandala ne sisgenauso OTLOH. prov. P 71.
Nec referas dictum, quod consuescat dare risum.
Nam, ceu cuiusdam testatur vox Sapientis,
in risu stultus nimios dat voce tumultus.vgl. Eccles. 7, 7.
Et, ne plura velis, cum fari paucula possis –
Nam sapiens verbis perstringit plurima paucis –,
Hoc etiam summa studeas perpendere cura,
Cum tempus fandi vel quando sit hora tacendi.
Tempus conveniens quia cuncta negotia querunt,
Eloquiis castis, moderata voce fruaris,
Blandus mansuetis, districtus et esto superbis.
Nam, velut inmitis das scandala multa pusillis
Sic ediverso, si vis levis esse superbo,
Ecclesię magnum conferre studes detrimentum.
Denique permittens regnare caput vitiorum,
Virtutis summę destructor cęperis esse
Atque per hanc causam Domino plus ipse resistis,
Quam qui permissus fortassis nescius errat.
Unde prius modicum tumidis clementia prodest,
Qua sua colla pio doceantur subdere Christo.
Qui velit his iuste condescendendo iuvare,
Arguat, ammoneat █blanda primum ratione
█Mellita variis Scripturarum documentis.
Cumque sat est, verbis gravior sententia detur,
Quam simul assiduę precis affectus comitetur,
Donec clarescat, si tanta iuvet medicina,
Ut convertantur et mites efficiantur.
Quod si nil horum vitiosis proderit actum,
A te secernas, quos ędificare nequibas,
Ne gravius damnum patiatur grex meliorum.
Discordes revoca, fautor merentibus insta
Naturam refovens, vitium succidere nitens.
Ne duplex animo nec suspiciosus in ullo
Nec sis zelotipus nec avarus, non animosus.
Confer opem miseris, quamcumque vales, et egenis.
Christi servitio super omnia deditus esto.
Cuncta quidem nobis tunc supplementa parabis,
Si nos, Christe, tibi primum volumus famulari,
Sicut et econtra succedunt prospera nulla,
Si tibimet soli non conamur fore proni.
I█ugiter hoc tracta, ne quid facias sine causa
Et ne lesuram per te quis perferat ullam,
Sed magis edifices in cunctis moribus omnes.
Nullus quippe palam faciet soli sibi quicquam
█Illeque precipue, qui rex aut doctor habetur,
Sive gerens rite reliquis dat semina vitę
Ve█l faciens prave multis est causa ruinae,
Scilicet exemplis capiuntur utrimque sequaces.
Nam, velut atteritur effectu seu renovatur
Corpus carnali, sic mens ex spirituali.
Et non solum ideo debes existere cautus,
Quatenus evadas mortis discrimina solus,
Sed simul ut nemo per te reus efficiatur.
Unde monendo precor, ut, si fortasse – quod absit –
Peccandi studio constrictus tempore longo
Pro minimo reputes te solum tradere morti,
Saltim multarum ne sis homicida animarum,
Tecum perpendens aliquid magis inde pavescas
Atque, revertenti dum spes promissa sit omni,
Ipse revertaris, quo tecum cuncta reducas.
Nam si solius etiam misereberis omnis.

·XXXIII· De discretionis virtute

Iam decet adiungi, quę sit discretio iusti,
Ut, quoniam nutrix eadem virtutis habetur,
Hic etiam nobis comes existat rationis.
Copia virtutum, quia corpus creditur unum,
Sic diversorum ratio est moderanda bonorum,
Ceu servare studens unius corporis artus
Singula membra suis debes curare statutis,
Ut res et tempus sint corporis apta per usus.
Quodquod enim corpus coram nobis statuamus,
Ni vice diversa foveantur singula membra,
Unius ob damnum patiuntur cuncta periclum.
Haud aliter constat de spiritus integritate,
Qui per membrorum species fertur variorum,
Immo etiam cura maiori dignus habetur.
Nam, licet in paucis virtutum sit decor omnis,
Nulla tamen virtus, nisi vi foveatur alius,unregelmäßiger Vers.
Esse potest stabilis contra fantasmata mortis.
Hinc est, quod multi, cupientes alta mereri,
Lassescunt subito pietatis ab ordine cepto,
Dum satis esse sibi credunt aliquam bonitatem.
Sicut enim pedibus obstat defectio visus,
Sic quoque virtuti, si desit et altera virtus.
Et, tamquam corpus per quędam membra minutum,
Corporis officium quoddam complere nequibit,
Sic etiam virtus sic ex aliis viduata
Aut igitur nihil est aut inperfecta tenetur.
Sed quod erit membrum, cui tempus congruat unum
Semper ad eiusdem rei tendens conditionem?
En speculo carnis discernimus abdita mentis
Ac per corporeum iam spirituale probamus.
Nam, ceu carnis opus nulla constringitur hora,
Preterquam proprius naturę postulat usus,
Sic quoque res eadem non semper erit retinenda
Virtutis causa, sed per tempus moderata.
Actio virtutum constat perfectio morum.genauso OTLOH. prov. A 75.
Sicut sepe bonum est, ut claudas ora tacendo,
Mox veniet tempus, quo plus licet hęc aperire.
Haud secus est hora, qua ieiunare salubre est.
Interdum melius ieiunia frangere constat,
Scilicet in cunctis, quo tendit adoptio mentis
Aut terrena petens vel cęlica commoda querens,
Illuc et studium, sed et integritas meritorum.
Unde, precor, vigila cautoque libramineungewöhnliche Skansion: lĭbramine. pensa,
Ne quid per proprium studeas attendere votum,
Sed quid communis ratio appetat utilitatis.
Utilitatis amor cito suadet, quid sit agendum.genauso OTLOH. prov. U 78 und OTLOH. quaest. 50, Sp. 131D.
At dumtaxat in his hęc utilitas capienda est,
Quę vitę studio vel amore perennis aguntur.
Semper id observa velut ex pietate paterna,
Q█uo pacto cuiquam █prodesse et parcere possis,
Ut, qui desudas █quoddam ecclesię fore membrum,
█Tu pariter reliquis sis compatiens quoque membris.
Et tractans animo, quid poscat temporis ordo,
Quo res et tempus divinis usibus apta
Efficiantur ita, ne sint alii impedimenta,
Ac quid ius animę, quid carnis cura, deindeungewöhnliche Skansion: dĕīnde.
Inter utramque viam speculator providus esto.
Si pariter nequeant observari bona quędam,
Anteriora geras et posteriora relinquas.
Res namque utilior merito prefertur agenda.

·XXXIIII· Quod nullus, quantalibet sapientia vel virtute ditetur, se in presenti vita securum perfectumque arbitretur

EInneres der Initiale rot ausgemalt.t quantum sapias, quanta virtute nitescas,
Numquam perfectus sapiensque tibi videaris.
Sed, cum miles adhuc velut invictissimus extas
In fragili vita, sed et inter tanta pericla
Ex aliqua causa credas te posse relabi,
Ni circumspiciens semperque futura pavescens
Hostis in insidias cautelę iaculaungewöhnliche Skansion: iācula. mittas.
Omnis enim vere tendens ad gaudia vitę
Non tam preteritis lętabitur in benefactis
Quam pro suspectu, quo necdum semet ad unguem
Pervenisse videt vel, qualis sit sibi finis,
Sollicitus semper hoc mente fatetur et ore,
Se Domino dignum numquam fecisse opus ullum.
Verius ergo nihil poterit quisquam meditari,
Quam si de toto, quantę sit relligionis,
Se tamen in nulla perfectum iam sciat esse,
Dum vitę flatus mortali carne gravatur.
Denique quid nautę cupienti ęquor peragrare
Proderit inceptum quoquam deponere cursum?
Et quę felicis prius est sibi gloria finis,
Quam posita prora remis ad litoris ora
Iamiam secura mereatur pace potiri?
Quid, rogo, distat, utrum in medio ęquore vel prope litus
Naufragus occumbas, si non evaseris undas?
Quam prope sit litus in corde maris labor intus
Presignans nautę navim transducere caute,
Donec ad optatam possit pertingere terram,
Sic et in hac vita nobis opus est vigilare.
Nam presens mundus quid erit, nisi quodlibet equor
Flatibus inmensis, quod semper et undique aditur?
Qui velit ergo viam cautus migrare marinam,
Contra undam pelagi paret instrumenta meandi,
Ut, cum tempestas solito irruit orta furore,
Iam minus adversis superari possit ab ullis.
Non extollatur, si prosper sit modo ventus.
Sepe procella gravis subit otia prosperitatis,
Unde nec adversis nec rebus crede secundis.
█Et, ne pax iugis faciat te plus neglegentem,
Sed semper cladem memorans velut advenientem
Ante oculos pone, quid sis post pauca futurus,
Qualis defectus humanos █deprimat artus,
Quandoquidem sancti sunt in discrimine tali.
Hinc Psalmista loquens profert suspiria dicens:
›Salva me, Domine, quia defecit quoque sanctus‹.
Rursus abhinc idem perhibet se deficientem.
Exaudi meme citius, precor, o Pater alme.
Iam defecit enim vigor et virtus mea prorsus.
Quomodo defecit, qui stare tamen perhibetur?
In se deficiens Domino tunc vivere cępit,
In quo non aliter vegetare valebimus apte,
Ni prius in nobis moriatur nostra voluntas.
Hoc etenim multum iuvat omnes scandere sursum,
Quod provecti illuc quantavis relligione,
Cum metantur adhuc se multis inferiores,
Fletibus assiduis hinc compuncti macerantur
Atque bonis studiis velut a primo renovantur.
Nam, quia sepe malis veniet compunctio talis,
Scilicet ut tractent, quam multis sint nequiores,
█deo
█olite
█carii
█entes
█mas
█s neque
█ri nec
█ledici
█gnum Dei
█libi
█c autem
█gentes
█catur
█ et reł.vgl. 1. Cor. 6, 9ff. Confestim viciis nimio fervore relictis
In convertendo precedunt anteriores.
Hos quamvis culpę capitalis labe carentes,
Quorum relligio monstratur desidiosa,
Et prius extremi fiunt sepissime primi,
At qui sic fragiles persistunt et neglegentes,
Ut de criminibus, quę maxima iure vocamus –
Quęque refert PaulusZeichen über dem Wort; verweist es auf die Notiz am linken Rand oben? sermone crebro venerandusunregelmäßiger Vers.
Demonstrans █omni prorsus vitanda fideli –,
Se non abstineant nec cętera queque minuta,
A quibus inmunis fieri non prevalet ullus,
Emendanda crebrisungewöhnliche Skansion: crĕbris (vgl. auch V. ↗). decernant esse querelis,
█tam Dei
█o agi
█aca
█s absti
█t, ut
█ibusFortsetzung am unterem Rand? Hos ego non solum peccatoresZeichen über dem Wort; verweist es auf die Notiz am linken und unteren Rand? fore credo,
Sed pro perfidię damnandos impietate
Atque repensuros usque ad minimum esse quadrantem
Ex aliis factum, quod erit veniabile crimen,
Qui, licet a vitiis capitalibus abstineant se,
█ nemo tam fidelis quam infidelis; queque a fidelibus modo penitentia facili
delentur; ipsi in futuroz. T. auf Rasur. iudicio severissimam penam recipiant.
Non tamen in minimis semet reprehendere cessant.
Sic et tu pavidus non cessa flere reatus,
Quos iugis █confert et inevitabilis usus.
Nam, quia cottidie multis offendimus omnes
Aut ignorando peccantes sive sciendo,
Verbis, auditu, sed et inlicito meditatu,
Summa manet virtus, si displiceas tibi semper
Nil credens actum, dum quicquam restet agendum.vgl. LUCAN. 2, 657.

·XXXV· De orationis instantia et quia nemo diffidere debeat de Dei misericordia

Hęc sub corde, precor, sapiens amplectere lector
Et, quo doctus in his etiam persistere possis,
Continuis precibus pete divinam pietatem.
Hęc etenim certa credentibus est et aperta
Et, quicumque sitit vel ieiunando labascit,
Huc veniat lassus, huc quanta pericula passus.
Hic fons, hic panis, ne quis subsistat inanis.
Poscere, ne dubites et iam si mortuus extes,
Et, quodcumque scelus te commisisse fateris,
Hinc veniam spera, si fit confessio vera.
Multis nempe malis ideo permittimur uri,
Quatenus experti, quia nil sit adoptio mundi
Atque nihil nostris valeamus vivere votis,
Saltim sic medicum cogamur querere verum,
Qui nos ad stabiles faciat pertingere mores.
Hic sicut fictis non invenietur ab ullis,
Sic quoque semper adest vere querentibus illum
Debita culparum dimittens omnigenarum.

·XXXVI· Quod conversationis sanctę initium sit difficile, sed iuvante Christo labor levigetur perseverantię

EInneres der Initiale rot ausgemalt.t licet inprimis sit difficilis labor omnis,
Res incepta boni perstans in amore laboris
Dat subito facilem studii totius agonem.
Nam, quia conversi debemus iure probari,
An Dominum vere conversio nostra requirat,
Quo magis invisus inpugnat nos inimicus,
Tam citius nobis succurrit gratia Christi,
Si stabili voto perstare volemus in illo,
Causantes █semper nos esse reos et egenos.

·XXXVII· Quia nulli debeat incongruum vel mirum videri, quod tantus labor agatur pro vita perenni

SInneres der Initiale rot ausgemalt.ed ne mireris, quia talis sit via cęlis
Et tanta cura queratur vita futura,
Cum noscas etiam mundi vilissima quęque
Absque labore aliquo nec queri nec retineri.
Numquid enim terra profert fructus nisi culta?
Aut mare transibis nisi cum navalibus armis?
█Num ligni moles ultro se condit in edes?
Vel gratis lapides operantur semet in urbes?
Aut sine vi belli capiuntur iura triumphi?
Si victus carnis sudore parabitur omnis
Et, quo quisque minus mundi studet addere rebus,
Tam magis exilis et pauper habetur in ipsis,
Si non miraris, hęc cuncta labore parari,
Cum tamen ut fumus illorum defluat usus,
Quę levitas talis, neglegentia quę specialis
Decipiendo tuam mentem possederit umquam,
Ut cęleste bonum, quod erit super omnia solum,
Cui nullus finis nec causa fit ulla doloris,
Sed semel acceptum numquam patitur detrimentum,
Absque labore pari credas te posse mereri?
Nam, si miraris de relligione perennis,
Primitus attende presentis commoda vitę,
Quomodo querantur, quibus et curis teneantur,
Quamvis hęc cuncta, quoquo sint ordine iuncta,
Ad nihilum subito, quasi non fuerint, redigantur.
Hęc cum mente geris, facili ratione doceris,
Quam sit suave iugum, quod perpetuum dabit usum
Regnaque quo cęli valet unusquisque mereri.

·XXXVIII· Ut divinum opus cum spe retributionis eternę fideliter agendum sit

RInneres der Initiale rot ausgemalt.ursum si credis, quia per crebraungewöhnliche Skansion: crĕbra (vgl. auch V. ↗). gesta laboris
Magna caducarum prestetur copia rerum
Et, quo quisque magis serat in carnalibus actis,
Tanto plus lucrum se sperat in his habiturum,
Si quoque servilem passurus sponte laborem
Pro spe mercedis homini vis esse fidelis,
Qui quamvis largus vel quantumvis opulentus
Summa pro certo nullius habebis in illo:
»Vana salus hominis« – Psalmista namque doceris –
Et maledictus homo, cuius spes est in homullo,vgl. Ier. 17, 5.
Cur modicę fidei credis minus Omnipotenti,
Qui preter victum vitę huius cottidianum,
Quo tibi iam mundus servit quodammodo totus,
Gaudia perpetuę quandoque dabit tibi vitę,
Si pro mundanis, quibus intentus famularis,
Equali studio summittas temet in ipso?
Credulus incertis certissima quid reprobabis
Et mandata Dei non posse sequi prius inquis,
Quam faciendo probes, quid permittant tibi vires?
Nondum sudabas, ubi te non posse probabas?
O labor exilis, qui nec probat acta laboris
Nec bravii meritum vult ferre per experimentum,
Ceu non expediat talem vel inire laborem,
Qui per mercedis geritur promissa perennis,
Ac Domino soli sit nulla fides adhibenda,
Si non desperas res exercere caducas,
Quatenus ex ipsis habeas stipendia carnis.
Cur minus ęternos confidis querere fructus,
Ut tradas animam regnis celestibus aptam,
Qua dabitur cunctis semper gaudere beatis?
Denique promptus agis, quicquid docet optio carnis.
Cur quoque non gustas, si spiritus ulla facultas
Bello carnali valeat ratione reniti?
Nam, si gustares, numquam sitiendo vacares,
Sed, quo plus biberes, tantomagis inde sitires,
Donec ad extremum fontem trahereris ad ipsum,
Cuius conspectum cupit omnis cęlica virtus.
Ausculta tandem, quam nunc trado rationem:
Ius si terra colit, quo cuique fidem dare norit,
Hoc etiam iuris ne credas defore cęlis.
Sed, cum lex vera procedat ab arce superna
Atque Deus verax, ast omnis sit homo mendax,
Ritu maiori possunt cęlestia credi.

·XXXVIIII· Exhortatio generalis pro labore regni cęlestis

His igitur dictis ad vos, quicumque legetis,
Ad vos presertim, qui talibus indigeatis,
Nunc quoque vobiscum pensantes dogmata nostrum,
Hinc aliquid moniti, Domino vos subdite prompti,
Ut, dum possimus, si tantum posse velimus,
Nulla manus cesset, nullius pes quoque tardet.
Iam vice communi properemus ad optima Summi,
Quo labor est nullus nec venerit amplius ullus,
Sed semper lęti █remanebimus atque quieti
Contemplando Deum, qui nunc spes atque tropheum
In se credentis manet et fiducia mentis,
Quod Deus in nobis operetur in omnibus horis,
Cuius et imperium sine fine manebit in ęvum.

5.2 Sermo ad avaros vel superbos

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung	Zwischen 1062 und 1066 im Kloster St. Salvator in Fulda.
Metrik	Hexameter.
Überlieferung	Volltext: M3, Bl. 154^r–156^r (Transkription hier unten). Textabschnitte: M2, Bl. 16^v, Z. 5–25 (für OTLOH. ad av. vel sup. ↗–↗ und ↗–↗ = Verse von OTLOH. ad av. vel sup., die auch in Rahmen von OTLOH. ad cler. überliefert werden). Z, Bl. 210^va, Z. 5–26 (für OTLOH. ad av. vel sup. ↗–↗ und ↗–↗ = Verse von OTLOH. ad av. vel sup., die auch in Rahmen von OTLOH. ad cler. überliefert werden).
Hände	M3: Otloh: Bl. 154^r–156^r: Haupttext. – Korrekturen. M2 (Textabschnitte; vgl. oben): m1 (M2): vgl. ↗. Otloh: vgl. ↗. Z (Textabschnitte; vgl. oben): Otloh: vgl. ↗.

Sermo ad avaros vel superbos

OTLOH. ad av. vel sup. ↗–↗ (außer V. ↗–↗) auch im Rahmen von OTLOH. ad cler. (M2- und Z-Redaktion) mit leichten Textänderungen überliefert. Varianten von M2 und Z hier unten im Text. Zu weiteren entsprechenden Details wie Rasuren, Texteinfügungen, Schreiberhände usw. innerhalb der einzelnen Redaktionen von OTLOH. ad cler. vgl. M2-Redaktion, V. ↗–↗, und Z-Redaktion, V. ↗–↗.

O fratres cari per Christum semper amandi,
Cum prope sit tempus, quo █mundus erit ruiturus,
Vos, qui diligitis vitę promissa perennis,
Fortes athletę, sursum spem mentis habete,
Ne quid in hoc mundo iam possideatis amando.
Restat enim vobis fructus patrię melioris,
Si modo sinceri studeatis srite mereri,
Ad quam ~~quęrendam~~querendam presentem spernite vitam
Usibus exceptis, per quos illuc properetis
Et quibus interea foveantur corpora vestra.
Nam datur ad tempus animę victu fore corpus,
Ut meditetur homo, dum vivit in orbe caduco,
Qualiter ęternam cęli pertingat ad aulam,
Sed mens vitalis et virtus spiritualis
Vivificant carnem per divinam rationem
Libertate data, quęcumque velimus agenda,
Aut animę mores vel niti carnis amores.
Nunc sentite, rogo, quis constet rectior ordo,
Dum datur arbitrium, quod quisque velit faciendum,
Seu divina sequi, quę sursum sunt meditari,
Unde sapit flatus discernere corporis actus,
Aut carnis studium, quo fertur vita deorsum.
Hinc iter est animę, sed terra redit quoque terrę.
Propterea mentes vestras ad recta ferentes
Discite, quid sitis, adtendite, quo properetis.
Non vos seducat, si ~~gloria census~~census copia ~~abundat~~habundat.
Si sunt divitię, per eas nolite perire.
Nam Deus has tribuens in eis interrogat omnes,
Quis velit in donis potius constare fidelis
~~Aut quis carnalem vel amet rem spiritualem~~.
Non alias ulli ~~subiguntur~~tribuuntur commoda mundi,
Quamvis perplures cupiant nunc esse potentes,
Scilicet intenti magis ad convivia ~~secli~~sęcli
Quam curis animę commissis suppeditare.
Vos autem, fratres, quę mundi sunt, fugientes
~~Quęrite~~Querite vestrarum constanter opes animarum.
Nam quid honor grandis, si tantum pondus ~~honoris?~~honoris,
Quid prodest tandem, si mundum sumitis omnem
Post ~~huius~~eius casum sine fine pati cruciatum?
Ah, ah, qualis honor, quem tantus cinxerit horror,
Cum vindicta gravis successerit undique pravis!
Non homo, non aurum poterit aptare beatum,
Sed virtute Dei consistit vita beati.ähnlich OTLOH. prov. N 81.
O qui deliciis felicem te fore credis,
Huc attende parum, sermonem confero tecum.
Cum noscas hominem non esse perenniter omnem,
Pro modulo puncti cum sint simul omnia mundi,
Quam moritura caro tibi spem promittit avaro?
Cur hodie ludis pro rebus cras perituris
Et nil, surde, doles animę sine fine dolores,
Si Dominum, cęli regem, super omnia nosti,
Et quia sublimes faciat sepissime mites
Atque superborum soleat prosternere collum,
In quo confidis, quia te sibi subdere non vis?
Vel cur ipse studes exaltari super omnes,
Cum iam perduras ad res tecum perituras?
Omnis enim cupidus convincitur esse superbus.
An, quia liber eris mira bonitate Creantis
Et diversa potes, dum sano corpore flores,
Preter eum quoquam speras exquirere vitam?
Aut eius gladium quovis evadere iustum?
Numquid imago Dei primo similata parenti,
Cuius progenie retines exordia vitę,
In te mutavit, quod in illo patre creavit?
Nonne vides, gustas, palpas, audis et odoras?
Unde merebaris, ut sensibus his potiaris?
Quid prius Auctori, quam te faceret, tribuisti,
Ut rationalis animalia cuncta preires?
Et tamen his brutis perstantibus invice iuris,
Tu, rationis opus, non vis Domino fore pronus.
Quin meditare, rogo, rationis et utere dono,
Ac, per quem vivas, subtiliter exprime causas.
Nam nescire modum vitę, sed vivere tantum
Est studium pecudis omni ratione carentis.
Si miser ignoras, quia sponte tua reus extas,
Quere viam lucis et erunt tibi signa salutis,
Per quę iam plane mentem potes edificare.
Nam, si sentires carnis decrescere vires,
Confestim variam proferres inde querelam
Ac curam medici peteres quam maxime quęri.
Cur, rogo, non animę simul intendis medicinę,
Cum plus ex anima quam corpore sit tua vita?
Ecce famem pateris, quam sponte pati perhiberis,
Dum tibi dispositum reprobas exquirere victum.
Certe quidquid amas, eius queris medicinas.
Sed quid amare vales ritus mundi per inanes,
Quando Deum cęli nequaquam vis venerari?
Quamvis █plenus opum seu sis collega potentum,
Appellas frustra terrarum numina cuncta,
Ni prius advertas, quis sit super omnia primas,
Subiectumque sibi facias te pectore miti.
Cedunt cuncta tibi, si te summiseris illi.
Quisquis et hoc renuis, contraria semper habebis.
Quam suavis nisus necnon optabilis usus,
Voto communi si tantum subdimur uni!
Tunc per eum nobis mundus summittitur omnis.
Unde, precor, fratres, postponite carnis honores,
Per quos iam gratos veniet dolor inmoderatous,
Et pensate magis, quid sit spes spiritua█lis,
Quę modo fert tristes, sed post hęc semper ovantes.

5.3 Sermo metricus ad clericos specialiter dictus

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung	Vermutlich zwischen 1062 und 1066 im Kloster St. Salvator in Fulda.
Metrik	Hexameter.
Überlieferung	Volltext: M2, Bl. 16^v–18^v (Transkription hier unten). Z, Bl. 210^v–211^v (Transkription hier unten). Textabschnitte: M3 Bl. 126^v, Z. 13–129^r bis zum interlinearen Vers nach Z. 6 (für OTLOH. ad cler. ↗–↗ = Verse von OTLOH. ad cler., die auch im Rahmen von OTLOH. doctr. überliefert werden). Bl. 154^r, Z. 7–15; 154^v, Z. 10–155^r, Z. 1 (für OTLOH. ad cler. ↗–↗ = Verse von OTLOH. ad cler., die auch im Rahmen von OTLOH. ad av. vel sup. überliefert werden).
Hände	M2: m1 (M2): Bl. 16^v–18^v: Haupttext und Rubrizierung. Otloh: Bl. 16^v–18^v: Korrekturen und Textergänzungen (manchmal in schwarzer Tinte und in kleinerer Gebrauchsschrift) innerhalb des Textes oder am Rand; Vertikalmarginalie auf Bl. 17^v. Spätere Hand: siehe oben. Z: Otloh: Bl. 210^v–211^v: Haupttext. – Korrekturen und Textergänzungen innerhalb des Textes; Vertikalmarginalie auf Bl. 210^v. M3 (Textabschnitte, vgl. oben): Otloh: vgl. ↗, ↗, ↗. m1 (M3): vgl. ↗.

5.3.1 M2-Redaktion

Item sermo metricus ad clericos specialiter dictus

OTLOH. ad cler. ↗–↗ auch im Rahmen von OTLOH. ad av. vel sup. (M3) mit leichten Textänderungen überliefert. Varianten von M3 hier unten im Text. Zu weiteren entsprechenden Details wie Rasuren, Texteinfügungen, Schreiberhände usw. vgl. OTLOH. ad av. vel sup. ↗–↗ und ↗–↗.

OTLOH. ad cler. ↗–↗ auch im Rahmen von OTLOH. doctr. (M3) mit leichten Textänderungen überliefert. Varianten von M3 hier unten im Text. Zu weiteren entsprechenden Details wie Rasuren, Texteinfügungen, Schreiberhände usw. vgl. OTLOH. doctr. ↗–↗.

O fratres cari, doctores atque magistri,
EVersinitiale mit roten Punkten verziert (dieselbe Verzierung bis V. ↗).cclesię sanctę sub cleri conditione,
Deprecor, audite,Auscultate, precor quę iam volo verba referre.wegen Platzmangels Einfügung durch entsprechenden roten Verweiszeichen am Ende des V. ↗ nachgetragen.
Cum prope sit tempus, quo mundus erit ruiturus,
Vos, qui diligitis vitę promissa perennis,
Fortes athletę, sursum spem mentis habete,
Ne quid in hoc mundo iam possideatis amando.wegen Platzmangels Einfügung durch entsprechenden roten Verweiszeichen am Ende des V. ↗ nachgetragen.
Restat enim vobis fructus patrię melioris,
Si modo sinceri studeatis rite mereri,
Ad quam ~~querendam~~quęrendam presentem spernite vitam
Usibus exceptis, per quos illuc properetis
Et quibus interea foveantur corpora vestra.
Non vos seducat, si ~~census copia~~gloria census ~~habundat~~abundat.
Si sunt divitię, per eas nolite perire.
Nam Deus has tribuens in eis interrogat omnes,
Quis velit in donis potius constare fidelis
Aut quis carnalem vel amet rem spiritualem.
Non alias ulli subiguntur commoda mundi,
Quamvis perplures cupiant nunc esse potentes,
Scilicet intenti magis ad convivia ~~sęcli~~secli
Quam curis animę commissis suppeditare.
Vos autem, fratres, quę mundi sunt, fugientes
~~Querite~~Quęrite vestrarum constanter opes animarum.
Nam, quid honor grandis, si tantum pondus honoris?
Nam Quid prodest tandem, si mundum sumitis omnem,
Post ~~eius~~huius casum sine fine pati cruciatum?
Ergo attendendum nobis est atque timendum,
Ne plebs indocta pereat pro crimina nostra.
Nos etenim docti per sacrę dogmata legis,
Ut bene vivendi reliquis exempla daremus
Et, si res peteret, occasio ~~quęque~~sancta veniret,
Pro fidei sociis etiam mortem pateremur,
Labimur inprimis congressibus impietatis
Tamquam nil nisi contra vires inimici.
Et quod adhuc gravius miserabiliusque videtur,
Non solum █fugimus, quo precipimur fore murus,
Sed ~~quoque commissa~~commissa etiam lacerantes more luporum
Quędam vastamus, quędam male destituemus.
Nam, quibus ut patres deberemus dare victum,
Si vis ulla loci vel casus posceret anni,
His ut raptores crudeliter advenientes
Illa asportamus – quod erit miserabile dictu –,
~~Quę~~Que pietas aliena dedit pro nomine Christi.
Cum peccatores ~~male facta~~malefacta sui metuentes
Ad nos pro venię causa fugient ~~capiendę~~capiendae,
His aut terribiles, plusquam res poscat et usus
Seu plusquam lic█eat, clementes inveniemur
V#el █dedignantes super his decernere quicquam
~~Iusta~~Nostri cautela tantum committimus illis,
Quos sceleratorum socios existere scimus.
Nos, quia constricti sub sollicitudine mundi
Officioque ducis fungentes aut vice regis
Commissę plebis curam pensare nequimus,
I
r
r
i
s
o
r
i
a
s
e
n
t
e
n
t
i
aVertikalmarginalie; vgl. die Notiz am linken Rand in M3 (Bl. 127^r). Indignumque foret tam claros tamque potentes
Degeneri turbę nos ipsos ~~suppeditare~~subpeditare.
Sunt alii plures, quis conveniat labor ~~iste~~ille,
Ut vulgus doceant et ut exemplis bene presint.
Nos, mundi proceres, nos constat ad ~~ocia~~otia natos,
Utque canum, volucrum sectemur ludicra tantum,
Seu, quęcumque placent, his deliciis potiamur.
Nam vitę huius opes ~~querunt illos~~illos quęrunt seniores,
Qui supra dictis studeant insistere ludis
Nec fuerit luxus, quod mundi postulat usus.
Hęc, si non dictu, tamen affirmantur in actu,
Sicut et ipse probat mos cleri cottidianus.
Est et adhuc vicium reliquis compar referendum.
Eius enim crimen, qui speratur, quid habere,
Causa manet nobis eiusdem rebus a█buti.
█Tunc raptis rebus miserum non corrigit ullus,
Ut pro commissis aliquatenus hic reparatus
Possit perpetuę flammas evadere pęnę.
Sed quis tam doctus ~~per singula currere~~percurrere singula posset,
In quibus auctores scelerum convincimur esse
Nos, qui plus aliis divina ~~negocia~~negotia scimus?
Dum modo noster honor celebris habeatur in orbe
Et variis pompis rutilantes efficiamur,
Nil manet ~~illesum~~inlesum per nos utcumque patratum
Aut male poscendo seu, quod peius, rapiendo
~~Aut persuadendo, quę constant noxia valde~~.
Qui █complere nequit ~~dampnum~~damnum, vel mente parabit.
Sic fuga doctorum necis extat causa sequentum
Nec gravior pestis, cum pastor erit gregis hostis.
Nam nimis audacter dum clerus abutitur orbe,
Quid tunc indocti possunt aliter meditari,
Ni pariter cunctis perversa licere reantur?
Iam merito flemus, qui talia corda tenemus.
Immo dies venient, si non purgamur in istis,
Quamvis #nunc risus nos occupet inmoderatius
Cum dolor ęternus circumvallat cruciandos.
Quid plus Iudeis agimus bene vel Phariseis,
Quos foris albatos legimus, sed pectore fędos,
Dum tantum lingua volumus complere statuta?
Ut mihi fert animus, peiores – heu! – sumus illis.
~~Denique~~Maxime, si quicquam preter legalia scirent,
Hi fortasse minus tam ~~grande~~triste nefas sequerentur.
At nos in libris non solum crimen eorum,
Sed quoque multorum cernentes gesta aliorum,
Quędam composita pro vindicta ~~reprobrorum~~reproborum
~~Quędam pro bravio~~Pro bravio quędam sperando dicta piorum
Scire quidem transacta velu#t presentia quimus
Nec tamen a paribus ~~viciis~~vitiis cessare timemus.
Hos execramur, quod tam perversa studebant
Non ~~attendentes~~adtendentes, quia nos idem tenet error,
Qui precepta Dei labiis tantum veneramur.
Ipsi ~~namque~~nempe Deum tamquam nos ore colebant
Attestante Deo per Isaię dicta ~~prophetę~~prophetae,vgl. Isai. 29, 13.
Quę pariter Christus Iudeis postea ~~dixit~~dicit:
~~Hęc~~Hec plebs me labiis colit et corde est procul a me.vgl. Matth. 15, 8; Marc. 7, 6.
Sepe quidem loquimur de ~~█sancta relligione~~cognitione superna
Et cum magnificis perhibemus cęlica verbis
Pondera ponentes gravia in humeros aliorum,
Quę nec cum digito volumus contingere nostro,
Ceu Domino cura non sit pro talibus ulla
Ac nos peccantes solita non arguat ira.
Eligite ergo locum, quo conveniatis in unum
Vos, quibus est licitum necnon concessa potestas
Sub pastorali cura convertere mundum,
Ut, cum sit tempus venię, mores renovemus
EtAc, sicut per nos primum frigescere cępit,
Sic nunc a nobis recalesciat amor pietatis.
Nam varios casus, quos perfert hic modo mundus,
█Arbitror ex nostris █prorsus contingere culpis.
Qui pro subiectis curam nullam retinentes,
Illos exemplis iactamus in infima pravis.
Sic igitur totus corrumpitur undique mundus,
~~Sic quoque contingit, ut pro nihilo reputemur,~~
Cum cleri officium sectatur █opus laicorum
Et pariter laici statuuntur in ordine cleri.
Sed dispar longe peccatum constat utrumque.
Denique plus peccant, qui plura sciendo probabant,
Cuique datur multum, queretur ab hoc quoque █multum.

5.3.2 Z-Redaktion

Sermo metricus ad clericos specialiter dictus

O fratres cari, doctores atque magistri,
Ecclesiae sanctę sub cleri conditione,
Deprecor, audite, quę iam volo verba referre.
Cum prope sit tempus, quo mundus erit ruiturus,
Vos, qui diligitis vitę promissa perennis,
Fortes athletę, sursum spem mentis habete,
Ne quid in hoc mundo iam possideatis amando.
Restat enim vobis fructus patrię melioris,
Si modo sinceri studeatis rite mereri,
Ad quam ~~querendam~~quęrendam presentem spernite vitam
Usibus exceptis, per quos illuc properetis
Et quibus interea foveantur corpora vestra.
Non vos seducat, si ~~census copia~~gloria census abundat.
Si sunt divitię, per eas nolite perire.
Nam Deus has tribuens in eis interrogat omnes,
Quis velit in donis potius constare fidelis
Aut quis carnalem vel amet rem spiritualem.
Non alias ulli ~~tribuuntur~~subiguntur commoda mundi,
Quamvis perplures cupiant nunc esse potentes,
Scilicet intenti magis ad convivia secli
Quam curis animę commissis suppeditare.
Vos autem, fratres, quę mundi sunt, fugientes
~~Querite~~Quęrite vestrarum constanter opes animarum.
Nam, quid honor grandis, si tantum pondus ~~honoris,~~honoris?
Quid prodest tandem, si mundum sumitis omnem,
Post ~~eius~~huius casum sine fine pati cruciatum?
Ergo attendendum nobis est atque timendum,
Ne plebs indocta pereat pro crimina nostra.
Nos etenim docti per sacrę dogmata legis,
Ut bene vivendi reliquis exempla daremus
Et, si res peteret, occasio ~~queque~~sancta veniret,
Pro fidei sociis etiam mortem pateremur,
Labimur inprimis congressibus impietatis
Tamquam nil nisi contra vires inimici.
Et quod adhuc gravius miserabiliusque videtur,
Non solum fugimus, quo precipimur fore murus,
Sed ~~quoque commissa~~commissa etiam lacerantes more luporum
Quędam vastamus, quędam male destituemus.
Nam, quibus ut patres deberemus dare victum,
Si vis ulla loci vel casus posceret anni,
His ut raptores crudeliter advenientes
Illa asportamus – quod erit miserabile dictu –,
~~Quę~~Que pietas aliena dedit pro nomine Christi.
Cum peccatores ~~peccata~~malefacta sui metuentes
Ad nos pro venię causa fugient ~~capiendę~~capiendae,
His aut terribiles, plusquam res poscat et usus
Seu plusquam liceat, clementes inveniemur
Vel dedignantes super his decernere quicquam
~~Iusta~~Nostri cautela tantum committimus illis,
Quos sceleratorum socios ~~in█s~~ existere scimus.
Nos, quia constricti sub sollicitudine mundi
Officioque ducis fungentes aut vice regis
Commissę plebis curam pensare nequimus,
Indignumque foret tam claros tamque potentes Ir
ri
so
ri
a
sen
ten
ti
aVertikalmarginalie, z. T. auf Rasur; vgl. die Notiz am linken Rand in M3 (Bl. 127^r).
Degeneri turbę nos ipsos ~~suppeditare~~subpeditare.
Sunt alii plures, quis conveniat labor ille,
Ut vulgus doceant et ut exemplis bene presint.
Nos, mundi proceres, nos constat ad ~~ocia~~otia natos,
Utque canum, volucrum sectemur ludicra tantum,
Seu, quęcumque placent, his deliciis potiamur.
Nam vitę huius opes illos ~~querunt~~quęrunt seniores,
Qui supradictis studeant insistere ludis
Nec fuerit luxus, quod mundi postulat usus.
Hęc, si non dictu, tamen affirmantur in actu,
Sicut et ipse probat mos cleri cottidianus.
Est et adhuc ~~vitium~~vicium reliquis compar referendum.
Eius enim crimen, qui speratur, quid habere,
Causa manet nobis eiusdem rebus abuti.
Tunc raptis rebus miserum non corrigit ullus,
Ut pro criminibus aliquatenus hic reparatus
Possit perpetuę flammas evadere penę.
Sed quis tam doctus ~~per singula currere~~percurrere singula posset,
In quibus auctores scelerum convincimur esse
Nos, qui plus aliis divina ~~negocia~~negotia scimus?
Dum modo noster honor celebris habeatur in orbe
Et variis pompis rutilantes efficiamur,
Nil manet inlesum per nos utcumque patratum
Aut male poscendo seu, quod peius, rapiendo
~~Aut persuadendo, quę constant noxia valde~~.
Qui complere nequit damnum, vel mente parabit.
Sic fuga doctorum necis extat causa sequentum
Nec gravior pestis, cum pastor erit gregis hostis.
Nam nimis audacter dum clerus abutitur orbe,
Quid tunc indocti possunt aliter meditari,
Ni pariter cunctis perversa licere reantur?
Iam merito flemus, qui talia corda tenemus.
Immo dies venient, si non purgamur in istis,
Cum dolor ęternus circumvallat cruciandos,
Quamvis nunc risus nos occupet immoderatus.Quamvis nunc risus nos occupet inmoderatus, ‖ Cum dolor ęternus circumvallat cruciandos.
Quid plus Iudeis agimus bene vel Phariseis,
Quos foris albatos legimus, sed pectore ~~fedos~~fędos,
Dum tantum lingua volumus complere statuta?
Ut mihi fert animus, peiores – heu! – sumus illis.
~~Denique~~Maxime, si quicquam preter legalia scirent,
Hi fortasse minus tam ~~grande~~triste nefas sequerentur.
At nos in libris non solum crimen eorum,
Sed quoque multorum cernentes gesta aliorum
Quędam composita pro vindicta reproborum,
~~Quędam pro bravio~~Pro bravio quędam sperando dicta piorum
Scire quidem transacta velut presentia quimus
Nec tamen a paribus vitiis cessare timemus.
Hos ~~detestamur~~execramur, quod tam perversa studebant
Non ~~attendentes~~adtendentes, quia nos idem tenet error,
Qui precepta Dei labiis tantum veneramur.
Ipsi ~~namque~~nempe Deum tamquam nos ore colebant
Attestante Deo per Isaię dicta ~~prophetę~~prophetae,vgl. Isai. 29, 13.
Que pariter Christus Iudeis postea dicit:
~~Hęc~~Hec plebs me labiis colit et corde est procul a me.vgl. Matth. 15, 8; Marc. 7, 6.
Sepe quidem loquimur de ~~sancta relligione~~cognitione superna
Et cum magnificis perhibemus ~~celica~~cęlica verbis
Pondera ponentes gravia in humeros aliorum,
Quę nec cum digito volumus contingere nostro,
Ceu Domino cura non sit pro talibus ulla
Ac nos peccantes solita non arguat ira.
Eligite ergo locum, quo conveniatis in unum
Vos, quibus est licitum necnon concessa potestas
Sub pastorali cura convertere mundum,
Ut, cum sit tempus venię, mores renovemus
EtAc, sicut per nos primum frigescere cępit,
Sic nunc a nobis recalescat amor pietatis.
Nam varios casus, quos perfert hic modo mundus,
Arbitror ex nostris prorsus contingere culpis.
Qui pro subiectis curam nullam retinentes,
Illos exemplis iactamus in infima pravis.
~~Hinc~~Sic igitur totus corrumpitur undique mundus,
Cum cleri officium sectatur opus laicorum
Et pariter laici statuuntur in ordine cleri.
Sed dispar longe peccatum constat utrumque.
Denique plus peccant, qui plura sciendo probabant,
Cuique datur multum, queretur ab hoc quoque multum.

5.4 Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum

Otlohs autobiographische Aussage

M3, Bl. 99^v, Z. 15–17 (= OTLOH. tempt. S. 332, 10–11)

Alium quoque libellum, quem appellavi manualem pro ammonitione clericorum et laicorum scriptum ibidem (sc. in Fuldensi monasterio) positus edidi.

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Zwischen 1062 und 1066 im Kloster St. Salvator in Fulda.

Überlieferung

M2, Bl. 1^v–16^v (Transkription hier unten).

A durch He2 überliefert?für Titel und Zuschreibung des Werkes Otlohs in He2, vgl. oben.

Hände

M2:

Otloh:

Bl. 1^v–2^v: Haupttext und Rubrizierung.

Bl. 3^r–16^v: Korrekturen und Textergänzungen (manchmal in schwarzer Tinte und in kleinerer Gebrauchsschrift) innerhalb des Textes oder am Rand.

m1 (M2):

Bl. 3^r–16^v: Haupttext.

Spätere Hand: siehe oben.

Otloh (vermutlich).

Prologus libelli huius

Sanctę ecclesię munusculum aliquod offerre cupiens, sed in manu mea nihil reperiens preter parvam dictandi atque scribendi noticiam, hanc ipsam in eius servitium volo coaptare, quantum Dominus dignatur adiuvare. Scribere enim gestio pro ammonitione cunctorum fidelium, ammonitione dumtaxat indigentium, dividens eos in duas personas clericorum et laicorum assumensque ad hoc utrique personę congrua monita, per quę a carnalibus ad spiritualia, a visibilibus ad invisibiliavgl. S. ↗. possint animum suspendere et superna conspicere, sicut et Apostolus dicit: ›Invisibilia enim Dei per ea, quę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Cuius studii oblatio, precor, ne cui indigna videatur, quia, ut legitur, ad templum Domini quondam inter insignia et preciosissisma dona offerebantur etiam viles pili caprarumvgl. Exod. 25, 2ff. et duo minuta viduę pauperculę oblata Deo ipsius Domini nostri Iesu Christi testimonio approbantur.vgl. Luc. 21, 1ff. Precor et illud, ut, si quisquam in his, quę dicam, vel melius sentiat vel aptius eadem ~~proferat~~proferre valeat, non idcirco rusticitatis meę verbula cito reprehendat, quia, ut quidam sapiens dicit: »Non omnia possumus omnes«.Nam, si ille eandem sententiam iuxta ingenii sui vires melius quam ego proferre posset, forsitan et alter aliquis illo sapientior excellentius proferre nosset. Unusquisque ergo in suo sensu abundet tanto maiores Deo ~~gratias agens~~agens gratias, quanto excellentioris scientię talentum ab eo accepit, simulque attendat, quia Deo magis placent rustica humilium dicta quam eximia verbositas arrogantium et in secularis literaturę pompa gloriantium.

Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum

I.

Kapitelüberschrift »Maxima necessitas et causa homines officii commonendi neglectus religionis, persecutio Ecclesiæ, devastatio monasteriorum, etc.« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Substantia igitur, quę per se sine ullius amminiculo subsistere valet, Deus solummodo est. Illa autem substantia, cuius totum esse in alterius consistit potestate, creatura profecto esse probatur. Sed, sicut divina substantia in tribus constat personis Patris et Filii et Spiritus sancti, ita et creatura omnis in tribus distat differentiis. Aut enim est rationalis, ut angelici spiritus et homo, aut animalis, ut omnia, quę flatu vitali sine ratione potiuntur, aut neutrum est habens tantummodo esse, ut arbores et lapides. Unde omnino patet, quia omnis creatura Deo, a quo omne, quod est, habet, se quoque subdere debet. Cuius nimirum subiectionis ratio et observantia ad solam rationalem creaturam pertinet, id est ad angelos et homines. Sicut enim hi soli ceteris creaturis excellentiores sunt conditi, ita etiam ab his solis exigitur subiectio et cultura Dei, et aut pro subiectionis studio remunerantur, aut pro repugnantia atque superbia puniuntur. Sed, quia hu█iusmodi iudicium in angelicis spiritibus iam factum est (nam quidam eorum pro obedientię suę meritis ita ~~beatitudini sempiternę~~sempiternae beatitudini sunt deputati, ut nihil aliud quam bonum velle possint, quidam vero pro superbia in ęternas penas proiecti ad nulla nisi ad mala rationem datam flectere queunt), soli homines qadhuc restant, qui concessam rationis et arbitrii facultatem ad utrumque divertere valeant. Unde et ipsi solummodo instruendi et ammonendi sunt, ut sibi iugiter proponentes utrosque, bonos scilicet et malos spiritus, eligant potius bonorum merita sequi preceptis divinis obediendo, quam malorum penis associari ei resistendo, sine quo nemo potest salvari. Hoc igitur sit primum, quod omnes homines hortamur intentione maxima considerare. Sanę namque menti integręque rationi ipsum solum sufficere posset, etiamsi nulla alia tremendi iudicii exempla nosset. Sed, ›Quia adversarius noster diabolus tamquam leo rugiens circuit iugiter ~~querens~~ querens, quem devoret‹vgl. auch S. ↗. pluresque inter tot milia hominum – pro dolor! – fragiles quam fortes contra eundem adversarium modo inveniuntur, opus est cunctis fidelibus, ut et ipsi circueuntes querentesque, qualiter tanto resistant adversario, invicem se variis modis instruant et ammoneant, ne ecclesia sancta sub temporis preteriti patribus bene fundata et suffulta penitus destruatur sub temporibus nostris, in quibus mille annis ~~pene expletis~~impletis iuxta prophetiam in Apokalypsi predictam Satanas solutus esse videtur.vgl. Apoc. 20, 7. Non enim solummodo occultis, ut antea, insidiis quosque decipit, sed etiam aperte prorumpit peritissimos subvertens et ad pessima quęque instigans. Quid, rogo, peius esse poterit quam monasteria ad laudem Dei sanctorumque suorum venerandam memoriam ab antiquis principibus constructa nunc ob inexplebilem quorumdam avaritiam destruere? Quis namque fidelium religiosorum attendens quanta modo, cum omnia divina precepta et miracula sanctorumque patrum documenta sint plurimis notissima, cęnobiorum destructio fiat non solum a laicis ~~depredantibus~~gestientibus et rapientibus predia eorum, sed etiam a clericis ipsisque abbatibus ultro offerentibus, quasi quędam venalia sibimet commissa bona, unde alendi forent non solum monachi, sed etiam familia commissa nec non pauperes et peregrini advenientes, non statim possit conicere destructionem sanctę ęcclesię, non statim doleat, quod hostis antiquus tantam malitiam et persecutionem potuerit exercere in christianos per alios christianos et per eos maxime, qui constituti sunt pastores ęcclesię? Nam, si talis destructio locorum sanctorum a barbaris ageretur, christianorum bello essent reprimendi, si aliter nequirent corrigi. Sed – pro dolor! – tanta pax et concordia in huiusmodi habetur nequitia, ut paucissimis exceptis non inveniantur, qui de tantę persecutionis curent miseria quasi christianę religionis ignari et, tamquam hoc quod monasteria cuncta pro Christi sanctorumque honore constructa ~~fuerint~~sint, obliti. Quod dico, miserabile quidem est dictu, sed multo miserabilius actu, cum hi, qui ad hoc specialiter ~~█vacare desiderant~~electi sunt, ut in cęnobiis sub religione disciplinaque spirituali viventes Deo servirent et pro eorum salute, qui a secularibus pompis ~~se adhuc~~adhuc se continere nequeunt, iugiter intercederent, substantia, qua ad cotidianum victum ~~et vestitum~~vestitumque indigerent, privantur. Quanto enim quis possessiones proprias pro Dei amore contempserit, tantomagis ex communi statu cęnobii, quo confugerit, necessaria quęque sibimet dari indiget, quia, quamdiu in presenti vita subsistit, nullus homo victu et vestitu quotidiano carere poterit. Unde qui cęnobitis aufert predia, ~~█quibus~~unde sunt procurandi, et divini servicii et totius monasticę religionis destructor esse convincitur. Ad hęc etiam reus efficitur, quia abstulit, unde pauperes, peregrini et hospites sancta loca visitantes recreandi forent iuxta sancti Benedicti statutum,vgl. BENED. reg. 53. immo iuxta ipsius Domini nostri preceptum dicentis: ›Date elemosinam et omnia munda sunt vobis‹. Ipse quoque his, qui nunc eum in pauperibus et hospitibus suscipiunt, in extremo iudicio dicturus est: »Hospes fui et suscepistis me«. vgl. auch Matth. 25, 35 (über die Überlieferung vgl. Itala I S. 187).

Hęc igitur de illo solo peccato, quod in destructione cęnobiorum agitur, breviter commemoravi. Si quis vero diligenter considerare voluerit cętera christianę religionis statuta, inveniet ex eis plurima pari christianorum persecutione destructa. Quis enim locus est modo sine rapina aut bello? Ubi sunt iura christianę legis et protectio metuendi regis? Ubi ~~sunt, quęso~~quaeso, sunt, pastores et defensores ecclesiarum, qui resistant devastatoribus pauperum et viduarum? Quin immo, ipsi, qui dicuntur pastores et defensores quique animam suam dare deberent pro commissis ovibus,vgl. Ioh. 10, 11. facti sunt persecutores nulli parcentes, dum modo ipsi in deliciis vivant diviciisque affluant. Nonne hęc atque his similia persecutionis sunt studia? Quam videlicet miserandam persecutionem ego infimus iugiter audiens et dolens, cum non possem aliquos sermone communi corrigere, tractavi vel scriptis eos ammonere talibus, quorum sententiam tam laici quam clerici possint agnoscere. Nonne solem aliaque elementa aliquo sensu capere ~~possunt~~ et, quid officii gerant, omnes simul agnoscunt? Ipse profecto corporali visu privatus nequit se excusare a solis agnitione. Si enim non illius splendorem, certe vel ~~illius~~eius calorem sentire valet. Pręterea, cum aliquos ~~exterius audit~~audierit de splendoris solaris inmensitate loquentes, potest utique advertere interiori svisu simul et auditu. Ipse enim ab homine nullo poterit evelli, dum modo huiusmodi aciem et auditum malicia nulla impediat. Unde et Dominus noster auditores suos ammonet dicens: »Qui habet aures audiendi, audiat«. Et Iohannes in Apokalypsi: »Qui habet«, inquit, »aures, audiat, quid Spiritus dicat ęcclesiis«. Sed huiusmodi verba ideo more prologi premittimus, ut, quia de carnalibus spiritualia, de visibilibus invisibiliavgl. S. ↗. colligere scribendo volumus, lectorum simul et auditorum aures spirituales ad attendenda eadem aliquantulum excitemus.

II.

Kapitelüberschrift »Quomodo in solis imagine sacratissimæ Trinitatis mysterium reluceat« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Primo igitur dicendum, quod et inprimis credere et pre omnibus nosse debemus, in quo scilicet elemento ~~ipsius~~ sanctę Trinitatis et Unitatis mysterium contemplari possimus. Denique, ut mihi videtur, in nulla scriptura apertius quam in sole edoceri possumus, qualiter sanctę Trinitatis fidem attendere debeamus. In sole namque tria inseparabilia inesse scimus, hoc est, ipsum corpus ~~█in modum rotę constans et splendorem~~vel rotam solis et splendorem atque calorem ~~ipsius~~. In rota quippe ~~illius~~ipsius, quam in firmamento cęli semper positam novimus, personam Patris, in splendore vero personam Filii, quia et Apostolus de Christo, Dei Filio, dicit: »Qui cum sit splendor glorię« et cętera, in calore autem personam Spiritus sancti significari credo. Moxque etiam illud subiungo, unde talia credo. Sicut enim rotam solis numquam vidimus vel audivimus de cęlo in terram dimissam, sed splendorem, qui in ipso est et ab ipso semper ortus emittitur super omnem terram, ~~demitti~~demitti calorem etiam, qui tam ab ipsa solis rota quam a splendore eius procedit, licet in omni loco et tempore non ęqualiter sentiamus, ab utroque tamen ęqualiter procedentem in quibusdam provinciis maius, in quibusdam vero minus fervere propter aliquam occultam divini iudicii dispositionem scimus, ita et de ~~personis singulis~~singulis personis sanctę Trinitatis credo: de Deo Patre quidem, quia numquam missus venerit in terram, sed splendorem eius, id est Filium, ad quos█libet inluminandos mittat; de Deo autem, Dei Filio, quod, sicut splendor solis, in ~~quęcumque~~quaelibet corporalia mittatur, visibilis fiat, ita et ipse incarnatus visibilis apparuerit et super omnem terram doctrinę eius claritas illuxerit, ut de eo legitur: »Exortum est in tenebris lumen rectis«; de Spiritu sancto etiam, quod, sicut terra a splendore solis inlustrata tantum, non autem calore eius penetrata nullum fructum dare solet, ita et ~~unusquisque~~quisque, licet divini Verbi noticia inluminatus sit cunctaque Dei miracula vel legendo vel audiendo agnoverit, tamen nisi calorem, id est amorem bene agendi, ab ipsius dono percipiat, frustra tocius scientię lumine perfruatur. Quod profecto ita esse, non solum fide percipi, sed etiam experimento ipso potest probari. Nam nonnullos sapientes et in lege divina omnimodo instructos frequenter videmus, in quorum actione, si quam divinę scientię noticiam habeant vel si quid de ęternis gaudiis et suppliciis credant, parumper agnoscere valeamus; quid ~~igitur~~itaque de talibus existimandum est, nisi quia splendore, id est Verbo Domini nostri, satis quidem inluminati sunt, sed Spiritus sancti calorem minime senserunt? Si enim cum splendore calor pariter spiritualis advenisset, nequaquam ita tepidos et neglegentes illos reliquisset. Ut autem caloris tanti mysterium non solum ex coniectura propria, verum etiam sacrę Scripturę testimonio approbem, nonnne Spiritus sanctus in igne subp(er) apostolos venisse eosque tanto fervore accendisse legitur, ut nullam seculi potentiam, nulla humanę sevicię tormenta formidarent? De eodem calore et igne credo Dominum dixisse: Ignem veni mittere ~~in terram~~ et quid volo, nisi ut ardeat?vgl. Luc. 12, 49; HIER. tract. S. 546, 40–41. Den von Otloh zitierten Text findet man bei AUG. op. V,2 (PL 39), Sp. 2058, 44–45 (hier wurde das Traktat »In die dominica Paschae« von Hieronymus als Sermo 159 der »Sermones de tempore« im Rahmen der »Sermones supposititii« von Augustinus gedruckt). Über die Überlieferung von Luc. 12, 49 vgl. Itala III S. 154.

Sed et hoc, quod Dominus dicit: »Ecce sto ad ostium et pulso« et cętera, in quolibet homine solis splendore circumdato mysticęe intueri valemus. Sicut enim splendor solis omnem ad lucis suę radios venientem non repellit, sed illustrat, ita et Salvator noster omnes ad se venientes clementer suscipit. Unde ~~et eos~~ ad se venire hortatur dicens: »Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego re█ficiam vos«. Item sicut splendor solis exteriores cuiuslibet domus parietes undique ~~lustrans~~illustrans nequit in eos, qui interius sunt clausi, lucem suam inmittere, ostio autem oaperto mox in eos effundit, ita etiam Dominus noster per divinitatis suę potentiam iugiter respiciens »Super filios hominum, ut videat, si est intellegens aut requirens Deum«, querit quasi pulsans, quis ei ianuam cordis aperiat. Ianua autem cordis ~~est mens~~mens est. Ubi ergo Dominus ianuam clausam, id est mentem infidelem et indevotam, ad tocius religionis studium invenit, dolens inde recedit, dolens videlicet per humanitatem susceptam sicut et in Evangelio legitur, quia, cum adpropinquaret Hierusalem, flevit super illam.vgl. Luc. 19, 41. Nam divinitati nullus dolor accidit. Ubi autem ianuam apertam, mentem scilicet fidelem et devotam, ad implenda divinę institutionis precepta invenit, mox intrat et cum hospicii ipsius habitatore cęnat infundens ei per inspirationem Spiritus sancti compunctionem atque pęnitentiam peccatorum suorum seu ei reserans sacrę Scripturę archana, vel etiam, quia eius cibus est, ut faciat voluntatem Patris sui, cęnat cum eo faciens illum contempnere cuncta caduca et sola perennis vitę desiderare gaudia. Huiusmodi ergo convivium agit Dominus nobiscum, quando eum permittimus intrare ad cor nostrum.

Potest etiam per idem solis mysterium illud aliquatenus inspici, quod Dominus dicit: »Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus ~~diliget~~diligit eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus«. Ubicumque enim solis splendor apparet, sol pariter cum eo lucens manet, quia individua est utriusque operatio. Ad hęc etiam si calor ex utroque procedens, sine cuius adventu frustra quilibet inluminatour, simul adesse sentitur, tunc ibi tria pariter in una operatione habentur. Quod nimirum in predictis Domini verbis non dissimiliter posse in~~tel~~tellegi credo. Si enim duę personę intelleguntur in Patre et Filio, qui adveniunt, tercia persona, ut mihi videtur, in illius, qui diligit, cooperatore, et ad hoc, ut diligeret, quasi previo incentore ~~potest intellegi~~intelligi potest.

Denique in multis sacrę Scripturę locis hoc invenitur, quod bona aliqua non solum non facere, sed nec verbum bonum proferre possimus absque Spiritus sancti dono, ut est illud: »Nemo potest dicere Dominus Iesus, nisi in Spiritu sancto«. Et: »Omnia operatur unus atque idem Spiritus dividens singulis, prout vult«.

III.

Kapitelüberschrift »Idem argumentum uberius pertractatur, pluresque e creatis figuræ Trinitatis afferuntur« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Ut autem tanti mysterii profunditas facilius intellegatur, libet adhuc in sole illius similitudinem querere. Scimus namque omnes, quoniam in ęstate, quando calor solis ~~maximus~~magnus terram occupare solet, sepissime non solum in die, qua sol pariterque eius splendor videtur, sed etiam in nocte, cum neuter apparet, tantum calorem ab utroque procedentem sentimus, ut vix eum sustineamus. Quapropter, quia tantus calor, longe prius quam ipse sol splendorque eius appareat, sentitur, precedere eum dici potest, licet ab illo numquam recedat. Eadem de aromatum quorumlibet odorifera suavitate sentiri valent. Ubicumque enim incenditur tus vel myrra vel alia huiusmodi species eorum, qui procul absunt, nares priusquam visum dulci odore contingit nec tamen ab incensus sui substantia recedit. Si ergo tanta vis est utriusque, caloris videlicet et odoris, ut precedentes adventum eorum, a quibus procedunt, demulcentesque sensus eorum, quibus ingeruntur, substantiam propriam non ~~relinquunt~~relinquant, cur non multomagis credenda est virtus ~~Spiritus sanct~~(u)s~~i~~sancti Spiritus quoslibet illustrare et precedendo eorum corda adventui divino preparare, numquam tamen ab essentia propria recedens? Qui enim totus est ubique, locus esse nequit, ubi desit, nisi quo tenebris malitię et ~~insapientię~~insipientię fugatur, sicut scriptum est: »Sanctus enim Spiritus disciplinę fugiet fictum et ~~auferet~~aufert se a cogitationibus, quę sunt sine intellectu« ~~et cętera~~›et corripietur a superveniente iniquitate‹. Ubi autem idem Spiritus requiescat, Dominus per Prophetam indicat dicens: »Super quem requiescit Spiritus meus nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos?« vgl. auch Isai. 66, 2 (über die Überlieferung vgl. Vetus Latina XII,2 S. 1610–1612).

Libet adhuc per propositum solis mysterium ascendere et illa evangelica verba considerare: »In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum«. Omnes namque serenam aciem habentes intueri aliquo modo, quantum reverberatus visus permittit, possunt, quia ipse solis splendor, qui ~~totam terram~~terram totam ambit, numquam solem relinquit, sed in illo semper est lumen de lumine micans. Si tanta facultas in creatura oculis corporalibus videri potest, multo magis in creatore et omnipotente Deo inesse credenda est. Sicut ~~enim~~namque solis splendor semper in eodem sole est et, quorsum micando tendat, semper apud █eum persevereat, ita semper »In principio«, id est in Patre, »erat Verbum, et Verbum erat apud Deum«, semper scilicet Dei Filius in Patre manens, semper Deus de Deo, ~~semper~~ lumen de lumine splendens.

Sed nec ipsa rotunda species solis a mysterio vacare videtur. Omne enim rotundum nec finem habet nec initium. Idem de Deo omnipotente credere edocemur, quia, dum illo nihil superius, nihil inferius, nihil latius invenitur, nullo termino concluditur. Prolato itaque illo, quod in sole tantummodo reperitur, sanctę Trinitatis mysterio, libet adhuc duo proferre, ut hi, qui subtilia quęque de sanctę Trinitatis fide dicta vel scripta nequeunt intellegere, doceantur in quibusdam elementis eandem fidem investigare.

In aqua igitur, quam tribus personis appellare solemus dicentes: Ille fons, ille rivus, illud stagnum,vgl. auch S. ↗. Trinitas, sed unius elementi substantięa, inesse comprobatur. Licet enim in personis fons et rivus atque stagnum ~~differantur~~differant, in una tamen substantia conveniunt. Ubi quiddam, quod et de sole dixi, potest inveniri. Nullus denique rivus absque fontis sui substantia defluit █quo usque fons ebulliendo subsistit. Cęterum, si fons exsiccatur, et fontis persona privatur. Sed et stagnum satis convenit personę Spiritus sancti, quoniam sicut fons et rivus ~~confluentes in stagnum~~in stagnum confluentes unius elementi substantiam habent, ita et Pater et Filius in unitate Spiritus sancti convenientes unum sunt et unam substantiam efficiunt.

In accensa quoque candela inveniri potest, ut reor, idem sanctę Trinitatis mysterium. Nam, cum ardens elementis constet tribus, id est stuppa, cera, igne, personarum trium figuram tenet, sed unam substantiam. Et sicut nulla candelę utilitas in stuppę et cere confectione absque incensione erit, ita etiam illi, qui in Patrem et Filium credens Spiritus sancti ignem ab eis separat, nil proderit huiusmodi fides.

His igitur █exemplis de sancta Trinitate prolatis, quę, ut arbitror, omnibus plana sunt, iam cupio alia exempla ad moralem sensum pertinentia sparsim colligere, primo quidem de parabolis quibusdam, quę in Evangelio ipsius Domini nostri ore leguntur prolatę, per has scilicet clericos specialiter ammonens, ut tantę doctrinę verba legentes vel audientes mentem aliquatenus ab inlecebris et pompis secularibus retrahant; deinde vero ex variis rebus, quę in hoc seculo per visum vel auditum tam a laicis quam clericis sentiri possunt, ut apium defloratio in variis locis, ut inmensius solis splendor, ut ornatus et pulchritudo facturę ipsaque utilitas, quę in ~~natura humana~~humana natura consistit, ut facultas et difficultas operandi in quibusdam temporibus, ut necessitas cotidiani aesus, ut abundantia et penuria substantię victualis. Ex his ergo omnibus laicos specialiter ammonendos esse decerno, quia, si semel eis, quid significent, reseratur, postea coram Deo nullam habent excusationem pro ignorantiam litterarum, dum cotidie ab his, quę possident et cum quibus versantur, ad Creatonris nocitiam instruantur.

IV.

Kapitelüberschrift »Proponuntur clericis diversæ evangelicæ parabolæ, quarum meditatione diversis eorum vitiis medicina paretur« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Sed his interim omissis ad clericos, quos per scripturam sanctissimam evangelicę lectionis instruere statui, prius ammonendos aggredior. Apostolus namque dicit: ›Quęcumque █scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt‹. Quę nimirum verba ad eos specialiter pertinent, qui litterarum noticiam habentes in eis iugiter agnoscere possunt, qualiter et se et commissos regere debeant. Unde etiam clericis opus est, ut summopere attendentes, quod scriptum est: »Cui plus committitur, plus ab eo exigitur«,vgl. auch ISID. sent. 3, 50, 5; ähnlich AMBR. apol. Dav. 10, 51, HIER. epist. 14, 9, HIER. Orsies. doctr. 15; aus Luc. 12, 48. studeant perceptę scientię talent█um non in terra fodere, █hoc est, in terrenis curis expendere, sed in eius servicium, a quo sibimet constat tributum. Recolant nihilominus et illud, quia, quanto maiori scientia sunt ditati, tanto nequioribus spiritibus iudicio divino permittuntur inpugnari. Esca namque diaboli, ut legitur, electa est,vgl. Hab. 1, 16; vgl. auch GREG. M. moral. XXIII–XXXV 32, 18, S. 1643, 15–18, HRABAN. univ. 17, 12, Sp. 476A. quo significatur, quia peritos et sanctos quosque maxime inpugnans eos ventre malicię suę nititur devorare. Huiusmodi autem inpugnatio iugiter preoccupanda est lectione librorum illorum, in quibus detegantur fraudes inimici maximeque Evangelii, ubi a Domino unumquodque vicium vel virtus prenuntiatur per parabolas. Qua propter ex evangelica lectione ~~commonito#rium breve~~breve commonitorium hic facere volo, ut in promptu habeatur, quę cuilibet vicio opponenda sit lectio.

Cum igitur in animo doctoris assidua divinę institutionis neglegentia sentiatur, legat parabolam illam: »Exiit, qui seminat, seminare semen suum«,vgl. auch Matth. 13, 3. quia in eadem ipso Domino disserente et per hoc etiam omnes doctores ~~cęterarum parabolarum~~ad parabolarum caeterarum solutionem instruente memorantur omnia, quorum effectu divini verbi neglegentia oritur. Quod enim ~~plurimi homines~~homines plurimi ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt quodque a sollicitudinibus et diviciis et voluptatibus vitę huius suffocantur seu quolibet modo impediuntur, ne divini verbi referant fructum,vgl. Luc. 8, 13–14. hoc maxime ex illa neglegentia ~~venit~~evenit, qua timorem amoremque Dei spernentes credunt se temporalia et ęterna bona uno dilectionis genere posse adipisci seu ideo quia, cum pro certo sciant utraque discernenda esse in dilectione, proponunt sibi longum vitę ~~presentis~~ spatium divinamque pietatem, quę cunctis ad se, licet sero conversis, veniam promittit, et hac promissione abutentes, credendo scilicet, quia, quandocumque voluerint, cito converti possint, quasi conversionis tempus in potestate sua habeant, interim toto nisu terrenis solummodo curis et voluptatibus occupantur. Cumque de die in diem, de mense in mensem, de anno in annum conversionis tempus ~~differunt~~differtur, aut vix demum convertuntur aut quasi catenati a consuetudine pessima sine conversione moriuntur. Nam ex peccati pęna, qua~~que~~m in longa conversionis dilatione ~~meruerunt, videbitur~~promeruerunt, videtur eis, quandoque inpossibile, quod quondam visum fuerat facile. Ad expellendam ergo tam periculosam tamque tremendam neglegentiam satis iuvat, si parabola iam commemorata eiusque expositio sepius intenteque legatur, si tamen ~~assit simul~~simul adsit cura oratioque iugis, ut expellatur. Ipsam enim divinorum verborum lectionem et intentionem nimium formidans diabolus fugit a legentibus et meditantibus divina.

Item, si quis ex superflua tenacitate nimioque preciosarum vestium vel ciborum appetitu laborare se senserit, attendat iugiter parabolam de divite, qui pro eo, quod indutus est purpura et bisso et epulabatur cotidie splendide quodque de substantia sua nec micas de mensa sua lapsas mendicanti Lazaro dare voluit, in inferno sepultus estvgl. Luc. 16, 19ff. et procul dubio ab hoc vicio aliquantum abstinens efficitur.

Ut autem quibuslibet lapsis compatiens et super eorum emendatione doctor discretus esse possit, attendat parabolam de illo ~~prolatam~~referentem, qui ab Hierusalem in Hiericho descendens incidit in latrones et ab eis vulneratus relinquitur semivivus. Cumque a pretereuntibus quibusdam minime visitaretur, Samaritanus quidam iter faciens suscepit eum sanandum infundensque oleum et vinum reddidit sanum.vgl. Luc. 10, 30ff. Infusio enim olei et vini necessariam pietatis et severitatis ~~significat commixtionem~~commixtionem significat, sine qua nullus peccatorum vulneribus plenus sanari poterit.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. Hinc ergo doctores universi possunt satis instrui, quia nec pietas sine severitate nec severitas sine pietate in peccatoribus curandis tenenda est.

Quod vero necessarium sit cunctis fidelibus substantiam terrenam possidentibus ęterna gaudia mercari et exquirere cum temporalibus bonis, satis indicatur per parabolam illam: »Homo quidam erat dives, qui habebat villicum«, quia in fine lectionis eius, cur illam protulerit, Dominus manifestat dicens: »Facite vobis amicos de mammona iniquitatis« et cętera. In qua etiam parabola Dominus argumentaum a contrario sumens de villico fraudem faciente innuit nobis, quia tam a contrariis quam a consequentibus rebus possint exempla ędificationis proponi. Fraus enim ~~omnis contraria est christianę fidei~~res est contraria omni christiano et ideo hanc facere licet nulli. Sed tamen aliquo modo possumus exinde ędificari, attendentes scilicet, quia, si aliquis secularium per fraudem suę utilitati ~~prospicit~~prospexit in futurum, multomagis nos debemus per elemosinam iuste acquisitam providere, quę nobis in futura vita expediunt. Cui nimirum exemplo simile est, si aliquis religiosus videns meretricem omnimodo ornatam amatoribus suis mox optet dicens: Utinam ego ita studerem placere Christo sicut ista meretrix studet placere mundo, vel si quis spiritualis doctor discipulos suos ammoneat dicens: Sicut multi studiosi sunt ad optinendam prudentiam carnis, ita et vos studete, ut spiritualem prudentiam obtineatis, cum ~~perversa sit et~~neutrum bonum sit vel meretrix etvel prudentia secularis. Ex quibus colligitur, quia pessima quęque ad ędificationem assumi possunt.

V.

Kapitelüberschrift »Aliæ parabolæ, et documenta proferuntur ex Novi Veterisque Testamenti libris, quibus clerici ad persananda vitia tum in se, tum in aliis utantur« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Rursum ne propter aliqua ~~bona opera~~opera bona humanę laudis appetitu impulsus superetur, attendat illam parabolam: »Simile est regnum cęlorum thesauro abscondito in agro« et cętera. Nisi enim actio bona interdum abscondatur, a malignis spiritibus, velut a latronibus, pecunia ostensa aufertur.

Item ne durus et inmitis sit erga eos, qui in eum aliquo modo peccant, attendat illam parabolam: ›Simile est regnum cęlorum homini regi, qui voluit rationem ponere cum servis suis‹über die Überlieferung von Matth. 18, 23 vgl. Itala I S. 129–130. et caetera. In qua satis aperte monstratur qualiter debeamus esse clementes erga debitores nostros, si volum#us nobis ~~a Deo relaxari~~relaxari a Domino debita nostra.

Superbia quoque, quę omnes virtutes destruere nititur, ne in quolibet dominetur, ~~attend█endae sunt illase duase~~attendat illas duas similitudines, quarum quidem una est: »Duo homines ascenderunt in templum, ut orarent«, altera vero: Cum invitatus fueris ad nuptias, recumbe in novissimo loco.vgl. Luc. 14, 8 und Luc. 14, 10 (über die Überlieferung beider Stellen vgl. Itala III S. 168–169). Der von Otloh zitierte Text wird in einigen Antiphonalien überliefert. Ex utraque ergo possunt omnes edoceri, quanta ~~confusio vel ruina~~ruina vel confusio superbiam soleat sequi. Utraque etiam una eademque sententia terminatur, quia scilicet omnis, qui se exaltat, humiliabitur et, qui se humiliat, exaltabitur.

Item ne concessis et licitis rebus intemperanter utamur seu in eis, plusquam liceat, innitamur, attendenda est iugiter illa parabola: »Homo quidam fecit cęnam magnam et vocavit multos«. Quod enim ibi dicitur cena magna facta et vocati multi, sed quidam propter ville emptę, quidam propter agrorum emptorum probationem, quidam vero propter uxorem noviter ductam se excusantes venire noluerunt,vgl. Luc. 14, 16–20. significat maximam quidem multitudinem fidelium ad superna gaudia a Domino invitatam, sed, dum plurimi nimię possessionum obtinendarum ambitioni, multi autem coniugio licito intemperanter dediti inveniuntur, pauci sunt, qui vocationi divinę obędientes ad regna cęlorum ~~perveniunt~~perveniant. Verumtamen eo plus metuenda est huius parabolę sententia, quominus a multis timetur, qui cotidie non solum ob nimiam villarum et agrorum precio condigno acquirendorum ambitionem et propter ~~intemperatum~~intemperatam uxoris ~~amorem~~dilectionem, sed etiam ~~– quod multo nequius est –~~ ob eos agros, quos fraude aliqua acquirere etvel auferre student de locis sanctis seu pauperibus et propter meretricis inductionem, se conantur excusare a vocatione divina. Si enim hi, qui rebus iuste acquisitis et a Deo concessis intemperanter utuntur, a regno cęlesti excluduntur, quid credendum est de illis, qui per vim et fraudem aliquam aliena rapientes et meretricibus sesemet iungentes in his usque ad finem vitę perseverant? Huinc credat quisque, quod velit; ego credo, quia cęlum et terra transibunt, verba autem divina non transibunt,vgl. Marc. 13, 31. nisi, ut impleantur, sicut predicta sunt.

Hęc igitur pauca exhortationis verba ad clerum dicta ~~ideo~~idcirco ex sanctissimo Evangeliorum libro proferre ~~curavi~~decrevi, quia talis liber clericis pene omnibus notissimus est, ut pote qui sepius legitur et auditur ab eis. █Possunt etiam studiosi quilibet clericorum ex varia scriptura tam veteris quam novi Testamenti satis instrui et non solum ex bonis, sed etiam ex malis edificari. Si enimdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Bl. 9^v und am unterem Rand des Bl. 10^r eingefügten Text. attendere studuerint Abel iusticiam, Iob patientiam, venerandam Abrahę, Isaac et Iacob benedictionem a Deo sibi factam, David humilitatem, Danihelis et trium puerorum constantiam, Susannę castitatem, utriusque Tobię, patris scilicet et filii, religionem aliorumque patrum in veteri Testamento perfectionem, si, inquam, attendere voluerint talium virorum exempla, edificari omnimodo possunt. Rursum, si econtra malorum gesta replicare voluerint, quantam videlicet maliciam Cain in fratrem suum egerit, pro quibus peccatis sodomitę subversi sint, qualiter Nabuchodonosor Holofernique superbia contrita sit, quam variis modis murmurantes filii Israel afflicti ~~sint~~sunt, quid Heli sacerdotis filii peccantes pertulerint, quomodo Salomon sapientissimus ceciderit quantamque ruinam Absalon et duo iudices contra Susannamdanach Zeichen; es verweist auf den am oberen und rechten Rand des Bl. 10^r eingefügten Text. insanientes ~~meruerint~~meruerunt, quam frustra Herodis et Iudeorum dolus in Christum insanierit, quanta malicia Symon magus obcecatus perierit, quid aliud per tanta mala innuitur, nisi ut audientes timeant et timentes caveant, #ne in similia cadant? Plurimi namque, nisi timore compellerentur, nullomodo ad salutem traherentur. Patet igitur, quia tam per mala quam per bona edificari possumus, si ea ita, ut a Domino ordinantur, pensamus. Nam, ut Deum amemus, per bona trahimur, sed, ut eum timeamus, per mala aliqua compellimur. Unde queso, ut ea, quę iam protuli, et alia his similia in ~~█libris sacris~~Evangeliis scripta intentione summa legantur et, quę nobis sunt facienda, ex eorum lectione aliquatenus inspiciantur.

VI.

Kapitelüberschrift »Docentur clerici quæ laicis prædicent, ut frugi sint« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Deinde exhortans et laicos non eos ad ullius scripturę lectionem, quia illis ignota est, adduco, sed, ut a clericis quędam pro cotidianis experimentis cognitę similitudines aperiantur, obsecro. Dicatur itaque eis: Ne pro eo, quod litteras nescitis, excusationem aliquam coram Deo vos habere credatis, intimamus vobis quędam, in quibus velut in libris cotidie legendo agnoscere potestis, quid agere debeatis. Sicut igitur apes in variis locis et in variis floribus mellis liquorem colligere solent, ita et vos colligere debetis cuiuslibet virtutis dulcedinem. Ab alio enim colligenda est humilitas, ab alio karitas, ab alio fides, ab alio patientia, ab alio largitas, ab alio castitas, ab alio discretio, ab alio elemosinarum studia pauperumque cura, ab alio alia quęlibet virtus. Quę, ~~scilicet virtutes,~~ dum sic collectę in unius hominis mentem veniunt, quasi in unum alvearium ex variis floribus excerpta mella congeruntur.

Non solum autem ex hominibus, sed etiam ~~aex~~ex quibuslibet creaturis, quas cotidie vel videtis vel auditis, et de rebus, quas aliquo modo sentitis, mella virtutum colligere debetis. Nam fidem, quę fundamentum est virtutum omnium, primo colligere et ponere debetis in alvearium cordis vestri, credentes scilicet Deum omnipotentem ubique esse presentem et omnium, quę a nobis geruntur vel etiam cogitantur, inspectorem. Hanc autem fidem hoc modo colligere debetis. Attendite igitur in solem, qui, cum universum mundum splendore suo circumdans inlustret, tamen, quia creatura est et omnis creatura nimis inferior est creatore, exinde instructi facile potestis credere solem longe minus splendere quam creatorem. Nam sol dumtaxat tantum potest splendere, quantum permittitur obstaculo terrę vel alicuius rei. Creatoris vero splendor est incomprehensibilis et invisibilis eius intuitus, quo omnia preterita, presentia et futura ~~omnemque creaturam~~ simul quasi uno ictu oculi comprehendit, quo etiam respicit »Super filios hominum, ut videat, si est intellegens aut requirens Deum«. Qui, scilicet splendor, non nisi toto cordis affectu credi vel agnosci ~~potest~~valet eiusque lucis tanto quisque capax erit, quanto in fide et dilectione Dei profecerit ipsiusque iustitię esuries atque sitis eum accenderit. Unde de his tribus in Evangelio Dominus dicit. De fide quidem: ›Omnia‹, inquit, ›possibilia sunt credenti‹. De dilectione autem: ›Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum et manifestabo ei me ipsum‹. De esurie vero acet siti: »Beati, qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur«.

Huic etiam simile quid cotidianis experimentis colligere potestis. Quis enim agricola agriculturam exerceat, nisi aliquatenus profectuosum sibi fore speret et credat? Aut quomodo aliquod studium potest exerceri, nisi ceperit amari? Aut quis sine tedio ipsum victum corporalem cunctis viventibus necessarium percipere valet, nisi aliqua esurie ac siti ad hoc incitetur? Sed nenec ipse somnus nisi cum delectamento aliquo percipitur. Cum ergo hęc omnia ita corporaliter esse sciatis, petite intima intentione ~~a Domino~~Dominum, ut vobis ea spiritualiter imitari ~~valeatis~~concedat, primo quidem, ut in eum recte credatis; deinde, ut eum tota virtute, tota mente diligatis; █postremo, ut iugiter teneatis esuriem ~~et sitim divini Verbi~~sitimque Verbi divini, sine qua nemo ~~ullam iusticiam potest~~potest iustitiam ullam amare. Qui autem non amat iusticiam, animę illius salus desperatur, sicut etiam corporis eius salus, qui cibi carnalis fastidium patitur. Nam de utroque, ~~spirituali~~spiritali videlicet et corporali, cibo Dominus dicit: ›Non in sol#o pane vivet homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei‹. Si igitur imitantes esuriem sitimque corporalem spiritualem quoque obtinueritis, numquam a bona voluntate vacabitis colligentes instar ~~apium~~apum undique alicuius virtutis et sapientię mel sicut et de inmenso solis splendore, de quo interim disputamus, divinę presentię inmensitatem colligendam esse d█iximus. Ergo, quotiescumque eundem solis splendorem tam inmensum inspexeritis, mox reminiscentes divinę presentię et scientię toto mentis affectu invocate Dominum, ut aliquod lumen sapientię suae cordibus vestris infundere dignetur. █His igitur dictis de sole, qui, licet unus flos videatur, variarum tamen virtutum mella inde colligenda esse iam audistis, audite etiam, qualiter aliunde eadem mella deflorare debeatis. Neque enim umquam desunt illa parata, illi flores, unde possint colligi huiusmodi mella, si tantummodo sint, qui colligant.

VII.

Kapitelüberschrift »Qua ratione laici a clericis ex universi hujus ornatu ad Creatoris amorem provocandi sint« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Attendite ergo nunc generaliter in totius mundi ornatum, quomodo omnia invicem conveniant et temperentur, calida scilicet frigidis, frigida calidis, tempora diurna nocturnis, estiva hiemalibus; dehinc specialiter in singula quęque, ~~█hoc est in ornatum~~in ornatum videlicet cęli et terrę, cęli quidem per solem et lunam et stellas, terrę vero per varios flores amenos et herbas atque arbores et fructus, unde ~~genus humanum~~humanum genus alimenta suscipit, pulchritudinem quoque preciosorum lapidum, ~~picturas varias~~varias picturas tam in palliis quam in cęteris preciosis pannis delectabiliter intextas variosque colores, quibus conficiuntur, dulcem cantilenam chordarum atque organorum, nitorem auri et argenti cęterique metalli, amenos decursus aquarum, qui necessarii sunt tam ad naves deferendas quam ad molas preparandas, ~~miram~~myrrham aromatum fraglantiam, postremo etiam decoros hominum quorumdam vultus. Cumque hęc omnia miro quodam et ineffabili ornatu composita exterius perspexeritis, attendite etiam, quantum ornatum interius, id est spiritualiter ~~perspecta~~, habeant et quid nos per significationem ammoneant. Significant enim precipua quędam, unde vos magnę virtutis et sapientię mella colligere valetis. Denique omnis ornatus et pulchritudo creaturę, quę in presenti vita nobis famulatur, hoc nos instruit, hoc nos ammonet, ut attendamus, quia, si temporalia bona tam delectabilia visu vel auditu consistunt, multo delectabiliora et pulchriora ~~ęterna esse~~esse aeterna probantur.

Est et aliud, quod in temporalium bonorum pulchritudine debemus ~~advertere~~attendere. Quoniam enim omnis homo probandus est in hac vita, utrum Deum magis diligat quam creaturam decoram vel ęterna potius quam temporalia bona, opponitur ei iugiter aliqua species decora et delectabilis vel muliereum vel vestium vel metallorum seu aliarum rerum, ut in eis temptatus experimentum sui capiat, qualiter scilicet Deum timeat et diligat. Nemo quippe certus esse valet, ~~qualis~~quis sit, nisi in huiusm~~(od)o~~odi temptatione probatus fuerit. Cuius nimirum rei exemplum notissimum in unoquoque milite potestis agnoscere. Militis namque cuiuslibet pericia et fortitudo non agnoscitur nisi in bello.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ~~Ibi enim si~~Si enim ibi omnia caute egerit, se ipsum muniens, adversarios vero cedens, tunc demum merito laudatur fortisque miles predicatur. Bellum quoque non incongrue vocatur ille conflictus, quem iugiter agere debemus contra diabolum salutis nostrę invidum. Ipse enim non cessat nos ad hoc illicere temptando, ut temporalia ~~bona~~ magis quam ęterna bona diligamus et ut spem nostram in caducis solummodo rebus ponamus. Sed nos memores ęternę vitę, ad quam conditi, redempti et invitati sumus, debemus resistere illecebris et concupiscentiis, quas in corda nostra mittit, attendentes, quod scriptum est: »Post concupiscentias tuas non eas«. Et iterum alia Scriptura indicat, quanta corona per temptationis pugnam proveniat dicens: ›Beatus vir, qui suffert temptationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę‹. Si igitur hęc duo, quę iam diximus, de pulchritudine temporalium visibiliumque rerum intellegenda, qualiter scilicet per eam considerare debeamus ęternorum bonorum qualitatem quodque per eandem temptandi simus, utrum Deum plusquam speciosa quęque carnalia diligamus, si, inquam, hęc utraque sedulo recolitis et tractatis, magnam variarum virtutum dulcedinem omni corporali melle suaviorem colligere poteritis.

VIII.

Kapitelüberschrift »Docendi a clericis laici, unde origo adversitatum, et quomodo Deus has accidere permittat in hominis commodum, etc.« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Ad hęc etiam sciendum et pro spirituali melle in vascula cordium vestrorum recondendum, quia, quęcumque in creaturis adversitas vel in ipsa humana natura habetur vilitas, ex hominum primorum prevaricatione accidit. Postquam enim illumi preceptum divinum contempserunt, mox et in semetipsis et in omni creatura sibimet contraria habere meruerunt. In semetipsis quidem, quia illa honestissima beatę inmortalitatis gloria, in qua et ipsi conditi sunt et quam omnes electi, quandoque recepturi sunt, exuti inhonesta quędam verecundę carnis indicia in se senserunt, unde et nudos se esse erubuerunt;vgl. Gen. 3, 7–11; vgl. auch S. ↗. in creaturis vero tot adversa quot ~~ipseę~~ipse sunt creaturę. Nulla quippe invenitur creatu█ra, quę peccanti homini per aliqua nequeat obsistere adversa. Sed hęc omnia Deus omnipotens in aliquam utilitatem convertit. Aut enim castigat per hęc homines, ut a pravitatibus suis convertantur, sicut sepe agitur per aeris intemperiem, per pestilentiam et famem, █necnon per alia flagella, aut in his occasionem dat unicuique, ut habeat, unde qualitas eius probetur, sicut sepe contingit per hos, qui diviciis et potentia abutuntur, seu in quarumdam bestiarum ferocitate demonstrat diaboli malitiam, ut in leone et lupo. Nonne in cunctis adversitatibus iam commemoratis utilitas magna habetur? Nunquid utile non erit, ut homines per prospera quaeque depravati per adversa aliqua corrigantur? Numquid utile non erit, quod latentes ęcclesię hostes ideo accepta potestate permittuntur dominari, ut et hoc appareat, quales ipsi sint et alios persecutione sua velut aurum in fornace probatos efficiant? Numquid utile non erit, quod hostis invisibilis ferocitas et malicia per aliquas bestias feroces demonstratur? Sicut enim leo et lupus visibiliter insidiantur animalium gregibus, ita et diabolus »Querens, quem devoret«vgl. auch S. ↗. et ad perditionem trahat, invisibiliter insidiantur cunctis fidelibus. Et quomodo vos, qui libros nescitis, aliter malitiam diaboli invisibilis agnoscere possetis, nisi in aliqua creatura visibili vobisque cognita doceremini?

Talia ergo de elementorum cunctorum adversitate credentes »Sentite de Domino«, ut scriptum est, »in bonitate«, qui tam adversa quam prospera cuncta pro alicuius utilitatis vel pietatis dispositione decernit fieri in mundo. Quęcumque vero vilitas humanę naturę ex parentibus primis accidit, in tantum bonum versa est a ~~Domino~~Deo, ut omnis superbię morbus, qui hominibus instar angelicę naturę posset oriri, ex hac comprimeretur. Denique opus omne precedens insinuat factori suo, quo modo facere debeat sequens. Sic et Deo omnipotenti angelicę dignitatis factura ex parte per superbiam lapsa et per hoc quasi quoddam figuli vas in terram cadens fracta ostendit alio modo aliud vas esse fingendum non quasi ignoaro tantę fracturę, sed ut nobis nota fierent, quę facta sunt. Ipse quippe prenoscens omnia, ante quam fiant, insinuat nobis ex precedentibus, qualiter futura pensare debeamusdanach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. ~~quantumque necesse esset mutari sequentia, cum perirent prima~~. Quod enim vel angelos quosdam vel homines primos cadere permisit, ad cautelam nostri fecit, ut per hoc nos instructi nihil de nobis presumamus.

Fecit ergo Deus in homine lapso sicut aliquis peritissimus medicus facere solet in egroto. Si enim languoris eius qualitatem agnoscens ~~sperat~~speraverit eum posse sanari, suscipit eum sanandum. Tunc, si infirmitas exigit, imponit eiilli emplastra, materia quadam vilissima interdum confecta, adeo ut de animalium vel avium stercore misceantur, carnibus quoque canum vel vulturum seu serpentium agantur. Pręterea, si opus est, adustionem medicus addit. ~~█Tale autem~~Quod scilicet medicamen, quamvis ad sanitatem carnis, sicut hi, qui experti sunt, testantur, util█issimum sentiatur, causa tamen fetoris et vilitatis suę contegitur. Quos etiam nos mysticęe instruimur, ut omnem vilitatem, qua circumdati sumus, similiter contegamus, quia non omnia utilia constant honesta. Utrumque igitur medicamen corporale, emplastri videlicet et adustionis, quamvis vilissimum videatur, magnum tamen in se habet argumentum spiritualis medicinę, unde necessaria ~~imitandęo~~imitandae mortalitatis mella colligere potestis. Nihil enim, ut ait Scriptura, in terris ~~fit~~sit sine causa,vgl. Iob 5, 6. et, quę ~~na#turaliter~~carnaliter videntur vilia, constant ex significatione preciosa. Nam, si per sordidum vel fetidum medicamen corpora sanantur nec qualitas medicaminis, sed sanitas exinde procedens pensatur, cur mirum vel incongruum videatur, si Deus omnipotens, prescius omnium futurorum, medicus et salvator omnium in se credentium, simile aliquid in egrotis animabus fecit sanans eas vel potius preveniens earum languorem, ut quidam sapientes medici agunt cum aliquo ignobili antidoto? Quod tamen nos decet contegere, sicut et primi parentes leguntur fecisse, quando se nudos esse erubuerunt,vgl. auch S. ↗. ne vel nobis confusionem vel conditori nostro, qui per huiusmodi vilitatem humiliare nos decrevit, videamur iniuriam facere et secreta cogitatione eum per hoc incusare, quod nos potentia sua magis quam ex iusticia tam viles fieri permiserit. Talia autem de Deo cogitare est aliquatenus contra eum superbire. Quicquid enim illud est, quod vel parentes primos peccare permisit vel nos per eorum prevaricationem vilitate aliqua circumdedit, hoc totum pro salutis nostrę causa fecisse ~~credendusm~~credendus est. Et licet in hoc divinę sapientię profunditas nequeat penitus investigari, querenda sunt tamen aliqua visibilium rerum argumenta, quibus eidem divinę sapientię intellectus noster doceatur concordare. Unde et ea, quę iam diximus de vilissimo genere medendi, in argumentum sumpsimus huius rei. Si ergo ex medicina vili potest acquiri ulla sanitas corporalis, credenda est etiam eodem modo provenire sanitas spiritualis. Omnis namque decor carnalis facile humana corda ~~iallicit~~illicit ad elationem, sed vilitas reprimit ad humilitatem. Ideoque placuit Deo, ut hominem, qui in maximum superbię languorem ex conditionis suę decore incurrit, imposita sibi causa remedii aliqua vilitate perduceret ad humilitatis sanitatem. Sanitas ~~quippe spiritualis~~enim spiritalis non nisi remedio acquiritur humilitatis, humilitas autem humana non obtinetur ni(is)i contritione aliqua. Ex quibus omnibus aperte potestis intellegere, quia, ut scriptum est: »Fidelis Dominus in omnibus verbis suis et sanctus in omnibus operibus suis«, qui talibus remediis superbiam humanam previdit esse reprimendam quique remedia spiritualia, quę multis sunt incognita, ex corporalibus figuris et exemplis, quę omnibus pęne sunt nota, docet esse querenda.

IX.

Kapitelüberschrift »Quid boni spiritualis laicos docere possit varietas temporum, copia vel penuria rerum, etc.« OTLOH. admon. (PL 146), aus OTLOH. admon. (Pez).

Sed satis hinc dictum, iam progrediamur et ultra, ad ea scilicet, quę post hęc proxime dicenda proposuimus. Illud enim propositus ordo exigit, ut iam dicamus vobis, quid significet varietas temporum, quę aliquando congrua sunt ad quęlibet operanda, ut ver, ęstas, autumnus, nunc vero incongrua, aut hiemps. Tria namque priora, in quibus facilius operari possumus, significat omne presentis vitę tempus ad obtinendam veniam concessum. De quo et Apostolus dicit: »Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis«. Hiemps autem, quę maxime inepta est ad operandum, significat extremi iudicii tempus, quo nulla fructuosę pęnitentię opera exerceri possunt. Unde et Dominus in Evangelio ammonet dicens: ›Orate, ne fuga vestra fiat hiyeme vel sabbato‹. Quasi diceret: Estote semper solliciti, ne concessum tempus venię perdentes tunc, cum nullus locus est venię, team frustra queratis. Eundem quoque sensum alibi apertius profert dicens: ›Vigilate ~~ergo~~itaque omni tempore orantes, ut digni habeamini fugere, quę ventura sunt vobis‹. Pro eiusdem temporis cura adhibenda Esaias propheta ammonet dicens: »Querite Dominum, dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est«. Quasi enim procul aberit, cum nullius peccatoris preces exaudit. Sabbatum autem, quod additum est hiemi, quia apud Iudeos festivus est dies, quo homines quam maxime gaudere solent, significat ocium quodlibet inutile vel tempus incongruę lęticię. Quamobrem-m ausradiert und von Otloh durch Kürzungszeichen auf e ersetzt. ~~quod Dominus ammonuit, ne~~Dominus admonet, ne in sabbato fuga ~~█nostra fiat, docet, ne~~nostra fiat, hoc est, ne in presentis vitę deliciis posi█ti futura gaudia postponamusdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.~~vel, quia sabbati dies extrema est in ebdomada, per hoc ammonemur, ne in extremis solummodo, sed prius mala nostra fugiamus~~.Otlohs Einfügung in OTLOH. admon. (Pez) und OTLOH. admon. (PL 146) nach lęticię (S. ↗) umgesetzt. Quia igitur audistis per hiemem quibusdam laboribus incongruam ~~extremi iudicii~~iudicii extremi tempus presignari, adtendite, ~~quid~~quod modo faciendum sit vobis, dum bene possitis et ~~lumen vitę~~vitę lumenÄnderung der Wortstellung durch die von Otloh darübergeschriebenen Buchstaben a und b. habetis. Neque enim vobis excusatio restat ulla pro litterarum ignorantia, cum in hieme notissima legere valeatis, quę sunt vobis facienda.

Deinde vero dicendum, quid cotidiani esus necessitas vobis insinuat agendum. Undique enim illos flores habetis, ex quibus alicuius ędificationis mel colligere valetis. Quod ergo cogimur ~~corpus cotidie~~quotidie corpus reficere, ut robustiores simus ad quęque corporalia studia, significat nobis cotidięe opus esse refici cibo ~~spiritali~~spirituali, id est doctrina cęlesti, ne deficiamus in labore, quem iugiter sustinere debemus et pro servitute divina et pro peccatorum nostrorum indulgentia. Nisi enim Deus omnipotens cum refectione carnali spiritualem vellet significari, decrevisset utique in presenti vita i█dem fore quod et in futura. Ibi namque ~~invenitur nullus~~nullus invenitur, qui corporalis cibi refectione pascatur.

Adhuc dicendum restat, quid copia et penuria substantię corporalis innuat. Nam per utramque magna et necessaria cunctis doctrina monstratur. Et copia quidem hoc edocet, quia, sicut ipsa lęticiam vitę presentis auget, sollicitudinem minuit, ita et ~~spiritales~~spirituales divicię, id est virtutes animę, omnem futurę calamitatis et miserię sollicitudinem minuunt ęternęque beatitudinis augent gaudia. Penuria vero hoc indicat, quia, sicut ipsa patientibus eam merorem ingerit multiplicem, utpote qui ignorant, unde sibi victum querant, sine quo vivere nequeunt, ita ~~spiritalis~~spiritualis vitę dampna ęternę dampnationis prefigurant lamenta. Cum igitur vobis, o fratres karissimi, variis modis dictum sit, qualiter sine litteris ~~religiose~~religiosae vitę tramitem exquirere et in ea incedere valeatis, adtendite iugiter ad singula, qu~~‹ē›~~ę iam diximus, et ea in cordibus vestris sedula tractate cura. Ut autem eaeadem facilius recolatis et tenacius inhereant cordibus vestris, libet ipsa breviter repetere.

In primis namque diximus vobis, quomodo studia ~~apium~~apum imitari debeatis colligentes ex variis hominibus vel rebus, veludt ex floribus, dulcedinem virtutum; deinde quid inmensus solis splendor significet; deinde diximus de trifaria intellegentia in rebus visibilibus retinenda. Prima quidem est, quę ex temporalium bonorum pulchritudinem docet nos considerare, quam speciosa sint ęterna bona; secunda insinuat ex eadem pulchritudine probandos esse homines, utrum Deum diligant plusquam terrena quęlibet; tercia indicat, quod creaturę totius adversitas █ipsaque humanę naturę vilitas ex hominum primorum prevaricatione evenerit, sed eandem adversitatem et vilitatem Deus in aliquam utilitatem hominis converterit. Deinde etiam quid hiemale tempus ad opera quędam ineptum et quid cotidiani esus necessitas quidque copia et penuria corporalis substantię significent, protulimus. Quę nimirum omnia, quia ex cotidianis experimentis possunt vobis esse notissima, attendite iugiter, quantam ędificationem exinde possitis capere, imitantes scilicet opus ~~apium~~apum in collectione virtutum. Iam enim nulla excusatio remanet vobis pro litterarum ignorantia, quandoquidem in his rebus, quas cotidie videtis ~~vel~~seu auditis vel aliquo modo sentitis, divinę religionis noticiam, ~~velud~~velut in libris, agnoscere valetis. Hęc quidem monita ad laicos specialiter dicta sint.

Deinde vero tam clericos quam laicos ammonens precor, ut attendentes continuam aeris intemperiem, quę peccatis nostris exigentibus ita per annos iam multos imminebat, ut aut inmensum frigus ~~aut~~vel inmensa pluvia vel intemperata siccitas fructus terrę corrumpens famem miserandam efficeret atque formidantes, ne corrupta iniquitate terra necessaria alimenta penitus deneget vel aliquos homines absorbeat, sicut in quibusdam locis – pro dolor! – noviter evenisse dicitur, abstineant se aliquatenus a solita avaritia et rapina necnon lascivia multiplicibusque nugis, quas stolidissimi quidam ab exteris nationibus in has regiones per insolitam rasuram et monstruosum vestitum detulerunt. Nisi ergo huiusmodi stulticia relinquatur, non solum in eos qui faciunt, sed etiam qui consentiunt, divinitus vindicatur.

5.5 Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus

Otlohs autobiographische Aussage

M3, Bl. 100^r, Z. 10–100^v, Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 332, 24–334, 17)

Cumque ab eiusdem (sc. Amerbacensis) monasterii abbate susceptus omni humanitate et pietate retinerer et de sacrę scripturę questionibus multis inter nos sermo assiduus ageretur placuissetque ei sepissime responsio mea, accidit, ut iuxta paschalia festa dixisset ad me: Credite mihi, quia, si vobis precipere aliquid possem, absque dubio preciperem, ut in hac sollemnitate proxima sermonem faceretis ad populum. Cui ego respondi dicens: Cur talia dicitis ad me, qui nihil huius rei scio, qui numquam consuevi populum alloqui in publico? Illo vero eadem repetente, cepi mox cogitare intra me dicens: Quid facerem, si aliquis, cuius iussa transgredi non presumerem, talia mihi preciperet? Unde huiusmodi opus assumendum est mihi sponte, priusquam ab aliquo compellar potente, ut sic probem, quid facturum essem. Continuoque stilo accepto scribere cepi in modum sermonis sumens exordium de Psalmistę dictis: »Dominus de cęlo prospicit super filios hominum«, et cetera. Quę nimirum dicta, quantum potui, similitudinum argumentis roboravi credens per hec aliquos edificari. Cui videlicet operi titulum imposui: Quomodo legendum sit in rebus visibilibus.

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Im Jahr 1066/1067 im Kloster Amorbach.

Überlieferung

Volltext:

A durch He8 überliefert?für Titel und Zuschreibung des Werkes Otlohs in He8, vgl. oben. (hier unten Transkription nach He8 für OTLOH. in reb. vis. 1. S. ↗–↗, 2. S. ↗–↗, 3. S. ↗–↗, 4. S. ↗–↗, 5. S. ↗–↗).

Textabschnitt:

M2, Bl. 164^r–167^v (= OTLOH. in reb. vis. S. ↗–↗; Transkription hier unten).

Fragmente:

M2fr (für einen allgemeinen Überblick über die in Clm 14941 erhaltenen Fragmente vgl. oben; hier unten nur die Fragmente mit identifizierten Textabschnitten von OTLOH. in reb. vis.: 1. S. ↗–↗ = Pergamentstreifen XII ⦋M2fr-XII: ⦌, I ⦋M2fr-I: ⦌, II ⦋M2fr-II: ⦌, VI ⦋M2fr-VI: ⦌; 2. S. ↗–↗ = Pergamentstreife X ⦋M2fr-X: ⦌; 3. S. ↗–↗ = Pergamentstreife XXVII ⦋M2fr-XXVII: ⦌; 4. S. ↗–↗ = Versoseite des Nachsatzblattes ⦋M2fr-NBv: ⦌; 5. S. ↗–↗ = Pergamentstreife VII ⦋M2fr-VII: ⦌; 6. S. ↗–↗ = Rectoseite des Nachsatzblattes ⦋M2fr-NBr: ⦌).

Müfr (= OTLOH. in reb. vis. S. ↗–↗; Transkription hier unten).

Hände

Otloh (vermutlich).

M2 (Textabschnitt, vgl. oben):

Otloh:

Bl. 164^r–167^v: Haupttext und Rubrizierung. – Korrekturen und Textergänzungen innerhalb des Textes und am Rand.

M2fr (Fragmente, vgl. oben):

Otloh.

Müfr (Fragment, vgl. oben):

Otloh.

Prologus

Cum plures clericos in scola constitutos agnoscerem, ad hoc quam maxime vacare, ut literarum secularium noticiam caperent, quę auditores suos studiosissime docent carnalia appetere, pro obtinenda mundi gloria contendere, syllogismorum et argumentorum subtilitates discere, ut quoslibet simplices cum verbositate huiusmodi circumventos possint irridere, tractavi et ego literas illas legere, quibus aliquos ad sacrę fidei normam, ad timoris amorisque divini curam, ad spiritualis vitę puritatem, ad humilitatis et caritatis devotionem, ad penitentiam malefactorum emendationemque morum incitarem. Intellexi namque verum esse, quod scriptum est: »Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum«, quia tam malum quam bonum prodesse potest his, qui diligunt Deum in veritate. Et bonum quidem, quia satis patet quomodo prosit, pretereo. De malo hoc dicere volo, quia tribus modis parit profectum his dumtaxat, qui timent Dominum.

Unus quippe modus est, cum Deus aliquos dissolutos et ad cuncta boni operis studia neglegentes videns permiserit eos cadere in aliquod crimen vel periculum grande, ut ex hoc humiliati et afflicti cogantur illum pro necessitatibus suis invocare. Hoc igitur modo talique malo plures compulsi ad Dominum sunt conversi. De qua compulsione et in Evangelio legitur, quia, cum homo quidam fecisset cenam magnam et vocasset multos, qui nolebant venire, postremo iusserit servo dicens:vgl. Luc. 14, 16–22. »Exi in vias et sepes et compelle intrare«. Quę compulsio talis est. Cum enim Dominus noster, qui per illum hominem significatur, plurimos tam ex Iudeis quam ex gentibus et cunctis huius seculi sapientibus vocasset, sed illi suam volentes iustitiam constituere iustitię Dei non subiecti, convertit se ad infirmos et ignobiles, id est sceleratos, quoslibet vocandos, qui pro eo, quod peccatis nimiis pressi fiduciam nullam in suis meritis habebant, quasi compulsi ad Dei gratiam festinabant. Servus autem, qui tales vocavit ad cenam, predicator quilibet intellegitur dicens ad eos: ›Nisi conversi fueritis, non intrabitis in regnum cęlorum‹.

Alter modus est, cum in tribulatione vel temptatione aliqui, tamquam aurum in fornace probati, exinde premium cęleste adipisci meruerint iuxta illud: »Beatus vir, qui suffert temptationem« et cetera. In hoc persecutor omnis nolit velit bonorum profectibus servit, quod nimirum in beato Iob satis declaratur. Nam, quanto eum nequissimus hostis temptando supplantare studuit, tanto meliorem licet invitus fecit.vgl. Iob 1 und Iob 2.

Tertius, cum perversorum studia in contrarium vertentes ea contentione et emulatione fecerimus bona, qua illi facere student mala. Quo videlicet argumento Dominum in Evangelio legimus uti, cum parabolam protulit de homine villicum habente, qui agnoscens se a villicatione deiciendum providit per fraudem, quę sibi profutura forent post deiectionem.vgl. Luc. 16, 1–8. Hanc itaque parabolam non ideo Dominus retulit, ut quemquam incitaret ad fraudem faciendam, sed ut nos doceret ita prudentes esse in bonis, sicut ille villicus fuit in malis, bene videlicet dispensando omnia, quę nobis a Deo conceduntur in hoc mundo. Constat autem tam magna huius argumenti causa, ut non solum ex hominibus pravis, sed etiam ex ipso parvitatis auctore queat assumi, si scilicet hoc, quod de eo scriptum est: ›Diabolus circuit querens, quem devoret‹, in contrarium vertentes dixerimus. Sicut ›Diabolus circuit querens, quem devoret‹, ita et nos debemus circuire querentes, quem eripere de ipsius malicia possimus. Cuius etiam argumenti genus in hoc sermonis opusculo imitatus studui, ut, sicut multi scolares in literis secularibus se exercent ad secularis vitę amorem, ita et me exercerem in sacris literis, in elementis et in cunctis rebus moralibus, quę animo occurrebant, eligens inde atque scribens, quę legentibus profectuosa et ad ędificationem animarum congrua videbantur.

Sermo

Omnipotentis Dei gratia cupiens omnes homines salvare, indicat nobis, fratres carissimi, per Psalmistam, qualiter nos iugiter inspiciat dicens: ›Dominus de cęlo prospicit super filios hominum, ut videat, si est intellegens aut requirens Deum‹. Hęc igitur verba, quamvis sint pauca, precipuam ~~tuam~~tamenKorrektur nach OTLOH. in reb. vis. (PL 93). et salubrem doctrinam omnibus exquirentibus Deum in veritate prebent. Docent namque, quia Deus iugiter respiciat super nos, ut hoc investiget, si sit inter nos aliquis intellegens aut requirens Deum. In quibus verbis hoc inprimis est notandum, quod Deus, qui omnia, antequam fiant, novit, non ideo nos inspicere dicitur, ut ex habitu vel motu nostro, quid in nobis sit, quasi nescius discat, sed, ut nos discamus et ammoneamur attendere, quam clementer atque subtiliter hoc Deus iugiter in nobis exploret, quid circa salutem nostram nos tractemus quantamque sollicitudinem non solum pro presentis vitę subsidiis impetrandis, sed etiam pro ęterna vita obtinenda habeamus. Huiusmodi quippe intentio, primitus ut dixi, in Psalmistę verbis iam prolatis constat retinenda.

Deinde altius considerandum, quomodo id, pro quo Deus nos respicit, aliquatenus implere possimus, id est, ut intellegamus et requiramus Deum. Quicquid enim intellegendum et requirendum est de Deo, interioris hominis studio constat agendum, quia, cum uterque sit invisibilis, et Deus scilicet et noster interior homo, utpote qui ad Dei similitudinem factus est. Uterque etiam invisibiliter sentit, quę de altero sentienda et requirenda sunt, quamvis Deus incomparabiliter excedat. Ille namque per se ipsum omnia novit, homo autem nec a semetipso nec sine additamento aliquo quicquam scire valet.

Additamentum vero dico omnia visibilia, per quę instruimur ad invisibilia intellegenda, sicut scriptum est: ›Invisibilia Dei per ea, quę facta sint, intellecta conspiciuntur‹. Item additamentum esse dico illa intellegentię dona, quę in nobismetipsis ex Dei gratia iugiter retinemus, sicut est illud: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹.vgl. auch Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31. Nam, si alii nihil horum, quę nobis fieri nolumus, agere debemus, mala autem nulla nobis agi omnimodo volumus, mala etiam nulla alii agenda esse apertissime scimus. Qua nimirum sententia scire convincimur omnia, quę aliis exhibere debemus, de quibus postmodum aliqua exempla proferemus. Nunc vero, quod instat, agamus dicentes videlicet tertium additamenti genus, per quod instruimur intellegere ac requirere Deum. Hoc autem genus in omnibus sacrę Scripturę libris habetur. In his igitur tribus additamentis omne genus humanum, quod ad intellegibilem dumtaxat ętatem pervenerit, probatur, quid de Deo intellegat et quomodo illum requirat. Sed per duo superius dicta omnes, qui librorum sunt ignari, libros vero scientes per omnia probantur. Nunc ergo, quia notissimum est, quomodo in libris visibiliter legatur qualisque scientia ex his acquiratur, dicendum est tantummodo, qualiter in illis duobus additamentis, quasi in libris, spiritualiter legere possimus. Liber quippe tam spiritualis quam corporalis dici potest, sicut in sacra Scriptura maximeque in Apocalypsi invenitur, unde est illud: »Vidi in dextera sedentis super thronum librum«. Qui profecto liber spiritualis credendus est et, quotiescumque spiritualia tractamus, toties in spirituali libro legimus, in quo etiam tanto facilius legere possumus, quanto plus eum in promptu habemus et nec noctis nec tenebris ullis impediri possumus ab huiusmodi lectione.

Cum ergo sciamus qualitatem libri illius, in quo tam laici quam clerici legere possunt, queramus etiam, ubi in eo legere debeamus et ubi Deus, qui super nos iugiter respicit, ut videat, quis nostrum sit intellegens aut requirens Deum, requirendus sit. Hęc igitur utraque in corde nostro agenda sunt, quia et Deus illuc solet advenire et cuiuslibet legentis intentionem curamque subtiliter pensans, prout viderit se amari, per inspirationem alloquitur, unde Psalmista dicit: »Audiam, quid loquatur in me Dominus Deus«. Audistis itaque, qualis sit spiritualis liber et ubi in eo debeat legi. Audite etiam, quomodo in eo legendum sit. Sed priusquam aliquid legamus, exemplum, unde talem legendi modum sumpserimus, dicamus.

Dominus namque et Salvator noster, cum aliqua regni cęlestis secreta reserare vellet, similitudines protulit tales, quę omnium intellegentię convenirent. Paulus quoque cęlestia per similitudinem contemplari posse testatur dicens: ›Videmus nunc per speculum et in ęnigmate‹. Ideoque, sicut Dominus noster per similitudines secreta plurima fidelibus cunctis aperuit, ita et ego, prout gratia divina concedit, in hoc sermone cupiens facere, tale locutionis genus, quod facillimum est ad intellegendum et in omnium reperitur conscientia sapientium, decrevi appellare librum, in quo quilibet spiritualis quasi legens secreta cordis sui possit agnoscere. Cum igitur teneamus librum, legamus illud primum, unde et hoc ipsum valeat agnosci, quod omnis vitę cęlestis contemplatio non nisi per alicuius similitudinis instrumentum patefiat. Scimus enim omnes, quia, cum quęlibet excellens structura erit edificanda, non prius in altum potuerit construi, quam palis et sudibus in opus idem undique insertis gradus efficiantur, in quibus et operantes stare possint et per quos inferius ac superius iter habeatur. Per hęc itaque visibilia, quę omnibus nota sunt, instrumenta instruimur, ut in invisibilibus idem faciamus, colligentes scilicet varias similitudines, quibus opus arduum cęlestis regni, quod per fidem cępimus, ad altiora construere valeamus. In his quippe edocti stabilem gradum ponere possumus, ut pro operis incępti perfectione descendamus vel ascendamus. Descendere autem ab huiusmodi opere est carnis curam et, quęcumque activa vita exigit, interdum providere; ascendere vero est iterum contemplativę vitę studium viribus totis exercere. Non enim contemplativę vitę perfectio sine activę supplemento obtinetur, quia, quę in superioribus sunt habenda, ex inferioribus sunt colligenda. Ecce una similitudo satis aperta, in qua quasi legendo potest agnosci, qualiter in edificatione spirituali debeamus operari.

His igitur dictis de edificandi modo atque qualitate iam ponamus fundamentum tale, quod nec flumina nec venti possint movere quodque edificium omne superponendum possit firmiter continere. Fundamentum autem huiusmodi fidem summę Trinitatis et Unitatis esse credentes inprimis exinde volumus dicere similitudinem talem, de cuius noticia nemo se excusare poterit et per quam omnis, qui velit requirere Deum, noverit. Scimus quippe tres personas esse in uno aquę elemento, in unam substantiam cum dicimus: Ille fons, ille rivus, illud stagnum.vgl. auch S. ↗. Scimus etiam hęc tria tantam ęqualitatem continere, ut, si de quolibet eorum in aliud infundas, nullam dissimilitudinem in eis invenias, dummodo impuritas nulla extrinsecus accidat. Quis ergo sciens hęc in creatura visibili invisibilis Creatoris Trinitatem et Unitatem credere nequit? Quis, rogo, sciens fontis et rivi et stagni unam eamdemque esse substantiam, id est aquam, intellegere non potest illud, quod Dominus noster in Evangelio dicit: ›Qui me videt, videt et Patrem‹ et: »Quia ego in Patre et Pater in me est«? Numquid aliquis aliquid rationis habens ignorat, quia fons in rivo est et rivus in fonte? Unde frustra laborat, qui conscientiam propriam fugere posse existimat. Nisi enim Deus a nobis requiri et intellegi aliquantulum posse sciret, nec illa verba, quę iam protuli, permitteret dici, hoc est: ›Dominus de cęlo prospicit‹ et cetera, nec ea, quę alibi Psalmista dicit ex Domini persona: »Vacate et videte, quoniam ego sum Deus«. In quibus profecto verbis demonstratur, quia, nisi a tumultu seculari vacemus, nec hoc, quod Deus sit, pura mentis acie cernere valemus.

Dicamus et aliam de aqua similitudinem, in qua pietatis divinę immensitas et neglegentię nostrę quantitas pensari valet. Aqua nempe omnis absque ea, quę aliqua immunditia vel sorde corrumpitur, cunctis ad se lavandi causa accedentibus est apta nec quemquam vel multum vel parum sordidum a se repellit. Hac igitur similitudine omnes pariter ammonemur, ne quis nostrum desperet de peccatorum suorum purificatione obtinenda, si, tantummodo eorumdem peccatorum sordes abluere volens, ad fontem aquę vivę, id est ad Deum, currat ibique se cum penitentię lacrimis lavet. ›Nihil‹ enim, ut scriptum est, ›in terris fit sine causa‹, sed omnis creatura omneque instrumentum utile, sed et ipsa ratio data ad nos per aliquam similitudinem clamat, ut Deum requiramus. Sed, ut de inchoata lavandi similitudine plus loquamur, nisi esset spiritualis sicut corporalis lavatio, nequaquam Psalmista diceret: ›Amplius lava me, Domine, ab iniquitate mea‹ et: »Lavabis me et super nivem dealbabor«. Hinc etiam Propheta ammonet nos ex persona Domini dicens: »Lavamini, mundi estote«. Et, ut apertius insinuaret, quia per hęc verba spirituale magis quam corporale lavacrum designaret, continuo subiunxit dicens: »Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis, quiescite agere perverse« et cetera. Inter hęc et illud omnimodo pensandum existimo, quod ideo baptizandorum corpora visibiliter ablui a Domino precipiantur, ut per hoc ammoneamur credere animas ibi pariter invisibili baptismo purificari. Ergo, dum tempus habemus, in gratię divinę lavacro, quod undique circumfluit, nos lavemus.

Tertia quoque similitudo videtur mihi in aqua posse reperiri. Scimus namque, quia, dum immissa manu vel alia materia dividitur, nulla divisionis vestigia post retractam manum in suo reditu habere cognoscitur. Quod scilicet non sine causa fore arbitror, sed hoc significare, quod divinę potentię omnis creatura sit ita penetrabilis, ut nulla accedens vel recedens gerat signa corruptionis, sicut accidit, quando ianuis clausis Dominus noster ad discipulos ingressus est. Ibi quippe caro vera erat, sed deitate, quę eandem carnem possidebat, efficiente ita penetrabat claustra, ut sui nulla relinqueret vestigia.

His igitur tribus de aquę sacramentis dictis dicamus deinde, quę similitudo consideranda sit in sole. Sicut enim eius splendor immensus undique per orbem terrarum diffunditur, ita potentię et presentię divinę immensitas super omnia continetur. Cuius similitudinis veritas ex hoc quam maxime poterit agnosci, quod, in quamlibet terrę partem perrexeris, unus idemque solis splendor in eadem vicinitate tibi apparebit. Cum ergo tanta solis, qui utique creatura est, pateat presentia, nulli licet dubitare de Dei omnipotentis creatorisque omnium potentia. Sed et ex hoc presens ubique esse Deus probatur, quia plurimos se invocantes mox exaudire sentitur. Possem adhuc de sole plura sacrę fidei convenientia dicere, sed auditoribus tediosis compatiens pretereo.

Dicamus quoque, quid nos doceat Deus per varia genera officiorum, quę haberi solent in quorundam curia principum. Ibi quippe habentur tam viri quam feminę quędam splendidiori vestitu iugiter incedentes et cum domino atque domina familiaritatem maiorem retinentes. Sed et hoc a pluribus studiose providetur, ne aliqua feminarum earum, quę mancipatę sint, ibi iugiter manere, ulla fornicationis macula infametur, adeo ut, si forte in virum oculos lascivo aspectu convertat, mox magnę correptionis verba audiat. Ibi etiam sunt quidam interioribus, quidam vero exterioribus officiis deputati. Qui omnes quęlibet commissa sibi tam caute observant, ut nihil preter commissum sibi vindicent. Huius similitudinis argumentum licet a plurimis seculi principibus corruptum sit, in paucis tamen, qui in amore et timore Dei permanentes religiose vivunt, poterit agnosci, quid significet. Significat namque, quia, sicut religiosus quilibet princeps in seculari vita positus se suosque sub varia dispositione in domo sua rite procurat, ita agendum est in sancta ecclesia, quę est Principis summi domus. Ibi enim pastores tam in canonico quam in monastico habitu constituti tales esse debent, ut fiducialiter et familiariter principi suo possint decenter adhaerere ac colloqui de omnibus, quę in ecclesia sancta constant agenda, monere etiam, ne quis commissorum viliori, quam decet, vestitu incedat, hoc est, ne in operibus bonis neglegens existat, sed et illud omnimodo custodire, ne quis castitatis continentięque iura professus huiusmodi vota transgrediatur. Ibi monachi et sanctimoniales caste viventes sunt in pedissequarum persona. Ceteri vero, qui intima quęque et spiritualia officia nequeunt observare, sunt velut agricolę vel curis secularibus prelati. Sed isti omnes, tam agricolę quam pedissequę, si commissa sibi et ad suam curam pertinentia fideliter gerunt, ad regna cęlestia perveniunt. Hoc enim videtur exprimi per illa verba, quę Dominus in Evangelio dicit: ›In domo Patris mei mansiones multę sint‹. Quasi diceret: Sicut in terra magna meritorum diversitas est, ita et in cęlesti regno multę mansiones habentur.

Progrediamur et ultra dicentes aliquam similitudinem, qua ad divini operis excellentiam considerandam ascendere valeamus. Sicut peritus et dives aurifex, volens aliquod mirum opus facere, undecumque potest, colligit insignes et preciosos lapides inter aurum vel argentum ponendos, tam ad peritię suę ostensionem quam ad operis miri nitorem, sic et Deus omnipotens ostendere cupiens divitias sapientię suę tantam peritiam tantamque excellentiam artis in humanę et mundanę fabricę tabula expressit, ut omnes sapientes artifices semper habeant, quod mirentur et venerentur. Unde Psalmista dicit: »Quam magnificata sunt opera tua, Domine! Omnia in sapientia fecisti«. Sed, quia mentionem fecimus auri et argenti preciosorumque lapidum, quibus omne opus fabricę precipue adornatur, decet, ut vel paucis verbis exponamus, qualiter hęc tria ad spiritualem sanctę ecclesię ornatum conveniant. Argenti igitur nomine predicatorum sanctorum ordo figuratur attestante Psalmista, qui dicit: »Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum«. Salomon quoque ait: »Argentum electum lingua iusti«. Per aurum vero significantur hi, qui variis diuturnisque laboribus in monastica vita seu in alio loco opportuno probati tanta sanctitate rutilant, ut omnibus sanctam conversationem desiderantibus sint pro miraculo et pro exemplo. Lapidum autem nomine preciosorum, qui maxime aut rubicundi aut aerii coloris sunt, significantur hi, qui vel purpureo martyrii sanguine rubent vel a primęva ętate usque in finem in castimonia et in omni perfectionis claritate lucent. Huiusmodi itaque metallo fabricam suę ecclesię Dominus noster adornare solet. Cui satis convenit, quod in Canticis canticorum legitur, quia »Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani. Columnas eius fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum, media caritate constravit propter filias Hierusalem«. Quę scilicet verba parum discrepant a nostris dictis. Quod enim nos diximus fabricam, ibi dicitur ferculum. Illud autem ferculum ideo de lignis Libani factum esse creditur, quia ecclesia sancta ad epulas ęternas invitata de lignis imputribilibus, id est electis, est constructa. Cuius columnę argenteę significant doctores eloquii sancti nitore fulgentes. Reclinatorium vero aureum significat spem perpetuę quietis, in qua electorum animę in huius mundi ergastulo adhuc laborantes recumbunt quasi requiescentes. Ascensus quoque purpureus, qui in predicto ferculo factus est, significat omnium sanctorum martyrum passionem, quia per eandem passionem purpurei sanguinis colore rubentem ad gaudia superna ascendere meruerunt. Sed, quod sequitur in ferculo descripto, »Media caritate constravit propter filias Hierusalem«, designat ceteram fidelium plebem, quę nec predicationis sanctę verbo congruit nec sanguinem suum offerre pro Christo presumit, sola perfectę caritatis virtute posse salvari. Ideoque nos, qui neutro sufficimus, Deum et proximum tota mente diligamus. Hęc de sanctę ecclesię fabrica ferculoque Salomonis prolata nulli, queso, sint ingrata. Unumquodque enim opus tanto preclarius efficitur, quanto dissimiliori ornatu componitur.

Inseramus ergo adhuc palos et sudes similitudinum, per quos edificando ascendere possimus in altum. Sicut edificium quodlibet magnum non nisi magnis sumptibus construi potest, ita et virtutes precipuę non nisi magno labore obtineri possunt. Unde Dominus noster eandem similitudinem proponit in Evangelio per interrogationem dicens: ›Quis ex vobis volens turrim edificare non prius sedens computat sumptus, qui necessarii sunt, si habeat ad perficiendum?‹, ut, quia omnes audientes similitudinem hanc et facile intellegere poterant et respondere, nullum profecto esse, qui turrim velit edificare, nisi prius computet sumptus necessarios ad perficiendum, tunc ille mox subiungeret dicens: Sic, qui virtutem quamlibet obtineri cupit, debet prius diligenter tractare, quia non sine magni laboris sumptu obtinenda est. Potest et aliter intellegi huiusmodi interrogatio. Cum enim a Deo ita creata sint visibilia, ut omnes intellegentes et requirentes Deum in his facile possint instrui ad invisibilia agnoscenda, Dei interrogare est quemlibet subtiliter probare per eadem visibilia, utrum eum diligat et timeat obediendo preceptis eius, an proprię voluptati deserviat consentiendo diabolicis illusionibus. Unde Psalmista dicit: »Dominus interrogat iustum et impium. Qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam«, quasi diceret: Dominus temptari permittit iustum et impium, sed iustus resistit temptatori suisque suasionibus, impius autem aut incredulus permanet aut ad tempus credens, sed in tempore temptationis recedens, plus appetit carnalia et transitoria quam cęlestia ęternaque gaudia adipisci. Qui ergo tantam iniquitatem diligit, odit animam suam, pro nihilo videlicet deputans eam perenniter cruciari, dummodo sibi liceat ad horam temporibus bonis uti.

Sicut filii Israel quondam contra Dominum murmurantes permissi sunt ab ignitis serpentibus cruciarivgl. Num. 21, 4–9., ita et cotidie agitur contra eos, qui divinę pietati detrahunt aut semetipsos multimodis sceleribus tradunt. Permittuntur enim a nequissimis spiritibus, qui merito igniti serpentes dici possunt, non solum corporaliter, sed etiam spiritualiter cruciari, traditi scilicet ›In reprobum sensum, ut faciant ea, quę non conveniunt‹. Unde Psalmista dicit: »Multa flagella peccatoris«. Item, sicut filii Israel ab ignitis serpentibus cruciati, cum serpentem aeneum aspexissent, sanabantur, ita omnes, qui in Dominum nostrum in similitudine peccatricis carnis mortalem factum aspiciunt, credendo scilicet, quod ipse sit Salvator omnium in se credentium (nam aliter in eum aspicere nequeunt), a cunctis mortiferi serpentis temptationibus eripiuntur. Unde sepius in Evangelio legitur, quia hi, qui credendo in Dominum aspexerunt, ut mulier fluxum sanguinis passa,vgl. Matth. 9, 20. ut mulier Chananeavgl. Matth. 15, 21–28; Marc. 7, 24–30. et Maria Magdalena,vgl. Luc. 8, 2. ut Zacheusvgl. Luc. 19, 1–10. et centuriovgl. Matth. 8, 5–13; Luc. 7, 1–10. atque latro,vgl. Luc. 23, 39–43. quacumque infirmitate sui vel suorum seu peccatorum pondere deprimebantur, omnes sanari meruerunt. Inter hęc et illud nobis summopere pensandum est, quia, sicut predictus serpens aeneus non ut ceteri serpentes in natura venenosa fuit, sed tantummodo exterius serpentis similitudinem habuit, ita et Dominus noster in hominis exterioris habitu similis erat ceteris hominibus, sed in interiori longe distabat. Ceteri namque tam ex natura quam actu peccatis quasi veneno pleni existunt, hic autem ab omni peccato immunis erat, sicut de eo scriptum est: ›Qui peccatum non fecit nec inventus est dolus in ore eius‹. Hęc ergo, fratres carissimi, attendentes tota mente in Dominum credendo aspicite, ut et vos ab ignitorum serpentium, id est dęmonum, morsibus eripere dignetur.

Sicut ignis facillime extinguitur, si omnia fomenta, quibus efficitur, penitus abiciantur, sic carnis incentiva facilius extinguuntur, si materia et occasiones, unde oriuntur, omnimodo subtrahantur. Sed, ut hęc rite perfici possint, tota mente invocandus est Deus, sine quo nihil est validum, ut ipse gratia sua velut aqua desuper emissa omnia in nobis vitiosa incendia extinguat. Tale ergo vitium sicut duobus, id est mente et carne, perpetratur. Nam delectatio ad mentem, ipse vero effectus ad carnem pertinet, ita etiam non nisi eorundem labore superatur. Et hoc tanto facilius, quanto prius, quam idem vitium per consuetudinem regnare incipiat, agitur. Quis enim nesciat, quod ignis, qui interdum extinguitur, postea vero tantopere accenditur, ut omnia adiacentia flammis exurere videatur, multo maiori labore tandem vincatur, quam qui in exordio mox ita extinguitur, ut nec scintilla eius relinquatur? Unde Psalmista dicit: ›Beatus qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram‹,genauso auch OTLOH. prov. B 5. quasi diceret: Beatus qui cogitationes malas mox, cum oriri cęperint et adhuc parvę sunt, confitetur Christo, qui petra est dictus, rogans eum, ut ipse eas a se prius expellat, quam ad maioris nequitię effectum perveniant.

Sicut peritus citharęda chordas plures tendens in cithara temperat eas acumine et gravitate tali, ut superiores inferioribus conveniant in melodia, quędam semitonii, quędam unius toni, quędam duorum tonorum differentiam gerentes, alię vero diatessaron, alię autem diapente vel etiam diapason consonantiam reddentes, ita et Deus omnipotens omnes homines ad cęlestis vitę harmoniam predestinatos in manu sua, quasi citharam quamdam chordis convenientibus ordinatam habens, quosdam quidem ad acutum contemplativę vitę sonum intendit, alios vero ad activę vitę gravitatem temperando remittit. Cumque eos in utraque vita sic disposuerit apponens digitum, id est Spiritum sanctum, pulsat illos modis quibuslibet, eligens videlicet ex eis, quos repleat tantarum virtutum copia, ut ad alios comparati quasi diapason consonantiam, quę octo chordis constat, reddant retinentes illas octo beatitudines, quas Dominus in Evangelio enumerat, dicens: »Beati pauperes« et cetera. Quos autem ad diapente consonantiam quinque chordis constantem eligit, illi possunt intellegi, qui tantę iam perfectionis sunt, ut se contineant, ne cito in quinque sensibus corporalibus, id est visu, auditu, gustu, odoratu et tactu, offendant. Item, qui ad diatessaron quatuor chordis constans digito Dei eliguntur, hi possunt intellegi, qui pre ceteris amare student prudentiam, temperantiam, sobrietatem et iustitiam. Per minora vero vocum intervalla, quę duos tonos aut unum vel semitonium sonant, possumus intellegere hos, qui inspirationis divinę pulsu pre ceteris eliguntur ad geminam dilectionem Dei et proximi seu ad aliquam singularem virtutem sive etiam ad coniugalis vitę gradum. Qui licet in comparatione aliorum videatur quasi semitonium pro eo, quod plus aliis seculo adherere solet, necessarius est tamen cunctis superioribus gradibus sicut et semitonium consonantiis. Sed, quia tam in altisonis quam in grandisonis chordis habetur semitonium, ponamus in altisonis, id est in contemplativa vita, pro semitonio talis coniugii homines, qui specie quidem sint coniuges, sed re spiritualis vitę sectatores, implentes illud Apostoli: »Qui habent uxores, tamquam non habentes sint«. Hi nimirum merito in altisonarum chordarum constant numero. Tali ergo melodia Deus delectatur et in huiusmodi instrumentum collocat, quos ad se trahere dignatur.

Sicut sapientes medici per quasdam viles medicinę species egrotos corpore ad sanitatis possimus considerare, quod Deus noster omnem vilitatem in nobis factam magis pro salute quam pro damnatione fieri permisit.Textanfang fehlt. gratiam perducere solent, ita et Deus omnipotens humanum genus, quod in parentis primi transgressione in maximam utriusque hominis infirmitatem decidit, per plurimas vilis antidoti confectiones ad sanitatem reparat. Quid enim excogitari potest vilius quam hoc, quod et in peccatis nascimur et deinde quasi inrationale animal vilissimis quibusdam amminiculis parentum vel nutricum providemur atque pascimur? Quid, rogo, vilius quam quod nec in die una sine peccato esse possumus quodque aliquando aliter ad bonum flecti nequimus, nisi in pessima quęque cadere permittamur, ut vel sic compulsi ad medicum verum confugiamus faciemque eius in confessione preveniamus? Cum autem nec per tantam divinę pietatis medicinam curari voluerimus (pietas enim est magna et peccantem sustinere et ei, quis sit quove tendat, nimio peccandi usu ostendere, ut agnita sui qualitate horrescat et revertatur ad Dominum), non tamen idcirco desinit nos curare, sed adhuc alterius generis medicamentum velut adustionem ~~videlicet~~, quam omnes amaram quidem esse, sed corporeę sanitati utilem tradunt, ille spiritualiter nobis imponit permittens videlicet nos variis modis corporaliter affligi, ut spiritus salvus fiat in die Domini. Huiusmodi igitur adustionem quibusdam profuisse Psalmista testatur dicens: ›Cum occideret eos Dominus, querebant eum et revertebantur‹. Quibusdam vero obduratis et in profundo peccatorum dimersis non profuisse legimus in Propheta, qui dicit: ›Percussisti eos, Domine, et non doluerunt. ~~Attrivisti eos et noluerunt recipere disciplinam~~‹. Et: ›Castigatione crudeli percussi te‹, filia Syon, sed ›Insanabilis est fractura tua‹. Sunt et alia plurima vilitatis genera, quibus tam spiritualiter quam corporaliter cotidie implicamur, ut hoc modo humiliati verę sospitatis gratiam exquirere cogamur.

Similitudo unde colligi possit, quantum facinus sit cenobia destruere vel eorum predia rapere.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut pauper vel quilibet rebus propriis iniuste spoliatus apud iudices et rectores seculi querimoniam faciens raptorem accusat sibique sua restituere postulat, ita omnes sancti pro suorum destructione cenobiorum ad Deum iugiter clamant obsecrantes, ut aut suis tradita cenobiis iusteque acquisita bona restituat, aut in eos, qui rapere presumpserunt, iustum iudicium faciat. Si quis vero dubitet peccatum esse cenobiis vel cuiquam sua rapere, diligenter attendat, quę de divite in Evangelio leguntur.

Exemplum pro confirmatione predictę similitudinis.

Ille namque non pro eo, quod alicui sua auferret, sed quod propria aliis non erogaret, ad inferna ductusvgl. Luc. 16, 19–22. esse legitur. Scimus autem omnes minus peccatum esse propria non dare, quam aliena rapere. Unde, si pro minori peccato ipse dives punitus est, multomagis puniendi sunt, qui peccata maiora faciunt, id est qui aliena rapiunt. Aliena quippe dicimus, quę non nostro, sed aliorum usui data sunt, sicut cenobiorum predia cenobitis, ut et ipsi et servitores sui necnon pauperes ac peregrini supervenientes exinde alantur. Huiusmodi enim cura ad omnes pertinet christianosdanach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text., ~~maxime vero ad monachos. Unde et ipsi maiori sumptu indigent quam ceteri.~~ Sed, quia tam a clericis quibusdam quam laicis – pro dolor! – nihil difficilius creditur quam peccatum esse cenobiorum predia rapere et abalienare, libet aliud exemplum proferre, quod assumptę rationi specialiter congruit. Nam, quod de divite diximus, referri valet ad omnes, qui quiddam vel cuiquam iniuste rapiunt.

Item exemplum horrendum pro re supra dicta.

Legitur itaque in sancti Gregorii libro,wohl eine das Leben des Gregorius enthaltende Handschrift wie z. B. München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14404. quia monachus quidam prepositus cenobii, quod ipse construxit in urbe Romana, multis deditus fuerit vitiis. Inter quę etiam kartulas pro confirmatione cuiusdam predii in monasterio repositas abstulit extraneisque tradidit. Cumque eiusdem monachi obitus appropinquasset, raptus est in spiritu ante Deum, ~~ibique~~ubique omnia eius delicta accusante diabolo sunt prolata, sed opitulante sancto Andrea apostolo sanctoque Gregorio dimissa excepto uno, quod in kartularum traditione commisit.vgl. IOH. DIAC. vita Greg. M. 4, 87. Si igitur ille pro monasterii kartulis incaute traditis veniam adipisci non meruit, nimis formidandum est his, qui cenobiorum predia eatenus iure retenta tradendo vel rapiendo dissipant, ne in idem iudicium incidant.

Exhortatio pro cenobiorum restauratione.

Hęc, precor, o rectores, attendite et reminiscentes, quod scriptum est: »Iudicium durissimum in his, qui presunt, fiet«, exhortamini invicem pro ~~restauratione~~instauratione cenobiorum destructorum, primo quidem, ut predia exinde ablata cenobitis reddantur, deinde, ut hi, qui timent Dominum et qui ambulant in viis eius, ceteris preponantur. Nam in hoc quam maxime offensus est Deus, quod ea loca, quę sibi suisque sanctis mancipata atque consecrata erant, destructa sunt ex rectorum incuria. Si enim Deo famulantes in monasteriis necessaria quęque haberent, possent utique alacrius obsequium divinum agere, possent devotius pro regis, pro presulum ac principum suorum salute necnon pro totius ecclesię statu intercedere, possent etiam, si quid professionis suę regulam excederent, a pastoribus suis licentius corripi. Sed hęc omnia in tanta – pro dolor! – neglegentia a plurimis episcopis habentur, ut, si vel oratio pura vel correptio et ammonitio congrua cuiquam sit necessaria, tractare dedignentur hoc solummodo tractantes, ut sibi placita assiduaque agantur obsequia. Est et hoc nimis dolendum, quia, cum predia, quę olim a principibus religiosis tradita sunt monasteriis, nunc a regibus seu a presulibus ablata sint, nulla ibi elemosina debita potest agi, nullus hospes ac peregrinus recreari, ~~fitque~~fit ita, quasi █ ad christianos non pertineat ~~█huiusmodi cura~~cura huiusmodi et quasi minime credi oporteat, quod in canonibus maxime precipitur episcopis, ut xenodochia ad pauperum curam plura constituant. Quanta autem premia mereantur hi, qui pauperes modo recreare student, ex hoc colligi potest, quod Dominus ~~noster predixit~~in Evangelio prędicit se in iudicio dicturum: ›Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis‹. Ideoque presules ammoneo, ut, cum legentes quesierint in canonibus, unde decimas exigere debeant, querant simul et illud, quid statutum sit super pauperum et hospitum recreatione necnon super cenobiorum provisione, ne illa terribilis sententia Domini nostri dicatur ad eos: ›Vę, qui decimatis mentam et anetum et, quę maiora sunt, reliquistis, id est misericordiam et iudicium‹. Libet adhuc similitudinem aliam proferre pro episcoporum ammonitione.

Qua similitudine convincantur omnes cenobiorum destructores ea non ignoranter, sed scienter destruere.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut multi agros et predia sua, si quam neglegentiam antiquam in eis reppererint, non dubitant sibi licere in usum meliorem convertere, ita absque dubio scire possunt, si quam in cenobiis commissis destructionem invenerint, magis sibi licere, ut ad usum spiritualis vitę corrigant, quam destructionem inventam sequantur vel augeant. Hanc ~~█autem similitudinem protulimus propter quosdam episcopos, qui, cum invenerint monasteria sibi commissa tam~~similitudinem attendant hi, qui ad regimen animarum et coenobiorum utcunque constituti, si qua invenerint monasteria tam spiritualium quam corporalium subsidiorum incuria destructa, non solum minime curant meliorare, sed magis quoque destruunt dicentes: Consuetudinem, quam antecessores nostros hic habuisse agnovimus, in obsequiis quolibet modo exquisitis per omnia retinere volumus, quia nos et dignitate et genere nequaquam illis ~~inferiores~~impares sumusdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.. ~~Quid enim ad nos pertinet illa destructio, quam alii fecerunt?~~ Quibus respondemus, quia, si super prediorum suorum incommodis nesciunt aliquid procurare, sed in ea, quam invenerunt, neglegentia patiuntur perdurare, veniale est illis super animabus vel cenobiis commissis idem facere. Si autem substantię terrenę utilitati consulere sciunt et, quę divina sunt, neglegunt, simulare quidem possunt coram hominibus ignorantiam, sed Deo ~~sunt~~sint nota cuncta cordis secreta, qui ~~ideo illos~~illos ideo aliis permisit preponi, ut ~~█incuria~~nequitia propria sibimet manifestata tanto studiosius se emendarent, quanto plus experti fuissent ~~non~~se esse tales rectores, quales debuerunt et quales forsitan ante acceptum regimen in corde suo decreveruntdanach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand der Bl. 166^v und 167^r eingefügten Text.. Hęc igitur dicta nulli, queso, legentiüber der Zeile eingefügt. videantur inepta, sed attendens qualiter Moyses sanctus omnimodaque sapien tia plenus Iethro licet gentili obedierit pro quadam re se monenti, me quoque vilissimum pro repara tione monasteriorum monentem dignetur audire, quia et Salomon non solum ab homine rationali, sed etiam ab insensato vilissimoque animali sapientiam exquirendam esse docet dicens: »Vade ad formicam, o piger, et considera vias eius et disce sapientiam«.

Similitudo unde possit colligi, qualiter Deo debeamus esse subditi.

DInneres der Initiale rot ausgemalt.icamus et aliquam similitudinem de eo, quod scriptum est: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹.vgl. auch Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31. Cum enim pateat hoc, quod omnes homines veluint sibimet ab aliis impendi bona et quod illi etiam aliis impendere debeant similia quodque huiusmodi vicissitudo inter homines quosdam impleatur (nam plerique amicis suis hanc impendere solent), dicamus, quomodo impendenda sit Deo. Sicut igitur nos volumus, ut fraus vel inobedientia seu malicia nulla a subditis et famulis nostris nobis agatur, ita et nos, qui scimus Deum esse Dominum dominorum omnium et super omnia potentissimum, ei nullam fraudem, nullam inobedientiam nullamque maliciam in commissis quibuslibet agere debemus. Commissa quippe nobis sunt a Deo tanta tam in nobismetipsis quam in aliis, ut ratione brevi nequeant ullomodo dici. Sed vel pauca dicamus, ut cetera possint intellegi facilius. Inprimis quidem commissa est nobis anima nostra ad imaginem et similitudinem Dei facta,vgl. Gen. 1, 26. ut eam ad eandem similitudinem Dei nutrientes omne, quod Deo placitum esse scimus, in nobis summopere impleamus. Deinde commissum est nobis, ut omnes dictis et factis ad meliora trahamus. Si ergo in huiusmodi commissis Deo fideles sumus, implemus, quod scriptum est: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹.vgl. auch Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31. Nolumus namque nobis infidelitatem ullam agi. Dicamus et amplius. Sicut itaque volumus, ut famuli vel subditi nostri, si quid nos offenderint, omnimoda humilitate placationem nostram exquirant, ita et nos facere debemus, quotiescumque Dominum peccatis nostris offendimus. Item sicut volumus, ut amici et fideles nostri, si quam forte detractionem vel iniuriam contra nos factam audierint, mox hanc ratione fideli compescant aut, si hoc nequiverint, fugiant, ne iniuriam nostram libenter audire videantur, sic et Domino nostro facere debemus, si aliquem illum dehonestantem dictis vel factis videntes inhonestatem tantam prohibere non valemus. Fideles namque ei esse debemus et ad collaborandum et ad condolendum, quia ille nobis fidelis est, sicut de eo Psalmista dicit: »Fidelis Dominus in omnibus verbis suis«. Hac igitur similitudine in omnium sapientium corde scripta requiritur et intellegitur Deus nec quisquam sanę mentis ab hac intellegentia poterit se excusare. Hęc denique de illo, quod intra nos ex gratia divina collatum habemus, intellegentię additamento sint dicta. Nunc vero ad ea, quę extra nos sunt, similitudinum additamenta revertamur.

█a similitudi█ convincantur █ divina licet █sibilis s█ q█ agnoscere.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut igitur ventorum substantia nullatenus cernitur, sed tamen eosdem ventos aliquomodo existere per inmensos flatus et commotiones eorum intellegitur, sic et divina substantia, licet invisibilis sit, tamen ex inmensa virtute et potestate, quam in omnem creaturam exercet maximeque in eos, qui sibi resistere conantur, constantissima fide valet agnosci. Quanto enim quis in huiusmodi fide titubaverit, tanto plus cunctis inimici temptationibus subiacebit. Quod nimirum ita esse, ex gentilibus probari potest, qui nullam divinę potentię cognitionem habentes dicentesque in corde suo: »Non est Deus«, omnimodis sceleribus dediti esse leguntur. Unde etiam illorum quidam summum bonum decreverunt esse voluptati prorsus deservire. Similiter, qui Deum quidem esse constanter fatentur, sed factis negant, heresi aliqua involuti seu vitiis capitalibus dediti nullis temptationibus resistere possunt. In sola ergo fideli invocatione divini nominis eripiemur a temptationum periculis. Unde Psalmista dicit: ›In te, Domine, eripiar a temptatione‹. Et iterum: »Tu es refugium meum a tribulatione, quae circumdedit me«.

█ inde █ meritis.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut legatus vel servus quilibet fidelis, cum ei a domino suo bona aliqua dispensanda committuntur, nil favoris aut premii in eorum dispensatione sibi met vindicare solet, ita omnis, cui ex pietate divina alicuius precipuę virtutis dona collata sunt, nullum favorem, quasi talia meruisset, inde sibi acquirere debet. Quod scilicet ita agendum esse, sancti Patres in multis experti nihil eorum, quę vel in miraculis seu in aliis precipuis operibus perpetrabant, suis meritis deputare presumebant attendentes iugiter, quod Apostolus dicit: ›Quid enim habes, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis?‹ Hęc itaque beatus Petrus satis attendit, quando Iudeis mirantibus super miraculo, quod factum est in claudo, dixit: ›Quid nos intuemini, quasi nostra virtute aut pietate fecerimus hunc ambulare?‹ ›Deus glorificavit Filium suum‹ et cetera. Psalmista etiam firmiter credens Deum in nobis bona operari, deprecatur illum eadem confirmare dicens: ›Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis‹.

Sicut in urbis munitione, si relinquatur vel parvus intrandi locus, ibi hostes possunt intrare urbemque totam devastare, sic et his contingit, quibus videtur sufficere virtutes quasdam sine ceteris exercere. Ubi enim deest virtutis cuiuslibet cura, illic spiritualis nequitię intrat turba dissipans interdum virtutum munitiones multarum, sicut et de Phariseo legitur in Evangelio, qui cum virtutibus multis arcem cordis premuniens humilitatis custodiam habere neglexisset dicens: »Quia non sum sicut ceteri hominum, raptores, iniusti« et cetera. Per hanc profecto neglegentiam spirituales hostes intrare permisit in se, qui etiam eas virtutes, quas habuit, auferentes ipsum reliquerunt nudum. Cui simile est et illud, quod Iacobus apostolus dicit: ›Quicumque observaverit totam legem, offendat autem in uno, factus est omnium reus‹. Unde Scriptura sacra unumquemque ammonens dicit: ›Omni custodia serva tuum cor‹.

Sicut rusticum vel pauperem quemlibet vili vestitu circumdatum nullus dives preciosis vestibus nitens merito culpare potest, cur ita vestitus incedat, cum indumenta meliora non habeat aut forsitan pro Dei amore preciosioribus minime uti libeat, ita nullus eorum, qui pomposa literarum secularium scientia affluit et varias culti sermonis subtilitates novit, simplicia verba, quę in Scriptura sacra aliter, quam dialectica et grammatica doceat, interdum reperiuntur, reprehendere debet, si tamen in veteribus emendatisque libris ęqualiter habeantur. Quod si dissonant libri, tam grammaticę regula quam lectionis sententia sunt corrigendi. Huiusmodi enim dissonantia sicut imperitia vel incuria scriptorum contigit, ita peritia magistrorum corrigenda erit. Sed nec illi sunt reprehendendi, qui humilitatis causa magis Scripturę sacrę simplicitatem quam eximiam secularis literaturę eloquentiam eligunt sequi, cupientes inter illos parvulos connumerari, de quibus Dominus in Evangelio dicit: ›Confiteor tibi, Pater cęli et terrę, quia abscondisti hęc a sapientibus et revelasti ea parvulis‹, pariterque formidantes, quod Apostolus dicit: »Prudentia carnis mors« est. Nam prudentia carnalis, dum nil studet nisi superbire, hominibus placere, gloriam mundi omnimodo amplecti, tendit ad illam mortem, quę nullum habet finem.

Sicut mulier gravida sollicitudine indiget nimia, ut in locis omnibus caute se agens prolem conceptam servet, sic omnes ecclesiastici regiminis iura retinentes esse debent solliciti, ne quo exemplo pravo corrumpant subditos, quos ad erudiendum quasi ad procreandos Dei filios in suam curam susceperunt. Unde Paulus apostolus dicit: »Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis«. Quomodo autem eos parturiret, ut in illis Christus formaretur, alibi profert dicens: »Castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis predicaverim, ipse reprobus efficiar«. Si enim aliis predicans de observantia preceptorum divinorum ipse eadem non observaret, corrumperet utique eos, quos suscepit spiritualiter generandos. Ex qua profecto similitudine hi, qui iam positi sunt in regimine, ammonentur attendere, cur aliis sint prelati. Per hanc vero, quam subiungimus, illi, qui sine electione et contra canonum instituta aliis preponi cupiunt, ammoneri possunt. Igitur, sicut incongruum et inhonestum est, ut mulier pro appetendo viro usquam vadat, magisque decet, ut vir mulierem sibi sociandam exquirat, ita etiam minime convenit, ut doctor quilibet pastoralem curam exquirat, sed ipse exquiratur ad illam suscipiendam. Ibi enim Christus unumquemque eligens ad ecclesiasticum regimen quasi ad matrimonium suscipiendum in persona viri est; is autem, qui regimen suscipit pro eo, quod Dei filios factis et dictis procreare debet, in mulieris persona accipitur. Sed, ne quis hanc sententiam reprobare possit, qua diximus pastorem spiritualem in persona mulieris accipiendum, testimonio ipsius Domini nostri roboremus illam. Dicit namque in Evangelio: ›Quicumque fecerit voluntatem Patris mei, qui in cęlis est, ipse meus frater et soror et mater est‹. Quibus verbis colligitur, quia, si fidelis quis voluntatem Patris cęlestis faciens soror et mater spiritualis dicitur (soror autem et mater mulieris personę sunt), mulier quoque dici valet, quisquis ad spirituales filios generandos eligitur.

Sicut Dominus noster ›Videns civitatem Hierusalem flevit super illam‹, quod habitatores sui innumerabiles penas tam in hoc seculo quam in futuro passuri essent pro perfidia sua, ita cotidie dolet super omnes, qui nulla correptione vel ammonitione ab impietate sua flecti volunt ad penitentiam. Unde per prophetas sepe clamat dicens: »Convertimini ad me et salvi eritis«. Per Psalmistam quoque ammonet nos dicens: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«. Et iterum: »Accedite ad eum et illuminamini«. Hęc quippe divinę pietatis monita quicumque aut credere vel sequi in hac vita contemnit, licet corpore vivat, in anima est mortuus ęternęque damnationi deputatus.

Sicut mater super molestiis variis et immundiciis infantuli et sugentis, quas iugiter sustinet, non irascitur, sed pro debito patitur, ita et Dominus noster omnes fragilitatis nostrę neglegentias, quibus iugiter sordidi efficimur, et clementer sustinet et, si dignos penitentię fructus gesserimus, quasi pro debito dimittens eas misericordię suę lavacro nos purgat. Unde ipse per Prophetam dicit: ›Audite me, domus Iacob, qui portamini a meo utero usque ad senectam. Ego vos feci et ego feram, ego portabo et salvabo‹. Et alibi: ›Numquid oblivisci potest mulier, ut non misereatur filio uteri sui? Et, si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui‹. Quibus verbis colligitur, quia pietas divina omnem excedit affectum pietatis humanę. Potest et aliud colligi in eo, quod dicit: »Et, si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui«. Quamvis enim in humana pietate nulla sit devotio maior ea, quę circa filios nutriendos exhibetur, deficit tamen in his matribus, quę filios suos aut neglegenter nutriunt aut mox post partum necant. Hanc impietatem Deus in mulieribus previdens post premissa verba statim subiunxit dicens: »Et, si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui«.

Sicut dominus quilibet ad iram incitatur, si servus suus, cui aqua est ad lavandum proxima et omnis vestium precipuarum copia, ante eum sordido inhonestoque habitu accesserit, ita et Deus omnipotens exacerbatur, cum aliquis pro peccatis et neglegentiis suis nullam penitentiam agens ab eo, qui semper paratus est ad ignoscendum, veniam querere neglegit. Aquę enim vicinitas certitudinem divinę gratię, copia vero vestium bene operandi facultatem significat. Anima quippe operibus induitur bonis, sicut corpus vestibus precipuis. Unde Apostolus ammonet dicens: ›Induite vos sicut electi Dei viscera misericordię, benignitatem, modestiam, patientiam‹. Psalmista etiam pro huiusmodi indumento exorans Dominum dicit: ›Sacerdotes tui, Domine, induantur iustitia‹.

Sicut tegulę in unius domus tecto rite compactę, quantęcumque multitudinis vel varietatis sint, in unum conveniunt ibique tam minor quam maior tegula constat necessaria, sic omnes virtutes, quę per sancti Spiritus gratiam unicuique distribuuntur, in spiritualis ędificii perfectione unum efficiuntur. Quamvis enim martyrium et virginitas multęque virtutes alię illic precipuę sint, nihilominus tamen illę, quę minores sunt, necessarię existunt. Ideoque, qui quemlibet spirituali vel corporali cibo reficit aliaque ad activam vitam pertinentia gerit, in eodem tecto ponitur, quo et ille, qui omnia sua pro nomine Christi relinquens se iuxta contemplativę vitę perfectionem arctissima regula constringit. Quis autem tegularum talium artifex et moderator sit, Apostolus demonstrat, qui enumeratis cęlestibus donis ait: »Hęc autem omnia operatur unus atque idem Spiritus dividens singulis, prout vult«.

Sicut hi, qui singulare certamen agunt, nunc quidem iste, nunc vero ille alium certando vincit, sed mox idem, qui ad horam victus erat, respirans reparansque vires victorem suum deicit sicque alternantes certant, quo usque alteruter alium prorsus superando finem certaminis faciat, ita cotidie agitur inter nos et invisibiles hostes nobiscum certantes. Ipsi enim interdum nos in aliquod peccatum illicientes vincunt, sed, si nosmet mox certaminis ritum, ubi, qui nunc vincit, sepe dehinc vincitur, attendentes auxilium divinum invocemus, vires nobis reparantur ad superandos eosdem hostes. Nam Deus sciens et nostram fragilitatem et hostium fortitudinem, nequaquam nos victos cito despicit, dummodo curemus, ut nos iterum reparemus. Huiusmodi bellum se agere noverat Psalmista, cum sepius invocaret Dominum, ut: ›Iudica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me‹. Et: ›Eripe me de inimicis meis, Deus meus, et ab insurgentibus in me libera me‹. Et: ›Deus, in adiutorium meum intende; Deus, ad adiuvandum me festina. Confundantur et revereantur, qui querunt animam meam‹. De eodem quoque bello Apostolus dicit: ›Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes tenebrarum‹. Si igitur certaminis tanti memores, dum bene possimus, vitę nostrę finem cum penitentia et confessione peccatorum anticipemus, tunc hostes maligni, licet sepissime nos antea vicerint, postremo tamen ipsi deiicientur a nobis victi.

Sicut filii Israel quondam ex Aegypto profecti Aegyptios in auro et argento vestibusque preciosis despoliaverunt eaque secum deferentes ad honorem Dei posuerunt,vgl. Exod. 12, 35–42. ita unusquisque a seculi vanitate ad spiritualis vitę puritatem conversus agere debet. Si quam in secularibus literis noticiam habuit, eligat ex eis preciosa quęque, id est honesta et spirituali vitę congrua dicta, illaque secum tollat tam ad laudem Dei quam ad edificationem fidelium. Sic enim multi venerabiles sanctique patres fecisse leguntur ponentes in suis scriptis plurimas sententias, quę velut aurum in luto positum in libris gentilium reperiuntur. Eadem faciat in cęteris artificiis, quibus utitur prudentia secularis eligens ex eis, quę ad spiritualis vitę usum aliquo modo exerceri conveniunt. Qui vero conversus nullam facit distantiam inter preciosa et vilia, sed lutum velut aurum pensat, ille videtur magis adhuc cum Aegyptiis velle habitare, quam exinde proficiscens eos despoliare. Unde Dominus per Prophetam dicit: »Si separaveris preciosum a vili, quasi os meum eris«. Quasi diceret: Si quis conversus a secularibus ea, quę post conversionem minime licent, prorsus devitat, quę autem congrua et necessaria sunt, diligenter agere tractat, preceptis meis testimonium prebet separans licita ab illicitis. Huiusmodi precepta secuti sunt apostoli, cum unus eorum, qui ante conversionem teloneo prefuit, ad hoc negocium post conversionem minime rediit, alii vero, qui piscatores erant, post conversionem quoque piscationem exercebant. Item, sicut quondam Israelitis nationes plurimę sunt a Deo subactę, paucę vero ideo non subiciebantur, ut cum eis habentes consuetudinem preliandi nequaquam torpescerent pace inutili, ita etiam Dominus noster cum electis suis cotidie agit, subiciens videlicet eis maximam spiritualium nequitiarum multitudinem, sed aliquos non subiciens, ut per eas spirituali bello exercitati et humiliati discant numquam in se, sed in Domino debere fiduciam habere. Unde Apostolus dicit: ›Fidelis Deus, qui non patietur vos temptari supra id, quod potestis, sed faciet cum temtpatione proventum, ut possitis sustinere‹, illud videlicet proventum vocans, quod variis temptationibus fatigati, sed ad Deum clamantes liberati. Per hoc discimus, quanta nequitia sit diaboli nos impugnantis quantaque Dei gratia nos exinde liberantis. Cumque hoc modo gratię divinę certiores facti fuerimus, facilius omnes diabolicę fraudis temptationes sustinebimus. Magnus quoque proventus dici potest, quod, quotiescumque temptati resistimus, tot coronas in regno cęlesti obtinere merebimur iuxta illud: »Beatus vir, qui suffert temptationem« et cetera.

Sicut incongruum est, ut numerantes prius duo vel tria seu quemlibet numerum dicamus, quam primum vel unum, ita inconveniens est, ut ordo ullius rei confundatur, hoc videlicet pręposito, quod postponendum est, vel hoc postposito, quod preponendum est. Nam, sicut unitas omni numero preponenda est, ut ab ea numerare incipientes sic perveniamus ad eum numerum, quem designamus, ita et divina omnia preponenda sunt humanis rebus, ut deinde consequenter pervenire possimus ad tractanda vel diligenda humana. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: »Qui amat filium aut filiam super me, non est me dignus«. Non dixit absolute: »Qui amat filium aut filiam«, sed addidit: »super me«, ut discamus, quia Deus diligendus est pre cunctis et deinde homines amandi.

Sicut principes plurimi servis suis beneficia quęlibet parva concedunt conditione tali, ut, si in eis fideles extiterint obsequiumque promptum exhibuerint, maiora quandoque beneficia sibi tribuantur, si vero aliter fecerint, nec ipsa parva retinere permittantur, ita et Deus omnipotens facit his, quibus temporalia concedit bona. Si enim in eisdem temporalibus bonis, quę vel in possessionibus vel in potentia seculari vel scientia spirituali seu etiam sanitate corporali tribuuntur, fideles fuerint, pauperes cibo potuque reficientes, oppressos a persecutoribus sive a iudicibus iniquis eruentes, errantes ad viam iustitię retrahentes, operibus variis et necessariis semet occupantes, si ergo huiusmodi studia fideliter exercuerint, ęterna bona, quę sunt maxima, recipient. Multi etiam tam pueri quam seniores religiose viventes in hac vita pregustant divinę retributionis premia. Nam, cum se ab illicitis continentes Deum timere et amare studuerint, miraculis et virtutibus tantis ab eo sublimantur, ut cęlo, terrę, sed et omni creaturę imperare videantur. De quibus Dominus dicit: »Omni habenti dabitur«, habenti scilicet timorem amoremque Dei dabitur, ut in nomine eius cuncta sibi subdantur. Moxque de reprobis subiungit dicens: ›Ab eo, qui non habet et videtur habere, aufertur ab eo‹, quasi diceret: Qui Deo soli renunciat subdi, nec ea, quę verę sunt, id est gaudia ęterna, consequetur nec illa, quę videntur aliquid esse, id est temporalia bona, habere permittitur.

Sicut parvuli a cultellorum et gladiorum tactu prohibentur, ne eos incaute tangentes vulnerentur, ita lascivi puerilesque sensusKorrektur nach OTLOH. in reb. vis. (PL 93). prohibendi sunt tam a spiritualibus quam secularibus curis, ne eas insipienter tractantes et se et commissos spiritualiter vulneratos perpetuę morti tradant. Unde scriptum est: Vę civitati, cuius rex iuvenis est,genauso OTLOH. prov. U 21; aus Eccles. 10, 16. quasi diceretur: Vę illis hominibus, quorum rector lascivus vel neglegens et irreligiosus est, quia attestante sacra Scriptura, regnantibus impiis ruina erit hominum. Ruina quippe magna dicenda est, cum subiectorum multitudo in eadem vitia corruit, quę rectorem agere cernit.

Sicut sapientes discipuli aurificum vel aliorum artificum opus suum, licet sit precipuum, coram magistris laudare non appetunt, sed eorum magisterio, quę laudanda sunt, relinquunt, sic etiam omnes Christi discipuli laudem nullius preter eius exquirere debent. Unde Dominus noster discipulis suis referens, qualiter scribę et Pharisei bona quęque palam agerent, ut ab omnibus laudarentur, adiecit dicens: ›Amen dico vobis, receperunt mercedem suam‹, quibus verbis intimatur, quia, si ab hominibus pro benefactis laudari appetimus, nihil mercedis a Deo accipiemus.

Sicut pictor coloribus variis utitur, quando picturam elegantem pingere nititur, ita et Deus omnipotens speciem mundanam et humanam innumerabili ornatu optimęque qualitatis coloribus pinxit. Unde scriptum est: ›Vidit Deus cuncta, quę fecit, et erant valde bona‹. Non enim ferrum ideo est malum, quia multo preciosius constat aurum, sed, quia utrumque erit necessarium, ideo utrumque bonum. Omnia quippe pariter necessaria, pariter existunt et bona. Sicut color albus non nisi per colorem sibi contrarium declaratur, sic omne bonum non nisi per mali oppositionem satis agnoscitur. Quantum enim bonum sit lumen, ostendunt tenebrę. Similiter, quantum bonum sit sanitas, ostendit infirmitas. Nam, si nulla esset infirmitas, pro nihilo computaretur sanitas. Similiter, si nulla esset malicia, nec Deus, a quo bona cuncta procedunt, haberet, unde a creatura discerneretur, nec homo, unde proficeret aut probaretur.

Sicut in omni scola virgulę solent haberi non ad perditionem cuiusquam, sed ad timorem salutiferum, ita et Deus omnipotens in presenti seculo omnia severitatis suę iudicia, quę vel leguntur vel ullo modo sentiuntur, ideo hominibus demonstrat, ut eos a vitiis compescens in futuro salvos faciat. Unde ipse Dominus dicit: »Ego, quos amo, arguo et castigo«. Hinc et Salomon dicit: ›Disciplinam Domini ne abicias nec deficias, cum ab eo argueris‹; »Quem enim diligit, Dominus corripit et quasi pater in filio complacet sibi«.

Sicut non est in potestate virgularum, quando vel quantum cum eis unusquisque flagelletur, sed in eius, qui easdem virgulas in manu tenet, ita non est in potestate diaboli vel quorumcumque pravorum alios persequentium, ut eos iuxta voluptatem suam castigent, sed in Dei permissione, qui omnia in manu continens, quos vult, castigari permittit, quosdam quidem ad probationem, quosdam vero ad correptionem, quosdam autem ad damnationem. Diabolus namque et omnes pravi, per quos alii flagellantur, flagellum vel virga Dei vocantur. Unde ipse dicit per Esaiam prophetam: »Vę Assur, virga furoris mei!« Quibus verbis et illud colligitur, quia, cum non ad eos, qui flagellantur, sed qui flagellant, »Vę« dicatur, maioribus quandoque penis subiciuntur, qui flagellant, quam qui flagellantur, ut Nabuchodonosor, Antiochus, Herodes pluresque alii, qui, postquam alios plagis variis contriverint, ipsi duplici contritione contriti sunt.

Sicut in ęstate opera plurima agi possunt, quę in hieme nequeunt, ita et in iuventute, quę non in senectute, et in hac vita, quę non in futura. Unde Dominus dicit in Evangelio: ›Videte, ne fuga vestra sit hieme vel sabbato‹, per hiemem videlicet significans illud futuri iudicii tempus, in quo nulla fructuosę penitentię fuga invenietur. Huiusmodi hiemem evadere Salomon quoque ammonet dicens: »Memento Creatoris tui in diebus iuventutis tuę« et cetera.

Sicut pauper conscissis et varii coloris atque qualitatis panniculis indutus incedit, ita et humanum genus per primi hominis culpam a paradysi patria expulsum et in huius mundi exilio proiectum, miseria varia quasi panniculis diversę qualitatis induitur sicque quasi mendicus pro presentis vitę sustentatione in varia divertitur. Hanc paupertatem Psalmista conspexerat, cum dixit: ›Cito anticipent nos misericordię tuę, Domine, quia pauperes facti sumus nimis‹.

Sicut servus pro aliqua transgressione precipua a domino suo in uno pede truncatus nil operis postea gressu sano agere valet, ita omne genus humanum, per primi hominis prevaricationem a suę conditionis dignitate deiectum et instar truncati corporis debilitatum, in omni opere suo claudicat nec quicquam boni sine gratię divinę ductu agere potest.

Sicut in via publica et frequentata, quę plures lutulentas et periculosas habet foveas, transeuntes facile efficiuntur sordidi, ita et qui in secularium curarum communi via gradiuntur, criminibus variis fędantur. Unde sanctus Gregorius dicit: ›Sunt pleraque negocia, quę sine peccatis exhiberi aut vix aut nullatenus possunt‹. Hęc itaque plurimi ita esse tractantes atque probantes negocia secularia relinquebant et ad monasteria, ubi animo liberiori Deo servirent, confugiebant.

Sicut quilibet infirmi corpore medicinam carnalem querunt et expetunt undique, ita et infirmi mente spiritualem medicum, id est omnipotentem Deum, debent omnimodo querere petentes ab eo sancti Spiritus gratiam, per quam mentis acies illuminatur, per quam totius boni operis facultas simul et voluntas amministratur. In qua nimirum petitione tanto frequentiores et constantiores esse debent, quanto maiori spiritus infirmitate se gravatos sentiunt attendentes mulieris Chananeę aliorumque multorum, de quibus in sacra Scriptura legitur, fidem, sed et iugiter animo replicantes illud maximum importunę precis argumentum, quod Dominus discipulis suis referens dixit: »Quis vestrum habebit amicum« et cetera, usque: »Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester de cęlo dabit spiritum bonum petentibus se?«

Sicut in mari vel in quolibet ęquore procelloso navigantes nullam sibi securitatem promittunt, priusquam ad litus perveniant, ita omnes in huius mundi tempestate periculosissima pro Christi amore decertantes nullam securitatis fiduciam habere debent, antequam corporeo ergastulo exuti ęternę quietis litus attingant. Unde Salomon dicit: »Beatus homo, qui semper est pavidus«. Hinc iterum Scriptura dicit: ›In omnibus operibus tuis memorare novissima tua et in eternum non peccabis‹.

Sicut fidelis quilibet sedens ad mensam non prius de escis appositis quicquam gustare solet, quam benedicantur, ita et Dominus noster, cuius est cibus omnium fidelium salus, de nullo aliquid gustare decernit, priusquam baptismatis sanctificatione benedictus fuerit.

Item sicut mos est, ut carnes non nisi coctę vel assę comedantur, ita et Deus omnipotens, nisi omnia cruda, hoc est vitiosa, in nobis fuerint igne sancti Spiritus excocta, nequaquam nos in escam suam eligit.

Sicut dominus vel magister quilibet, cum sibimet subditi deliquerint, prout vult, aut districte vel clementer in eos emendat seu prorsus dimittit, ita et Deus omnipotens in peccatores, qualemcumque vult, vindictam exercet. Verumtamen in hoc dissimiliter flagellat, quia voluntas eius semper est iusta, nostra vero sepissime aut in iram seu gratiam iniustam declinatur.

Sicut is, qui iugiter veretur se ab hostibus circumdari, in omni loco gladium habens secum caute se observat, ita et ille, qui iugiter a desideriis carnalibus per insidias diaboli fatigatur, semper debet se premunire armis spiritualibus, id est vigiliis, orationibus, ieiuniis, sacra lectione ceterisque virtutibus. Unde Apostolus ammonet nos dicens: ›Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli‹.

Sicut granum seminis in terra proiectum nullum profert fructum, nisi prius moriatur, ita et homo nullos spirituales fructus proferre valet, nisi prius vitiis et concupiscentiis carnalibus moriatur. Unde Apostolus ammonet nos dicens: ›Mortificate membra vestra, quę sunt super terram, id est fornicationem, immunditiam, libidinem‹. Quibusdam vero dixit: ›Mortui estis et vita vestra ascondita est cum Christo in Deo‹.

Sicut nautę, cum remigantes laborant, manus cum remis prius sursum levant et deinde in aquam mittunt, ita omnes fideles, priusquam terrenum aliquod opus faciant, gratię supernę debent se committere. Remos enim in altum levare et deinde in aquam mittere significat spiritualia et superna prius esse querenda, et post hęc curę terrenę opus providendum. Unde Dominus in Evangelio dicit: ›Querite primum regnum Dei et iustitiam eius et hęc omnia adicientur vobis‹.

Sicut frigus immensum omnes terrę fructus corrumpit, ita malicia et infidelitas humana omnem divinę pietatis agnitionem, de qua spirituales fructus oriuntur, claudit. Unde de Domino nostro legitur in Evangelio, quia non poterat ullas virtutes facere propter incredulitatem quorundam.vgl. Matth. 13, 58. Hinc alibi scriptum est: ›In malevolam animam non introibit sapientia nec habitabit in corpore subdito peccatis‹.

Sicut bestia capta in reti implicatur, ne effugere possit, ita et homo divitiis et voluptatibus vitę presentis captus aut vix aut nullatenus exinde effugit. Ideo autem vix fugit, quia non nisi cum magno labore voluptates solitas vincit. Unde Dominus dicit: »Regnum cęlorum vim patitur et violenti rapiunt illud«. Maxime namque violenti sunt, qui innumerabiles diaboli insidias tam in adversis quam prosperis rebus positas perrumpere et evadere possunt.

Sicut animal quoddam in lacum vel lutum ex incuria cadens nullatenus exinde progredi nititur, ita et ille homo agit, qui per diaboli suggestionem in aliquod capitale crimen seu in quamlibet neglegentiam incidens nil ulterius curat, qualiter ex huiusmodi casu per penitentiam emendationemque resurgat. Unde Psalmista precatur dicens: »Eripe me de luto, ut non infigar«. Qui iterum preces suas super hac re factas a Domino exauditas esse referens et quasi alios lapsos ad easdem preces faciendas provocans dicit: »Exaudivit preces meas et eduxit me de lacu miserię et de luto fęcis«.

Sicut agricola stercus spurcissimum deferens in agrum eo utitur ad multiplicandę segetis bonum, ita et Deus omnipotens non dedignatur de sordidis et malis actibus nostris quęlibet bona operari, quę tanto minus nobis deputanda sunt, quanto minor erit intentio nostra ad illa pro timore vel amore Dei perpetranda. Hoc autem credendum est ideo dispositione divina agi, ne quis ex meritis propriis presumens studeat in se gloriari, sed in Domino, sicut scriptum est: ›Qui gloriatur in Domino, glorietur‹.

Sicut sculpturę inflictę qualitas in sigillo non nisi per cerę impressionem satis agnosci valet, ita et invisibilium cęlestiumque rerum secreta conspici nequeunt, nisi per impressa visibilium exempla. Unde Dominus noster de cęlestis regni mysteriis loquens sepius addidit aliquam presentis vitę similitudinem, per hanc scilicet incognita faciens nota, ut: ›Simile est regnum cęlorum homini patrifamilias‹ multaque his similia.

Sicut tenera parvaque virgulta ad quęlibet necessaria magis flecti queunt quam magnę et antiquę arbores, ita et homines in pueritia vel iuventute positi facilius converti possunt ad debitam christianę religionis disciplinam quam in senectute, quia senectus impatiens est ad quęvis inusitata flecti. Unde scriptum est: Quę non congregas in iuventute, quomodo ea habere poteris in senectute?genauso OTLOH. prov. Q 34; aus Ecclus. 25, 5.

Sicut in mari navigantes tam procul a litore possunt meare, ut illud non videant, ita hi, qui secularibus curis vel carnalibus desideriis deserviunt, in tantam neglegentię profunditatem venire possunt, ut nec iudicii divini recolant nec aliquam perpetuę penę vindictam credant. Unde scriptum est: ›Impius, cum venerit in profundum peccatorum, contemnit‹.

Sicut leo et lupus visibiliter insidiantur animalium gregibus, ita et diabolus, querens iugiter, quem devoret et ad perditionem trahat, invisibiliter insidiatur cunctis fidelibus. Unde scriptum est: ›Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit querens, quem devoret‹.

Sicut regina Saba audiens ex fama sapientiam Salomonis venit ad eum et aliquandiu apud illum manens multo maioris sapientię gloriam ibi vidit, quam auditu famę antea percepisset, sic et anima quęque fidelis, cum erroneos affectus corrigere incipiens tota virtute confugerit ad verum Salomonem, id est Christum, multo maiorem sapientiam et gratiam ibi sentiet, quam ullis scriptorum vel dictorum indiciis de eo audieritdanach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand eingefügten Text.. ~~█nto Apostolus dicit: ›Oculus non vidit nec auris audivit nec in cor █scendit, quę preparavit Deus diligen█‹.~~

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut nemo construere sibi potest habitaculum, nisi prius habeat locum aliquem ad construendum, ita nemo aliquid boni facere valet, nisi prius voluntatem bonam obtinuerit. ~~Voluntas namque bona inprimis est obtine█.~~ Unde iugiter orandum est et dicendum: »Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis«. Et: O Domine, da mihi velle bonum, vires ad perficiendum.vgl. Rom. 7, 18.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut pisces numquam sponte sua, sed piscatoris solummodo arte aliqua capti ab aquis captis trahuntur, ita etiam omnes ad vitam eternam predestinati a mundanis fluctibus sola Dei gratia quasi quodam rete capti liberantur. In huiusmodi enim rete nullus sponte sua ingreditur, sed aliqua divinę pietatis dispensatione nunc quidem per prospera, interdum █vero per adversa vocatus illuc trahitur. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: ›Nemo potest venire ad me, nisi Pater meus, qui misit me, traxerit eum‹.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut inmensitas et profunditas maris nequit exhauriri ac perscrutari, ita iudicia divina nequeunt prorsus investigari. Unde Psalmista dicit: ›Iudicia tua, Domine, abyssus multa‹. Hinc et Paulus apostolus dicit: »O altitudo divitiarum sapientię et scientię Dei, ~~quam incomprensibilia sunt iudicia eius«~~et cetera.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut in tempore belli multo maiori militum numero quam in pace opus est ad resistendum hostibus, ita amplioribus virtutum studiis certandum est, quando vel generaliter ecclesia sancta ~~spiritualibus nequitiis~~nequitiis spiritualibus plus fatigatur vel specialiter quispiam acrioribus vitiorum incentivis ~~implicatur~~impugnatur.

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut per stillicidia tectorum parvissima tecta, nisi ~~renoventur~~reficiantur, paulatim prorsus dilabuntur, ita animę neglegenti evenit. Inprimis enim velut minuta quędam stillicidia neglegentię eam corrumpunt, deinde magis ac magis moribus per incuriam dilapsis imbres largissimi vitiorum influunt. Unde scriptum est: ›Qui modica spernit, paulatim decidet‹.danach Zeichen; es verweist auf einen weggeschnittenen Nachtrag am Rand?

SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut granum quodlibet varia tritura excutitur a paleis, ita et fidelis anima, quę intra corpus velut granum intra paleas contegitur, variis tribulationibus a paleis vitiorum est excutienda. Unde scriptum est: »Per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei«.

Sicut lutum in manu figuli est, ut faciat inde, quale vas voluerit, sic et omnes homines in manu Dei sunt. Quemcumque vult, eligit ad gratiam, quem vult, dimittit ad iram. Unde ipse dicit ad Moysen: ›Miserebor, cui voluero, et in quem, mihi placuerit‹.

Sicut in capite constant oculi omnium, ita etiam in Christo, qui est caput corporis ecclesię, consistere debet omnis intentio fidelium. Unde Salomon dicit: »Sapientis oculi in capite eius«, quasi diceret: Fidelis cuiuslibet intentio debet esse in capite suo, id est in Christo.

Talibus igitur similitudinibus unusquisque ›Intellegens ac requirens Deum‹ ita potest instrui, ut, cum in terris sit corpore, cęlestia contempletur spiritu et mente. Ut autem ad hoc facilius instruatur, libet adhuc aliquas similitudines sententię brevioris quam superius prolatas addere, quia et hoc ipse edificandi ordo exigit,vgl. OTLOH. prov. S 69. ut in altitudine minores quam in imo lapides ponantur.

Sicut in muro edificando et parvi et magni lapides ponuntur, ita in sanctę ecclesię edificium tam minoris quam maioris meriti homines a Domino colliguntur.

Sicut scala duobus quidem lignis in longum, pluribus vero in transversum compacta scanditur in altum, ita et gemina dilectione Dei et proximi, in quam ceterę virtutes inserendę sunt, ascendere possumus in cęlum.

Sicut splendor solis omnem ad lucis suę radios venientem non repellit, sed illustrat, ita et Salvator noster omnes ad se venientes clementer suscipit dicens: »Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos«.

Sicut equi absque rectore currentes in precipitia ruunt, ita et corporales sensus sine ratione et imperio animę in suum feruntur interitum. Unde Psalmista ammonet nos dicens: »Nolite fieri sicut equus et mulus«.

Item sicut equi freno constringuntur, ne iuxta voluntatis suę impetum precipites discurrant, ita homines plurimi flagello Dei refrenantur, ne stultitię et malicię suę vota implere possint. Unde Psalmista Deum invocat dicens: »In chamo et freno maxillas eorum constringe«.

Sicut lunaris splendor in comparatione solaris nihil erit, sic omnis ecclesię sanctitas divinę sanctitati comparata evanescit. Unde Dominus dicit: »Nemo bonus nisi solus Deus«, quasi diceret: Convertimini ad Deum in toto corde vestro, ut probare possitis, quam pius sit omnibus ad se conversis.

Sicut melli plurimo parum absinthii iniectum velocem amaritudinem tradit, mellis vero etiamsi duplum iniciatur absinthio, non poterit obtineri eius dulcedo, ita parva malicię scintilla multum polluit bonum. Unde scriptum est: Qui in uno offendit, multa bona perdit.genauso OTLOH. prov. Q 43; aus Eccles. 9, 18.

Sicut rector quilibet sapiens per hoc, quod manifesta sua iudicia sapienter et iuste disponit, eandem quoque iustitiam in secretis iudiciis exercere creditur, ita et Deus omnipotens per manifestam iudiciorum suorum ęquitatem cuncta, quę occulte iudicat, iustissime iudicare credendus est.

Sicut mellis dulcedo nescitur, nisi aliquid gustetur, ita inestimabilis divinę pietatis suavitas sciri vel credi nequit, nisi per experimentum aliquod gustetur. Unde Psalmista dicit: »Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus«.

Sicut vas quodlibet plenum nequaquam aliud quid capere valet, nisi prius emittatur, quod in se habebat, ita anima viciis plena, nisi per confessionem et penitentiam eadem eiecerit vitia, nullatenus in eam intrabit sancti Spiritus gratia.

Sicut in solis radio per fenestram immisso innumerabiles atomi videntur, qui aliter videri nequeunt, ita et homo Dei gratia illustratus innumerabilia in se peccata agnoscit, quę antea latebant. Nam, licet a capitalibus se abstineat, quod etiam fidelibus cunctis annitendum est, minutis tamen innumerabilibus carere nequit. Unde scriptum est: ›In multis offendimus omnes‹.

Sicut esca iuxta qualitatem infirmorum preparanda est, ita et consuetudines fidelium tanta discretione statuendę sunt, ut nullatenus hi, qui inter eos infirmitate spirituali detinentur, vel propter lenitatem torpescant vel propter austeritatem deficiant. Superbis enim et neglegentibus opus est austeritate, pusillanimis vero et simplicibus lenitate.

Sicut plurimi cibi nihil prosunt absque sale, ita omnes virtutes absque caritate.genauso OTLOH. prov. S 72. Unde Apostolus dicit: ›Si tradidero in cibos pauperum omnes facultates meas et si tradidero corpus meum, ut ardeat, caritatem autem non habuero, nihil mihi prodest‹.

Sicut corpus corporali cibo, ita spiritus spirituali reficiendus est, id est ieiuniis, vigiliis, virtutibusque ceteris. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: ›Non in solo pane vivet homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei‹.vgl. auch Luc. 4, 4.

Sicut »Mulier, cum parit, tristitiam habet«, postea vero de prole nata gaudet, ita omnes pro ęterna felicitate obtinenda laborantes in hac vita contristantur et gemunt, postmodum vero semper gaudebunt. Unde Dominus dicit: »Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur«.

Sicut »Gallina congregat pullos suos sub alas«, ut eos protegat, ita Dei gratia omnes ad se confugientes operit et protegit. Unde Psalmista Deo supplicans dicit: ›Sub umbra alarum tuarum, Domine, protege nos a facie impiorum‹.

›Sicut palmes non potest ferre fructum, nisi manserit in vite‹, sic et nos nullum boni operis fructum ferre possumus, nisi maneamus in Christo.

Sicut ›Lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, dabit fructum in tempore suo‹, sic beatus vir, qui ›In lege Domini meditatur die ac nocte‹, varios profert fructus animę.

Sicut ›Cervus desiderat ad fontes aquarum‹, ita desiderare debet anima fidelis pervenire ad Deum.

›Sicut fluit cera a facie ignis, sic pereunt peccatores a facie Dei‹.

›SInneres der Initiale rot ausgemalt.icut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eundem actum habent, ita et nos unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra‹.

Sicut ›Abscondere non potest homo ignem in sinu suo, ut vestimenta eius non ardeant, aut ambulare super prunas, ut non comburantur plantę eius, sic qui ingreditur ad mulierem proximi sui, non est mundus, cum tetigerit eam‹.

›Sicut igne probatur argentum et aurum in camino, ita corda hominum probat Deus‹.

Sicut favus dulcissimus est gutturi, sic doctrina sapientię his, qui amant eam.vgl. Prov. 24, 13–14.

Sicut aqua extinguit ignem, ita elemosina extinguit peccatum.ähnlich OTLOH. prov. S 71; aus Ecclus. 3, 33.

Sicut canis revertitur ad vomitum suum, sic imprudens iterat stultitiam suam.genauso OTLOH. prov. S 70; aus Prov. 26, 11.

»Sicut qui mel multum comedit, non est ei bonum, sic qui scrutator est maiestatis, opprimitur gloria«.

»Sicut urbs patens et absque murorum ambitu, ita vir, qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum«.

Sicut opus est flagellum equo, sic virga dorso imprudentium.vgl. Prov. 26, 3.

Sicut deficientibus lignis extinguitur ignis, ita susurrone subtracto iurgia conquiescunt.vgl. Prov. 26, 20.

›Sicut in aquis resplendent vultus respicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus‹.

»Sicut pisces capiuntur hamo et sicut aves comprehenduntur laqueo, sic capiuntur homines« perversi malicia sua.

›Sicut ignoras, quę sit via spiritibus et qua ratione compingantur membra in ventre pregnantium, sic nescis opera Dei, qui fabricator est omnium‹.

Sicut fumus a vento dispergitur, ita spes impii evanescit.vgl. Sap. 5, 15.

Sicut iumenta domestica possessoribus suis omnimodo sunt subiecta, ita et nos Deo subiecti esse debemus. Unde Psalmista dicit: »Ut iumentum factus sum apud te«.

Sicut terra arida nullum reddit fructum, ita cor hominis in malicia obduratum nil boni capere valet.

Sicut gravius periculum est in multis diffundi pestem, quam unum pestilentia consumi, ita gravius peccatum est multos subditos pastoris unius vicio corrumpi, quam ipsum solum in iniustitia sua mori.

Sicut vipera a filiis suis in utero positis lacerata perimitur, ita cogitationes malę, si intra nos enutritę usque ad effectum peccati perveniunt, animam nostram lacerantes occidunt.vgl. ISID. sent. 2, 25, 4; IONAS AUREL. instr. 1, 17.

Sicut stultum est, si cęcus alicui ducatum promittat, ita irrationabile est, si indoctus aliquis ignotam regiminis curam suscipiat. Unde Dominus dicit: ›Si cęcus cęco ducatum prebeat, ambo in foveam cadunt‹.

Sicut cęcus gradiens facile offendit, ita imperitus facile in erroris foveam incidit.

Sicut per procellosas ęquoris undas non nisi multo labore remigantes transire possunt, ita secularium discrimina curarum nemo potest evadere nisi cum maxima circumspectione.

Sicut fumus numquam nisi ex ignis vapore fit, ita nulla tempestas vel pestilentia seu fames aut alia plaga contingit, nisi ex meritis aliquibus humanę pravitatis.

Item sicut igne exstincto fumus deficit, ita fomite vitiorum, id est desiderio peccandi per penitentię lacrimas emendationisque studium sedato, plagę cessabunt. Unde scriptum est: ›Cum placuerint Domino vię hominis, inimici quoque eius convertentur ad pacem‹.vgl. auch OTLOH. prov. C 14.

Sicut nudatus publice in hoc seculo confunditur, ita et qui nullo virtutum velamine in futuro tegitur, coram angelis omnibusque electis confusionem patietur.

Sicut edificii cuiuslibet fundamentum in imo ponitur et postea edificium omne in altum erigitur, ita omnis homo ex infima materia procreatus et quasi in fundamento luteo formatus, cum ad intellegibilem ętatem venerit, mox debet erigi in altum, id est ad spiritualis vitę studium.

Sicut ex variis floribus colliguntur mella, ita ex variis hominibus virtus quęlibet est colligenda. De huiusmodi collectione scriptum est: Sapientiam omnium antiquorum exquirit sapiens.genauso OTLOH. prov. S 21; aus Ecclus. 39, 1.

Sicut equi cuiuslibet cursus probatur in loco spacioso, sic hominis voluntas in arbitrio dato et in rebus concessis. Ibi enim quilibet tanto longius ante alium currit, quanto melius facit. Unde Apostolus ammonet nos dicens: »Sic currite, ut comprehendatis«, subintellege: premia vitę cęlestis.

Sicut fistula absque inspirante nullum reddit sonum, ita et cor hominis absque inspiratione divina nullum recipit bonum. Unde Dominus noster in Evangelio dicit: »Sine me nihil potestis facere«.

Sicut equus inutilis ad onera quęlibet portanda cito lassescit in itinere, ita et impatiens in congregatione positus infirmus est ad omnia, quę pro Christi nomine vel pro fratrum amore debet sufferre contemnens, quod Apostolus dicit: »Alter alterius onera portate«.

Sicut in tempore tempestatis horrendę queruntur umbracula arborum vel domorum, ita in tempore tribulationis et temptationis querenda sunt presidia divinę gratię et spiritualium virorum.

Sicut venena mortifera non manifeste, sed clam sub aliqua specie bona dantur, sic vicia plurima sub specie virtutum se occultant, ut aliquos decipiant.

Sicut sus in volutabro cęnulento iacens fędatur, ita et ille, qui adulteriis aliisque fornicationum immundiciis implicatur.

»Sicut corpus mortuum est sine anima, ita anima mortua est sine Deo«.

Ut autem ad unam similitudinem plurima colligam sicut is, qui literarum notitiam habet, cum eas viderit aut audierit, mox, quid significent, intellegit, ita unusquisque »Intellegens aut requirens Deum«, cum creaturam quamlibet cernit aut eius rite tractando meminit, statim in ea quasi legens aliquam spiritualis vitę intellegentiam capit.

Sicut Verbi gratia, cum immensum solis splendorem inspexerit vel eius meminerit, mox exinde divinę immensitatem presentię conicit sciens pro certo, quia, si creatura vim tantam splendoris habet, Creator merito credendus est multo maiorem, licet invisibilem, habere.

Eodem modo, cum reficitur pane corporali et defectivo, mox coniciens, quia maiorem refectionem prebere queat spiritualis et ęternus panis, id est Christus, qui dixit: »Ego sum panis vivus«, discit in eum credere seque illi committere.

Eodem modo, cum attenderit simplicitatem vel puritatem pueri, qui pro eo, quod ceteris purior est, puer dicitur, statim tractans, quomodo exinde edificetur iuxta illud: »Nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum cęlorum«, optat sibimet a Deo prestari aliquam huiusmodi virtutem.

Similiter, cum rerum plurimarum, quę in hoc mundo possidentur, pulchritudinem aspexerit vel meminerit, statim tractat, quia, si transitoria tam pulchra a Deo sunt condita, longe pulchriora sint ęterna, quę in cęlesti regno electis suis preparavit gaudia. Ideoque ex his incitatus omnimodo conatur, ut ad ea pertingere mereatur.

Similiter, cum dulcem cordarum seu organorum cantilenam audierit seu meminerit, statim exinde conicit, quia, si momentanea presentis vitę cantilena tantę dulcedinis consistit, multo maior credenda est perpetua cęlestis harmonię dulcedo iuxta illud: ›Quę oculus non vidit nec auris audivit‹ et cetera. Ideoque compunctus exinde sepius optat illuc pervenire.

Cum vero debiles, egenos et in utroque homine pauperes aspexerit seu meminerit, statim quasi ex lectione sacra compunctus tractat, quantas grates Deo agere debeat pro eo, quod se plurimis forsitan sceleribus deditum a miseriis tantis cruciari non permisit.

Potest et aliter edificari, qui aliquo modo miseros in hac vita intuetur seu recordatur. Tractans namque, quia, si illi, qui in hac vita debiles vel inopes sunt, tantam patiuntur miseriam, multo maiori miseria cruciabuntur, qui in futura miseri pauperesque, id est virtutibus vacui, inveniuntur, omnimodo conatur, ne ad ęternę miserię cruciatum rapiatur.

Cum autem tractaverit iustum esse, ut parentibus, dominis et magistris terrenis a filiis, servis et discipulis exhibenda sit obedientia servitusque devota, mox quasi legens in his discit, quia Domino dominorum, Patri omnium Magistroque cęlesti multo magis obtemperandum est et serviendum. Hoc igitur modo legere novit omnis ›Intellegens et requirens Deum‹, quia, quanto amplius illum intellegit et requirit, tanto ardentius in eius agnitionem sitit. Unde fit, ut, in quęlibet elementa visus vel auditus seu etiam memoria eius rapitur, ibi continuo quasi legens aliquid de spiritualibus meditetur.

Nam turtures seu columbas aut serpentes attendens mox tractat, qualiter per eos edificetur, eorum videlicet naturam imitando in castitate, simplicitate necnon prudentia. Turtur enim castitatem, columba simplicitatem, serpentes prudentiam naturaliter observant.

Attendens etiam vigilem canum quorundam custodiam, mox in his studet legere, quod pastores et rectores ecclesię eandem custodiam debent spiritualiter agere vigilando et latrando contra diabolicas atque humanas pravitates, ne quem de commissis rapiant vel dispergant.

Item cum gradus in quolibet edificio factos seu ceram aut lapides inspexerit vel meminerit, mox tractat, qualiter in eis edificetur. In gradibus quidem, ut discat, quia, sicut ad superiores non nisi ab inferioribus pervenitur, ita ad virtutes maiores nemo pervenire possit, nisi in minoribus observandis studiosus extiterit iuxta illam Domini nostri sententiam: Qui infidelis est in minimo et in maiori infidelis est.genauso OTLOH. prov. Q 20; aus Luc. 16, 10. In cera autem, ut iuxta ipsius mobilitatem ex calore patrandam ad bona quęque discenda sancti Spiritus igne mollitus mobilis fiat et humilis, secundum quod scriptum est: »Discite benefacere, querite iudicium« et: ›Humiliamini sub potenti manu Dei‹. In lapidibus vero, ut contra quęlibet mala sit durus et stabilis nec non cautus iuxta Apostoli sententiam: »Stabiles estote et immobiles« et: »Nolite omni spiritui credere«.

In his ergo, quę iam diximus, et aliis innumerabilibus unusquisque »Intellegens aut requirens Deum« quasi legens discit, quid credere vel cogitare de Deo debeat quodque omnium natura elementorum, ut est illud quod de sole, aqua, lapide, cera, turture, columba, serpentibus ceterisque creaturis, et quod instrumentum rationabile, ut est illud quod de edificandi modis, gradibus et consona cordarum organorumque cantilena. Institutio quoque moralis, ut est illud, quod de obedientia parentibus, dominis ac magistris exhibenda diximus. Tum etiam flagella quęque hominem ad Creatoris sui subiectionem atque venerationem ammoneant. Unde illi tres pueri in camino ignis quondam inclusi omnia ad laudem Dei exhortantes dicunt: »Benedicite omnia opera Domini Domino, laudate et superexaltate eum in secula«. Ex quacumque enim creatura homo ad laudem Dei incitatur, hęc quodam loquendi genere Deum benedicit, quia laudantes efficit.

Cum igitur satis dictum sit, qualiter in rebus visibilibus legere possitis, legite, precor, in eis tanta cura coram Domino nostro magistro omnium, quanta et vos velletis in presentia vestri legere illos, quos in omni sapientia sciretis a vobis instructos. Nisi enim sapienter coram vobis legerent, dura flagella caperent. Eadem quoque credite vobis futura, nisi legeritis coram eo intentione pura, qui vobis et vitam dedit et omnimodo instruxit. Quia vero ad edificii per similitudines construendi finem iam tendimus, libet, ut iuxta morem quorundam, qui sibi speculandi fornices in ędibus altis construunt, ut exinde longe lateque speculari possint, nos quoque aliquid simile hic studeamus dicentes scilicet, qualiter Deus prospiciat super filios hominum. Sit ergo edificii huius specula contemplationis divinę similitudo, ex qua et liberum arbitrium a Deo datum et quod idem arbitrium sine Dei gratia nihil boni capiat, aliquatenus speculari potest. Sicut enim aliquis prepotens in excelso manens edificio omnia, quę in eiusdem edificii circuitu geruntur, desuper aspicit nulli intuitu suo necessitatem agendi quęlibet inferens, sed tantummodo aciem ad cuncta ibi gesta diligenter apponens, ita et Deus omnipotens omnia, quę in hoc mundo geruntur invisibiliter, considerans neminem inspiciendo ad opus aliquod compellit, sed omnes in arbitrio proprio relinquit membraque tam ad malum quam ad bonum faciendum apta tribuit, ut per hoc omnium affectus probetur et cuius quisque meriti sit denudetur. Verumtamen, ne omnis homo ex arbitrii tanti libertate resolutus velut pecus lascivum in perditionis foveam cadat, quos vult, et inspiratione sua et doctrinis variis nec non aliqua infirmitatis seu flagelli causa convertens ad se trahit.

Ecce, fratres carissimi, prout potui, auxiliante Deo edificium spirituale construxi in altum per instrumenta similitudinum, ut per eas aliquo modo explanarem, qualiter Deus a nobis requirendus et intellegendus sit.vgl. Ps. 13, 2. Nunc vero, cum tempus esse videtur, ut tectum superedificetur, libet ex eiusdem generis lapide, quem in fundamento posui, et tectum condere. Genus autem lapidis in fundamento collocati quędam fuit similitudo aptissima sanctę Trinitati. Quamobrem, ut in eodem, in quo cepi edificare, possim edificium consummare, cupio proferre similitudines aliquas sanctę Trinitati congruas, quibus illud explanare nitor, quod omnes sanctę Trinitatis personę sint a nobis invocandę, sed specialiter sancti Spiritus, non quod hanc, quę tertia in sancta Trinitate persona est, maiorem vel priorem credere debeamus, sed quod efficientia eius non solum ad sui, sed Patris et Filii agnitionem instruamur. Quod videlicet hoc modo colligimus. Quia igitur aliud est solummodo subsistere, aliud vero vivificari in animal rationale, quod intellegere possit totius substantię creatorem, nos, qui iam subsistimus per Patris et Filii efficientiam (omnia enim per ipsum facta sunt), maxime dehinc indigemus, ut agnoscamus, unde subsistamus quantumque ceteris creaturis excellentiores simus et quas divinę pietati pro hoc gratias agere debeamus. Hoc autem ad Spiritus sancti efficientiam pertinet, quia per ipsum ad totius bonitatis agnitionem amoremque accendimur, licet et Patris et Filii et Spiritus sancti operatio individua sit in omnibus. Sed, quia hęc sunt obscura, opus est, ut similitudine explanemus aliqua.

Sicut ergo in accensa candela trium elementorum, id est stuppę, cerę et lucis, individua operatio est omniaque simul operantur, sed tamen ad lucis flammam aliquid specialius pertinet inluminatio eorum, qui prope commorantur (nam in tenebris constituti nec ea, unde ipsa lux procedit, cernere valent sine luce, effectu vero lucis omnia vident), sic et sanctę Trinitatis operatio, licet sit individua, tamen ad Spiritus sancti personam, quę per lucem significatur, aliquid specialiter pertinet inspiratio divina, per quam instruimur non solum ad agnoscenda eiusdem Spiritus sancti dona, sed etiam ad totius Trinitatis mysteria, sicut et Dominus noster promisit dicens: ›Paraclytus Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia‹. Cum dicit omnia, excepit nulla, quibus edocendi sumus bona. Nec tamen credendum, quod sine Patris et Filii cooperatione eadem fiat doctrina, sicut nec lux candelę sine stuppę et cerę agitur cooperatione. Potest et in candela, quę non semper, sed statutis horis lucere solet, significari, quod Spiritus sancti lux non semper in cordibus fidelium permanet, sed iuxta profectum vel qualitatem singulorum omnia disponens nunc eos quasi incendens inluminat, nunc vero quasi idem lumen extinguens ad tempus deserit, ut per hoc probati discant, quia nihil in se, omnia autem in Deo valeant. Unde est quod legitur sanctis prophetis interdum defuisse spiritus prophetię.vgl. GREG. M. moral. I–X 2, 89, S. 112, 13ff. Sed quanta differentia est inter accensę et non accensę candelę utilitatem, tanta etiam est inter eius, qui Spiritu sancto iam inluminatus est, et eius, qui nondum inluminatus est, qualitatem. Et sicut candela accensa non solum sibi, sed etiam omnibus accedentibus lucem prestat, sic et ille, qui a Spiritus sancti gratia inluminatus est, non solum sibimet, sed et omnibus ad se venientibus sapientia data prodesse desiderat. Ille vero, qui nondum inluminatus est, nec sibi nec cuiquam spiritualiter prodesse cupit, sed velut irrationale animal tantum subsistens nil querit, unde subsistat et quid Deo pro humanę substantię excellentia debeat. Hinc plurima sacrę Scripturę inveniri possunt testimonia, quę indicant omnia divinę pietatatis dona per sancti Spiritus gratiam fidelibus prestari, ut est illud, quod ipse Dominus per Prophetam dicit: Super quem re quiescit Spiritusbeschnitter und ausradierter Text nach He8 ergänzt. meus et cetera,vgl. S. ↗. designans scilicet per efficientem et donantem, efficientiam donorum spiritualium. Cui simile in Evangelio legitur a Domino dictum ad discipulos: »Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona data dare« usque »Spiritum bonum petentibus se. Per hoc namque, quod dixit, »Spiritum bonum petentibus se« daturum, significavit dona virtutum, quę per infusionem sancti Spiritus tribuuntur. Heliseus quoque ad Heliam, ›Obsecro‹, inquit, ›ut fiat spiritus tuus duplex in me‹, per spiritus videlicet personam significans omnium virtutum dona, quę idem Helias a Deo accepit. Non enim a semetipso quicquam habuit, quod appetendum foret. Illud etiam, quod legitur, quia Spiritus sanctus super apostolos veniens omnium linguarum notitiam et fiduciam loquendi contra omnes adversarios eis contulit,vgl. Act. 2, 1–4. cunctis fidelibus satis indicat, quid idem Spiritus valeat et quanta tribuantur dona ex eius gratia. De quibus omnibus Apostolus evidentissimum ponit testimonium dicens: »Omnia operatur unus« et cetera. Hęc igitur, ut reor, sufficiunt ad hoc, quod dixi, Spiritus sancti gratiam a nobis specialiter invocandam.

Nunc etiam cupio explanare, quomodo nobis proxima esse videatur non loco, sed nos consolando, unde et paraclesis, id est consolatio, dicitur, sicut et ille Samaritanus evangelicus dicitur proximus fuisse ei, qui incidit in latrones misericordiam exhibendo.vgl. Luc. 10, 30ff. Omnis enim misericors miseris proximus esse probatur. Qui nimirum sensus, quamvis sufficiat ad promissę explanationis testimonium, libet tamen similitudine alia declarare eundem sensum. Notum quippe est omnibus numerare aliquid scientibus, quia tribus unitatibus pro tribus personis Patris et Filii et Spiritus sancti dictis, tertia unitas proxima est pluralitati, id est quaternario ceterisque numeris sequentibus, et omni per eosdem numeros numerando venire cupienti ad sanctę Trinitatis personas occurrit primo persona tertia. Unde intellegi datur, quia, sicut unitas et persona tertia proxima est pluralitati, qua homines significantur, nec ab eadem pluralitate perveniri potest ad secundam unitatem nisi per tertiam, ita inprimis semper invocanda est necnon a Patre et Filio exoranda ea, quę nobis proxima constat gratia Spiritus sancti, quę per tertiam unitatem significatur, ut nos inspiratione sua dirigat in viam iustitię. Nam, ut Apostolus dicit: ›Nemo dicere potest Dominus Iesus nisi in Spiritu sancto‹, si ergo tantę virtutis nomen ›Nemo potest dicere nisi in Spiritu sancto‹, patet profecto, quia nulla bona actio fieri valet sine illo et per ipsum introducendi sumus ad totius salutis viam, id est ad Christum, filium Dei. Cumque hac fide ad illum ducti fuerimus, ille velut ostiarius perducet nos ad primam unitatem, id est ad Patrem, sicque eiusdem Domini nostri impletur promissio dicentis: »Ego sum ostium« et cetera, et: »Si quid petieritis Patrem«, et cetera. Qui enim credit se non posse salvari nisi in nomine Filii Dei, huic ipse ostium salutis efficitur. Qui autem aliter credit, attendat, quod ipse alibi dicit: »Nemo venit ad Patrem« et cętera. Ideoque orationes missales, in quibus persona Domini nostri Iesu Christi non habetur, ita terminandę sunt: Per Christum Dominum nostrum, vel: Per Dominum nostrum Iesum Christum, filium tuum, et cetera, si totius Trinitatis memoriam agere velis. Si vero in distinctione orationis ultima Filii persona commemoratur, non opus est eandem personam iterari in fine, sed tantummodo dicendum: Qui tecum vivit, vel: Qui cum Patre et Spiritu sancto, et cetera. Sicque fit, ut aut in nomine Domini seu totius Trinitatis omnia petamus. Hęc igitur sint dicta contra eos, qui credunt sibi sufficere solam Patris omnipotentis invocationem sine persona Filii et Spiritus sancti. Quibus iterum dico, quod supra dixi, quia, sicut a pluralitate, qua omnes homines significantur, antequam ad eam unitatis divinę gratiam perveniant, pro qua et Dominus noster Iesus Christus rogat dicens ad Patrem: ›Rogo, ut sint unum, sicut et nos‹ nullus numerando pertingere potest ad unitatem primam, nisi per ordinem congruum tertię et secundę unitatis, ita nemo ad Patrem pervenire potest, nisi utriusque, Filii Dei scilicet et Spiritus sancti, gratiam pariter invocandam crediderit. Ergo hęc omnia, quę vobis, fratres carissimi, de sancta Trinitate dixi, sint pro edificii nostri, quod per instrumenta similitudinum construxi, tecto et pro eiusdem edificii munimento. Et, ut delectabilius stare possit, libet super tectum ponere sanctę crucis trophęum similitudine congrua expressum. Sicut enim potens quilibet multa comprehendere et ad se trahere studens extendit brachia sua ad trahendum, sic Dominus noster Christus per palmas in cruce tensus omnia, quę voluit, ad semet mystice traxit. Unde ipse dixit: »Si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum«. Inter quę omnia et nos quoque ad se trahere dignetur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia secula seculorum, Amen.

5.6 Liber de cursu spirituali

Otlohs autobiographische Aussage

M3, Bl. 101^r, Z. 7–21 (= OTLOH. tempt. S. 336, 9–19)

Post hęc (sc. scripta ad vitas quorundam sanctorum pertinentia) autem, cum viderem simul et audirem undique christianę religionis destructionem, rectorum et principum neglegentiam in subditos tam in spirituali quam in seculari vita positos doleremque iugiter pro talibus, cogitare cępi, ut, quia nullus dignaretur me audire communi sermone loquentem proüber der Zeile eingefügt. miseriaque tanta condolentem, vel scribendo aliqua sacrę scripturę verba proferrem, unde aliquos edificare possem. Hac igitur causa scripsi librum, mei quoque operis novissimum, cui titulum imposui: De cursu spirituali. In quo videlicet libro, quantum per sacrę scripturę maximeque per psalteriivorne ausradiertes s. et Evangelii campum currere potui, scribendo protuli«.

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Zwischen 1068 und 1070 im Kloster St. Emmeram in Regensburg.

Überlieferung

Volltext:

M1, Bl. 1^r–121^v (Transkription hier unten).

M2, Bl. 55^v–155^v (Transkription hier unten).

Textabschnitte:

M3, Bl. 62^v, Z. 9–94^r, Z. 3 (für OTLOH. curs. S. ↗–↗ ⦋M1-Redaktion⦌ und S. ↗–↗ ⦋M2-Redaktion⦌ = Abschnitt von OTLOH. curs., der auch in Rahmen von OTLOH. tempt. überliefert wird).

Z, Bl. 202^r–206^r, Z. 25 (für OTLOH. curs. S. ↗–↗ und ↗–↗ ⦋M1-Redaktion⦌ und S. ↗–↗ und ↗–↗ ⦋M2-Redaktion⦌ = Abschnitte von OTLOH. curs., die auch in Rahmen von OTLOH. sermo de curs. überliefert werden).

Hände

M1:

Otloh:

Bl. 1^r–2^r, Z. 2, 9^v, Z. 16–25, 12^r–13^v, 17^r–18^v, 21^r–24^v, 27^r–109^v: Haupttext mit Rubrizierung.

Bl. 2^r–9^v: Korrekturen und Textergänzungen (auch in Gebrauchsschrift) innerhalb des Textes (oft auf Rasur), über und zwischen der/den Zeilen und am Rand.

m1 (M1):

Bl. 2^r, Z. 2–6^r: Haupttext.

m2 (M1):

Bl. 6^v–9^v, Z. 15: Haupttext.

m3 (M1):

Bl. 2^r–90^r, passim: Materienrubriken am Rand (manchmal ausradiert).

Hand des 15. Jh.: siehe oben.

Hand des 15. Jh.?: siehe oben.

Otloh:

Bl. 55^v–151^v: Haupttext.

Bl. 152^r–155^v: Korrekturen und Textergänzungen in Gebrauchsschrift zwischen den Zeilen und am Rand.

m2 (M2):

Bl. 152^r–155^v: Haupttext.

Otloh:

Bl. 62^v–94^r: Haupttext.

Otloh: vgl. ↗.

m1 (Z): vgl. ↗.

m2 (Z): vgl. ↗.

5.6.1 M1-Redaktion

Prologus libri sequentis

AInneres der Initiale rot ausgemalt.udiens simul et videns late detineri illa erroris et afflictionis signa, quę in Evangelio necnon in aliis libris predicta sunt de novissimis huius seculi temporibus, sed pene nulli valens prodesse consilio vel exemplo (unusquisque enim, quem ammonere presumpsi, dicebat se necessario sequi aliorum gesta nec aliud posse facere, nisi quod principes rectoresque huius mundi vid~~iss~~eret facientes) cogitare cępi, quid ad hęc facere possem. Dolor namque, qui pro neglegentia tanta mihi inerat, numquam me sine cura permiserat. Et quomodo possem vel sine cura vel sine ammiratione maxima esse, cum peritissimos quosdam clericos audirem optima quęque aliis predicare, sed mox post predicationis horam pessima iubere et perpetrare? Quid enim peius potest esse quam iudicia quęque subvertere, nullam iudicii veri spem subiectis relinquere, res alienas iugiter concupiscere easque occasione qualibet auferre, monasteria Deo sanctisque eius mancipata destruere? Quibus si vel una huba ad eorum proprietatem pertinens auferretur seu a censu sibi placito minueretur, maximam sibi iniusticiam factam quererentur. Nec tamen scire valent, quantam ipsi iniuriam Deo in locis sibi commissis faciant. Tantam igitur miseriam sepius attendens tractavi vel scribere aliqua de Scripturis sanctis exhortatoria dicta, ut, qui sermone communi dedignantur corrigi, lectione saltiem sacra corrigantur. Unde precor omnes, qui █hęc legere dignantur, ut et propria et aliena pericula attendentes studeant se aliquatenus emendare et, quoscumque possint, ammonere, ne quis credat se ideo minus puniendum, quod multitudinem imitatur peccantium.

Est etiam res alia in tempore instanti pensanda et ammonenda. █Quia enim per multos iam annos peccatis exigentibus penuria frugum laborabant homines, opus est rectoribus hoc █aliquomodo providere, quid agendum sit pro eiusdem penurię plaga mitiganda. Multiplex namque doctrina tam in veteri quam in novo Testamento invenitur hoc instruens, ut, quotiescumque plaga aliqua superveniat, mox homines pro peccatis suis penitentiam agentes seque emendantes communiter invocent Deum pro necessitatibus suis. Sic quippe Ninivitę conversi mitigaverunt iram Dei.vgl. Ionas 3, 1ff. De filiis quoque Israel sepe legitur, quia: »Clamaverunt ad Dominum, cum tribularentur, et de necessitatibus eorum liberavit eos«. Sub nostris etiam temporibus sepius homines plagis multis afflictos audivimus, sed, postquam pro peccatis suis confessionem ac penitentiam agentes se emendaverunt, mox flagella Dei cessaverunt. Hęc igitur, queso, rectores pensantes provideant, qualiter innumerabilis vanitas sub modernis temporibus exorta emendetur, ut Deus placatus populo suo misereatur. Explicit prologus.

█Incipit liber de cursu spirituali

OTLOH. curs. 1–3 und 26 auch im Rahmen von OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗ und S. ↗–↗ mit leichten Textänderungen überliefert. Varianten von OTLOH. sermo de curs. in Z hier unten im Text. Zu weiteren entsprechenden Details wie Rasuren, Texteinfügungen, Schreiberhände usw. innerhalb von OTLOH. sermo de curs. vgl. S. ↗ff.

I.

Kapitelüberschrift »Quid sit stadium et cursus spiritualis« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 1 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

Vox apostolica, fratres karissimi, ammonet nos dicens: »Nescitis, quod hi, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, ut comprehendatis«. Hec igitur verba iuxta literam et carnalem intellegentiam referunt hoc, quod apud gentiles quondam agebatur et adhuc apud quosdam agitur. In loco namque spacioso et ad currendum apto convenientes bravium aliquod ad signum iuxta mensuram sibi placitam ~~longe~~procul statueruntvel etiam se daturos permiserunt, quod ille unus, qui ceteros precurreret, accepturus erat. Quo facto qui inter eos strenui et agiliores videri cupiebant, quot vicibus placuit, certatim currebant, alii vero ad huiusmodi spectaculum visendi tantummodo gratia confluentes stabant. Unde etiam a stando vel, ut quibusdam placet, a statu ipsius cursus idem locus vocabatur. Sed nos, undecumque vocatus sit ille locus, parvipendentes attendamus magis, quid per eundem cursum Apostolus nos instruere velit. Mysterium quippe magnum in eo agnovit ~~inesse~~esse, cum dixit: »Sic currite, ut comprehendatis«. Quasi diceret: Sicut illi, qui in stadio currunt, omnimodo student, ut unusquisque alium currendo precedat, ita et vos studete, qualiter alios in virtutibus et in omni █opere ~~spirituali~~bono precedatis. Talis enim cursus cunctis est semper agendus.

█vgl. die Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 57^r).

Sed et hoc summopere pensandum est, quod dicitur: »Omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium«. Quid itaque per illum unum intellegere debemus, #nisi quemlibet electum, qui et in unitate fidei et in ceteris virtutibus, quę pro sui concordia unum sunt, perseverans unus idemque esse contendit?

Quid alii currentes simul.

Quid vero per illos omnes, qui simul curr█unt, sed ad bravii merita non perven█iunt, nisi hos, qui ad fidem ~~quidem~~ sacram venientes et bonorum ~~operum initia~~initia operum arripientes ad tempus credunt, sed in tempore temptationis recedentes in bonis persistere neglegunt? Hec igitur, fratres karissimi, attendentes sic currite, ut magis connumerar#i valeatis inter paucos electos, qui unum esse cupiunt et in eo usque ad finem vitę perseverantes bravium felicitatis eternę ~~percipere merentur~~percipiunt, quam inter infinitam reproborum multitudinem, qui sic a sollicitudinibus et divitiis atque voluptatibus vitę huius suffocantur, ne in aliquo opere bono, quod ceperunt, perseverare valeant.

█vgl. die Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 57^r).

Pensate etiam, quanta distantia sit inter eius stadii, quod ab hominibus statuitur, et inter illius, quod a Deo statutum est, cursum. Ibi quippe cunctis simul currentibus una mensura et bravii et ~~currendi~~cursus proposita nullis nisi velocissimis et sanissimis datur spes cursum talem aggrediendi. In hoc autem stadio, quod Deus statuit, ~~tam~~non minus debiles et claudi senes, et infirmi necnon pauperes, quamquantum iuvenes, et sani atque divites currere possunt. Servulus namque ille paraliticus, de quo in Dialogorum libro sanctus ~~narrat Gregorius~~Gregorius narrat,vgl. GREG. M. dial. 4, 15. cum aliis in huiusmodi stadio currentibus satis celeriter cucurrit, cum ea, que sibi possibilia erant, promptissime peregit. Vidua quoque illa pauperrima, de qua in Evangelio legitur, una cum divitibus cucurrit, cum illam, quam potuit, oblationem minimam ad templum detulit.vgl. Luc. 21, 1ff. Nonne ergo per hec atque his similia exempla considerare potestis, quantum differant humana a divinis quantaque vanitas sit res transitorias et fallaces ęternę felicitati preponere? Sufficere namque nobis deberet in paucis argumentari, quanta vanitas et paupertas seculi quantęque divitię sint sint pietatis divinę. Nunc v█ero, licet omnis creatura in nos clamet alicuius argumenti modis, nos tamen ~~– pro dolor! –~~pro dolor!velut surdi nullumque sensum spiritalem habentes audimus quidem precepta Dei, laudamus etiam aliquando sapientiam pietatemque eius, sed post modicum tempus ea, queę verbis laudavimus, operibus pravis reprehendimusdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ita, ut videamur nescire, vel quanta pena malefacientibus vel quanta merces benefacientibus post hanc vitam sit reposita. Hanc igitur █neglegentiam in cordibus, ~~queso, vestris~~vestris, queso, dolentes tractate, qualiter eam emendetis simulque aures audiendi ad ea exhibete, queę de stadii divini cursu adhuc proferre cupio. Maxima etenim res exinde valet intellegi, quam iuxta scientię meę parvitatem cupio vobis aliquatenus denudare, ut postmodum intentione maiori eam valeatis perscrutari.

II.

Kapitelüberschrift »Quot sint currentium species, et quo modo cuilibet currendum sit, si recte currat« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 2 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

Sed, ut facilius ea, queę inde dicturus sum, in memoria teneatis, primo quidem quis sit cursus cuiuslibet specialis, deinde vero quis generalis, dicere aggrediar. Aliter namque currere debent, qui ad monasticę vitę professionem █confugiunt, aliter qui in seculari vita consistunt, aliter pastores et iudices ęcclesię, aliter qui literis imbuti ~~sacram Scripturam~~Scripturam sacram legere solent, quidam vero cursus est talis, ut simul conveniat omnibus.

█Cursus illorum, qui in monastica vita sunt.

Qui in vita monastica commorantur, attendere debent,danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. quia hoc, quod Psalmista ex persona Domini dicit: »Vacate et videte, quoniam ego sum Deus«, illis specialiter dictum est. Ipsi ~~namque~~enim tanto plus ceteris vacare et videre debent, quid sit Deus, quanto minus secularibus curis premuntur et quanto certiorem victum et vestitum aliaque necessaria ex impensione communi statuta habent. Vacare autem et videre, queę sint divina, nihil aliud intellegimus, nisi contemplativę vitę perfectionem, quę consistit in vigiliis, in castitate, in ieiuniis, in caritate, in contemptu secularis curę, in patientia, in humilitate, in obedientia, in benignitate ~~ceterisque~~et in ceteris virtutibus, quę frequenter in Scriptura sacra commemorantur. Pensare etiam debent ~~spirituales~~spiritales viri et feminę, quia, sicut lapides preciosi pro totius fabriceę precipueę ornatu ponuntur, ita et ipsi pro cunctorum in sancta ęcclesia degentium speculo positi sunt, ut in eorum aliquatenus inspiciatur sanctitate, quid de divina credendum sit ~~puritate~~claritate. Nam in nimio ~~solis splendore~~splendore solis possumus discere, quam ~~sit inmensa~~inmensa sit ~~Dei omnipotentis~~omnipotentis Dei claritas. Et: ›Invisibilia Dei per ea, queę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Huiusmodi ~~ergo~~igitur studiis, que iam diximus, iugiter inherere et vacare cursus hominum ~~spiritualium~~spiritalium est. Deinde dicendum, qualis cursus sit secularium, eorum videlicet, qui, █quamvis in secularibus ~~curis positi~~curis sint positi, sperant tamen in Domino et, quantum prevalent, inter mundana meditantur divina.

█Cursus secularium.

Pensare quippe █ursprüngliche Fortsetzung der ausradierten Notiz am linken Rand des Bl. 3^v? debent, quia, sicut in cuiuslibet magni principis domo aurea vel argentea vasa habentur, ita etiam lignea et fictilia, quodque nullus recte valet dici dominus, nisi cui aliquis sit servus. Preterea notandum, quia, sicut Deus multiformis est in gratia et in virtute, ita et in servitute. Placent enim ei maxime optima; grata sunt etiam illi bona minora. ~~Alioquin non~~Quę, si non essent, nequaquam diceret de Maria: »Optimam partem elegit, quę non auferetur ab ea«. Optima denique pars dici nequit, nisi inter boni minoris partes. Sed et hoc, quod Dominus dicit: »In domo Patris mei mansiones multę sunt«, meritorum diversitates ostendit.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Ex quibus colligitur, quia non solum ~~spiritualium~~spiritalium hominum, qui per aurea et argentea vasa optimamque partem,über der Zeile eingefügt. sed etiam secularium, qui per lignea et fictilia minorisque boni partesüber der Zeile eingefügt. significantur, servitus necessaria sitüber der Zeile eingefügt. in sancta ecclesia, quę est summi principis domus.

█vgl. die Notiz am linken Rand in M2 (Bl. 58^v).

Hec autem, fratres karissimi, ideo dixi, ut his, qui in seculari vita rite conversantur, ostendam aliquomodo posse cum spiritualibus viris in legis divinę stadio concurrere et cęlestia gaudia promereri. Si enim iuxta substantię suę modum pauperes recreare studeant, si █fraudem nullam in agricultura committant terminos antiquos transgredientes, si rerum suarum decimas tribuant, si se a meretricibus contineant et liciti matrimonii copulam sequentes in Quadragesima et in aliis ieiuniis antiquitus statutis necnon in festivis temporibus a coniugibus abstineant, si filios ad timorem amoremque Dei instruant, si turpia et inhonesta ludicra devitent, si fideliter his, quibus subditi sunt, servire studeant, si illas incongruę rasurę et monstruosi vestitus nugas, quę noviter a quibusdam stultissimis hominibus inventę █vel allatę sunt, huc abiciant (peccatum namque magnum est turpi et insolita rasura vel vestitu incedere licet plurimi non credant), si ritus gentiles auguriandi in rebus variis prorsus contemnentes universalem fidei sinceritatem, quantum possibile est inliteratis, corde teneant, si Deum tota virtute diligentes cunctis, quę possident, preponant, celerem cursum agunt cum aliis ad Deum currentibus. Dico etiam adhuc █quiddam amplioris gratię, non ex mea presumptione, sed ex divinae pietatis consolatione. Si quid in his omnibus, queę iam diximus, fragilitate humana devicti peccaverint et continuo pęnitentiam agentes Deo sacerdotique suo confiteri curaverint, venia promissa est illis attestante Propheta ac dicente: ›Si impius egerit pęnitentia ab omnibus peccatis suis, quę operatus est, et fecerit iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur‹. ~~Et Psalmista: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«.~~ Si ~~ergo~~igitur tantam gratiam sequentes seculares viri cum operibus bonis in huius vitę stadio currant, in domo Patris summi cum ceteris Christi fidelibus ęternas mansiones obtinebunt.

█Cursus pastorum.

Qualis etiam cursus specialiter agendus sit pastoribus et rectoribus ęcclesię, iam volumus dicere. Ad ipsos quippe dictum est: »Diligite iusticiam, qui iudicatis terram«. Et: »Querite iudicium, subvenite oppresso, iudicate pupillo, defendite viduam et venite et arguite me, dicit Dominus«. Illi denique, cum non solum pro suis, sed etiam pro cunctorum sibi commissorum delictis reddituri sint Deo rationem, amplius quam dici possit, indigent, ut iugiter attendentes quia: »Cui plus committitur, plus ab eo exigitur«,vgl. auch Anm. ↗. sed et illud: »Iudicium durissimum in his, qui presunt, fiet«, et cuius rei vocabulum gerant (pastor enim a pascendo et rector a regendo dictus est), pascant et regant sibi commissos in veritate, prout cuique agnoverint opus esse, elatos et impios reprimant, humiles et religiosos, pauperes simplicesque ~~defendendo extollant~~defendant. Recolentes quoque, quia, qui in vice Christi sunt positi, Christum debent imitari, ita vivant, ut nullum pravis exemplis corrumpant vel per elationem, quę principibus facillime subrepit, vel per vestium ~~precipuarum~~preciosarum superfluitatem, quę a plurimis nec creditur esse peccatum,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. non attendentibus, quod in Evangelio ~~legant~~legimus, illum divitem hic purpura et bysso iugiter indutum in inferno esse seauf Rasur.pultum esse,vgl. Luc. 16, 19–22. vel per familiarium pravorum consilia seu per avariciam, quę in tantum plurimos rectores tam ~~ęcclesiasticos~~clericos quam ~~seculares~~laicos obcecare solet, ut munera super innocentes accipiant causamque iusticię non requirant, sed omnia habeant venalia secundum speranda pecunię dona. Talia igitur ~~sequentes~~facientes non solum ipsi minime ad cęlestia currunt, sed et alios exemplis suis impediunt. █Quicumque vero rectorum ea, quę ad susceptum regimen pertinent, agere studuerint, non mihi opus est dicere, quam salubrem cursum faciant, quid in hoc mereantur. Ipsi namque optime sciunt et bonorum premia et malorum penam futuram et: »Quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum«.

III.

Kapitelüberschrift »Quomodo cursum suum instituant, qui sacrarum litterarum scientiam consecuti sunt« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 3 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

Qualiter currere debeant illi, qui sacris litteris sunt instructi.

Sed satis hinc dictum, █curramus nunc aliorsum dicentes, qualiter bene currere valeant, qui Scripturam sacram legendo frequentant. In primis itaque convenit eis attendere, ut, in quibuscumque vitiis se reprehensibiles exinde cognoverint, emendare studeant. Si enim pro huiusmodi intentione se ad legendum preparant, primo quidem varias temptationis molestias tam in corpore quam in mente sustinebunt, quia videlicet nequissimus hostis, quantomagis perspexerit quemquam a peccatis abstinere, tanto acrioribus insidiis eum persequitur inmittens ei et corporales et spirituales molestias. Sed, si in Domino spem suam ponens iuxta Psalmistam dicentem: »Spera in Domino et fac bonitatem« et iterum: »Viriliter age et confortetur cor tuum et sustine Dominum« clamaverit ad Dominum nec audierit demones circumvenientes et increpantes eum, ut taceat, tunc stat Iesus et dicit ei sicut et quondam ceco illi, de quo in Evangelio dicitur: »Quid tibi vis, faciam?« Quamvis enim non audiamus vocem Domini, sicut ille cecus audivit, credere tamen debemus eandem gratiam nobis prestari, quę et ~~illi~~ipsi prestita est, si ~~tamen~~ hoc petimus, quod ipse petiit, ~~hoc~~id est, ut videamus. Sed, quia per hoc visibile lumen, quod ille petiit, ~~intellegere debemus~~intellegendum est ~~invisibilem~~invisibile, id est spiritualem, scientiam, quę maxime in sacris literis invenitur, eandem semper appetere debemus, ut hac instructi contra ~~spirituales~~spiritales et invisibiles hosteshostes certare valeamus. Ipsi denique, tamdiu resistunt et increpant nos multimodis temptationibus, quamdiu █arbitrantur nos in vanitate aliqua █seduci posse. Vanitas autem omnis et ociositas nullomodo facilius superatur quam sacrę lectionis studio, quia, dum ibi inspicitur, quę peccata animam tantum polluant, ut minuta et inevitabila, de quibus scriptum est: ›In multis offendimus omnes‹, quę etiam penitus eam perditioni tradant, ut capitalia crimina, quibusque modis eademeadem curentur, timor Dei in legentis animo nascitur et diabolus fugatur. Sed et illud ibi discitur, quod utique necessarium est omnibus vel se vel alios regere volentibus, quia non solum pro peccatis nostris diabolicę temptationis molestias patimur, sed etiam ideo, ut omnibus easdem molestias patientibus compati et condolere sciamus. Pro qua re et sanctus Petrus apostolus, priusquam sanctę ęcclesię preferretur, permissus est graviter delinquere. Unde audivit a Domino: »Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos«.

Qualis profectus ex sacrę lectionis studio obtineatur.

Cumque hec atque his similia in Scriptura sacra legens se emendare studuerit, tunc aperientur ei hominis interioris oculi et intellegens, quę numquam antea intellexit tam in Scripturis quam in aliis rebus, miratur, quod tam surdus atque cecus in agnitione Dei hactenus fuerit. Ideoque magis ac magis ~~in lectione sacra proficiens~~lectionem sacram frequentans q#(u)i prius timens, ne puniretur, pro hac solummodo ~~causa~~ legit, qualiter pro vitiis perpetratis veniam consequeretur, tunc amare incipiens ob hoc etiam lectitat, ut sapientię pietatisque divinę miracula agnoscat gustansque, quam suavis est Dominus,vgl. Ps. 33, 9. ›In lege eius meditatur die ac nocte‹ ita, ut non solum in hystoria et in superficie verborum immoretur, sed etiam mystica rerum sacramenta scrutetur, quę maxime in veteris Testamenti lectione reperiuntur.

█Randnotiz fehlt in M2 (Bl. 61^r).

Ibi namque omnia, que in Christo et in ęcclesia sancta completa sunt, quibusdam argumentis vel rebus mysticis predicta leguntur. Ibi Domini nostri incarnatio et passio et resurrectio aliaque, quę gessit et ~~pertulit pro nobis~~pro nobis pertulit, aliquomodo prefigurata noscuntur. Ibi etiam providentię divinę inmensitas, qua mundum regit universum, ta█nta discretione prolata continetur, ut in quibusdam omnes salvandos instruens ad se trahat, in quibusdam vero omnes perituros increpans, cum se tam subtili ratione correptos nec adtendere curaverint nec emendaverint, iuste damnandos prenunciet.

Quorum gesta sint imitanda.

Sed prius salvandorum aliqua ponamus exempla, deinde consideremus alia. In Abrahę namque fide et obędientia omnes fideles et obedientes suis preceptis instruit; in Ioseph et Susannę castitate omnes castos; in Iob patientia omnes patientes; in plurimis virtutibus et documentis Moysi, populo suo prelati, omnes prelatos; in utroque Tobia, patre scilicet et filio, in patre quidem optime docente filium, in filio autem obediente per omnia patri, omnes patres et filios per h#uius#modi doctrinam et obedientiam ammonet. █In talium igitur virorum virtutibus omnes adhuc stantes ad se trahens Dominus ammonet et promittit, ut, si in eisdem virtutibus permanserint, non solum in hoc seculo gratiam eius habeant sicut predicti viri, sed etiam in futuro premia ęterna percipiant.

Per quorum gesta neglegentes quiqueFortsetzung am rechten Rand des Bl. 7^r.

In eis autem, qui pro neglegentia vel superbia seu pro quibuscumque vitiis puniti leguntur in veteri et superbi corripiantur. Testamento, omnes simul neglegentes et superbi aliisque vitiis dediti nunc corripiuntur et premonentur, ut, si se non emendaverint, iusto Dei iudicio ęternaliter ~~puniantur~~se puniendos sciant. In Heli namque sacerdotis neglegentis casu omnes simul pastores neglegentes Dominus arguit; in murmurantium ac inpatientium filiorum Israel contritione omnes inpatientes ammonet, ut convertantur, ne similia patiantur; in Nabuchodonosor regis Holofernique sui ducis superbissimi compressione omnes superbos principes indicat comprimendos; in Sodomitarum et Gomorreorum █pessime fornicantium subversione omnes in eodem crimine perdurantes ostendit puniendos; in ~~Salomonis~~Salemonis regis sapientissimi apostasia ad omnes clamat, ne quis ~~prudentię suę~~in prudentia sua confidens vel aliqua dona ~~divina~~ meritis suis deputans in errorem ~~similem~~ cadere permittatur; in Absalon maximam patri iniuriam machinantis et in duorum iudicum contra Susannam falsum testimonium proferentium damnatione cunctis filiis et iudicibus terribiliter indicat, quia, si similia in parentes vel in subditos gerant, similem quoque damnationem, nisi pęnitentia condigna emendaverint, incurrant.

Talia ~~(er)go~~i‹g›(itur) non propter illos solummodo, qui tunc damnati sunt, evenerunt, sed etiam propter illorum correctionem, qui in tempore presenti commorantur, sicut et Apostolus de quorumdam antiquorum interitu locutus ait: ›Hęc omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fine█s seculorum devenerunt‹. Hinc etiam alias dicit: ›Quecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt‹. Unde, fratres karissimi, rogo █vos omnes, q█ui hęc ita scripta esse non ignoratis, ut attendentes, quę iam ~~di█ximus~~dixi vobis, quam variis scilicet modis Dominus nos ammoneat, nuncnunc quidem exhortans per exempla bonorum, nunc vero deterrens per lapsum malorum, sic curratis in presentis vitę stadio, quatenus ad eternę felicitatis bravium pervenire valeatis.

IV.

Kapitelüberschrift »Quot et quam efficacia bene currendi documenta et exempla in Davide ejusque Psalterio reperiantur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Cuius rei argumentum fideles omnes possint habere in David.

Iam diximus pauca de profectuoso cursu, qui in veteris Testamenti lectione potest agi, sed, quia adhuc aliqua exinde libet proferre, curramus nuncnunc ad sanctum psalmistam David, in quo Deus locutus est tanta mysteria, tanta beneficia tantaque salutis documenta, ut in illo uno cuncti fideles sufficientem doctrinam habere possint. Nam preter illa, quę de eo in Regum libro referuntur, ubi et lapsi in sceleribus multimodis ad obtinendam veniam confortantur et stantes quadam argumentosa ratione, ut in bonis perseverent, maxime incitantur, per hoc scilicet, quia, si Deus peccatoribus conversis tantam gratiam conferre dignatur, multomagis his miseretur, qui se continentes inmaculati in via Domini perseverant, quis enarrare sufficiat ea documenta, quę in psalterio repperiri possunt?

Quanta edificatio inveniatur in psalmis.

In qua lectione, queso, invenitur maior edificatio quam in psalmis, ubi multimodę et orandi █ et docendi sententię habentur, ubi modis variis persona Domini nos arguentis vel consolantis infertur, ubi humiles et pauperes spiritu recreantur, ubi pravi rectores et iudices a Domino increpantur, ubi conversis et penitentibus maxima spes venię promittitur, impiis autem et neglegentibus mors ęterna denuntiatur? Quorum etiam plurima tam aperte breviterque proferuntur, ut nulla excusatio ignorantię literatis relinquatur. Et, ut hęc ita esse probemus, aliqua de prefatis sententiis exempla hic ponamus. Quem igitur pro peccatis suis intima█s preces proferre delectat, nusquam aptiora ad hoc verba invenit, quam hęc sunt: »Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam«. Et: »Delicta iuventutis meę et ignorantias meas ne memineris«. Et: ›Adiutor meus esto, Domine, ne derelinquas me neque despicias me, Deus salvator meus‹. Huiusmodi autem orationem, quam unusquisque pro se ipso effundere potest, psalmi plures continent. Si vero pro aliorum salute communiter orare voluerimus, verba nihilominus ad hoc aptissima invenimus, ut: ›Salvum populum tuum, Domine, et benedic hereditati tuę‹ et cetera; et: ›Convertere, Deus, usque quo et deprecabilis esto super servos tuos‹; et: »Domine, misericordia tua in seculum«; et: »Opera manuum tuarum ne despicias«.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Sed et pro sacerdotibus agenda oratio invenitur in psalmis ut: ›Sacerdotes tui, Domine, induantur iusticia et sancti tui exsultent‹. Profert etiam verba sanctus Psalmista, quę nobis in tribulatione positis sunt dicenda, ut: »Adiuva nos, Deus salutaris noster« et cetera, usque: »Propter nomen tuum«; et: ›Converte nos, Deus salutaris noster‹ et cetera; et: »Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam« et cetera.

Quibus Psalmistę verbis doceamur nil de nostris presumere meritis.

Inter hęc cunctis summopere pensanda sunt et illa Psalmistę dicta, quibus edocemur nihil de meritis nostris presumere, sed totum Deo deputare, si qua virtus vel scientia in nobis reperitur. Talis autem doctrina agnoscitur per hęc verba: »Domini est salus«; et: »Domini est assumptio nostra«; et: »Scitote, quoniam Dominus ipse est Deus, ipse fecit nos et non ipsi nos«. Docet quoque orare pro eadem re dicens: ›Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis‹. Horum quippe verborum doctrinam quanto quis citius credendo apprehenderit, tanto plus in cunctarum virtutum studiis proficit et, quandocumque ab hac fide deficit meritis propriis deputans profectum suum continuo vel aperte in aliquod peccatum seu periculum corruens confunditur vel secreto graviores solito temptationis molestias pati█etur. Sed quid super hac elatione vel pro quolibet vitio perpetrato faciendum sit nobis, ammonet nos idem Psalmista dicens: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Post lapsum enim nihil prius gerendum est ulli quam confiteri Domino.

Per que verba Spsalmistę unusquisque ammoneatur ad agendam penitentiam et confessionem peccatorum.

Et, ut efficatius ostenderet omnibus, quia per confessionem puram obtinere possint peccatorum veniam, █hanc gratiam, quam ipse expertus est a Domino, aliis intimare studet dicens: ›Delictum meum cognitum tibi, Domine, feci, et iniusticias meas non abscondi. Dixi: Confitebor adversum me iniusticiam meam Domino et tu remisisti impietatem peccati mei‹. Cum enim post confessionem peractam subiungit dicens: »Et tu remisisti impietatem peccati mei«, hortatur omnes ad confessionem, ut et ipsi consequantur remissionem. Moxque iuxta illud, quod Apostolus dixit: »Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis«, et Propheta ex Domini persona dicit: »In tempore █placito exaudivi te«, pronuntiat tempus confessionis dicens: »Pro hac« (subaudi re, quia tu, Domine, remittis peccata per confessionem) »orabit ad te omnis sanctus«, id est ad vitam ęternam predestinatus, »in tempore oportuno«, id est in tempore presenti. Item exhortans omnes ad penitentiam et conversionem, certissimam peccatorum █suorum veniam eis a Domino promittit dicens: »Allevat Dominus omnes, qui corruunt, et erigit omnes elisos«; et: »Apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio«; et: ›Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate‹. Sed quia optime noverat variis ammonitionibus opus esse his, qui in seculari vita positi sollicitudinibus et divitiis et voluptatibus retrahuntur a spiritalibus, sepius eosdem ammonet et confortat dicens: »Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus; »Querite Dominum et vivet anima vestra«; et: »Lętetur cor querentium Dominum«; et: ›Accedite ad Deum et inluminamini et facies vestrę non confundentur‹. Moxque, velut aliquis ab eo exquireret, qua fiducia talia promitteret, subiunxit dicens: »Iste pauper« (per quod videlicet semetipsum significat) »clamavit et Dominus exaudivit eum«. Ac si aperte diceret: Sicut ego peccator pęnitentiam agens pro peccatis meis clamavi ad Dominum et exaudivit me, ita et vos exaudiet, si pęnitentiam egeritis. Huiusmodi igitur verbis ammonentur omnes adhuc carnales et variis illecebris dediti ad melioris vitę conversationem.

Qui psalmorum versiculi maxime conveniant dici ab his, qui nuper sunt conversi.

Cum vero aliquis per Dei gratiam conversus frequentare voluerit psalmos, quos ideo disponente Deo, ut creditur, pueri instruendi et primitus discere et memoriter retinere iubentur, ut eorum verbis salutiferis aliquando compuncti ad meliora trahantur, sciat hos versiculos oratione █continua maxime sibi esse notandos: »Domine, ad te confugi; doce me facere voluntatem tuam, quia Deus meus es tu«; »Notam fac mihi viam, in qua ambulem, quia ad te levavi animam meam«; ›Inlumina oculos meos, ne umquam obdormiam in morte‹; »Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea«; ›Vias tuas demonstra mihi et semitas tuas doce me. Dirige me in veritate tua et doce me, quia tu es Deus salutaris meus‹;danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. »Deduc me, Domine, in via tua et ingrediar in veritate tua; lętetur cor meum, ut timeat nomen tuum«; »Gressus meos dirige secundum eloquium tuum et non dominetur mei omnis iniusticia«; ›Faciem tuam, Domine, inlumina super servum tuum et doce me iustificationes tuas‹. Verba igitur orationis tantę, licet omni homini gratiam divinam invocanti satis conveniant, illi tamen, qui noviter conversus fuerit, aliquid specialius convenire videntur, quia pro eo, quod viam adhuc sibi incognitam difficilemque in multis aggressus est, maxime indiget hac Incipitvgl. M2 (Bl. 64^v). oratione, qua Deum iugiter petat se docere et dirigere et inluminare.

vgl. Notiz am linken Rand in M2 (Bl. 64^v). Sed quia et hoc indiget, ut, in qualibet Scriptura sacra sese occupet, psalmos cantans invenit in his orationem, qua pro sacrę lectionis intellectu obtinendo specialiter Deum invocare potest. Quę videlicet oratio in his versibus continetur: »Revela oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua«; et: »Legem pone mihi, Domine, viam iustificationum tuarum et exquiram eam semper. Da mihi intellectum et scrutabor legem tuam et custodiam illam in toto corde meo«. Lex enim a legendo dicitur. Ideoque qui legem, id est sacram lectionem, legens ad eius intellectum pervenire desiderat, premissa orationis verba sepius orando repetat iugiterque attendat.

vgl. Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 65 ^r). Ad hęc etiam cuilibet converso attendendum est, ut se preparet ad bellum contra spiritales nequitias agendum. Quo licet in conversionis initio, cum unusquisque fragilitate adhuc nimia detinetur, pietas divina non permittat quemquam supra vires deprimi, in profectu tamen longiori positus scire debet, quia eodem temptationis igne, quo non solum electi quique probantur, sed etiam ipse Dominus noster probari voluit, probandus est. Idem namque Dominus noster, ut in omnibus exemplum nobis preberet, temptari se permisit a diabolo dicente: »Si Filius Dei es, dic, ut lapides isti panes fiant«. Et iterum: »Si Filius Dei es, mitte te deorsum«. De electorum vero temptatione dicitur: ›Tamquam aurum in fornace probavit electos Dominus‹. Et rursum: ›Fili, accedens ad servitutem Dei sta in iusticia et timore, et prepara animam tuam ad temptationem‹. Quę scilicet omnia precipuus spiritalis vitę doctor Psalmista considerans dicebat: »Dominus interrogat iustum et impium; qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam«. Quasi diceret: Dominus temptari permittit iustum et impium, sed iustus resistit temptatori suisque suasionibus; impius autem aut incredulus permanet aut ad tempus credens, sed in tempore temptationis recedens,vgl. Luc. 8, 13. plus appetit carnalia et transitoria quam cęlestia ęternaque gaudia adipisci. Qui ergo iniquitatem odire et animam suam diligere decernit, necesse est, ut per temptationem interrogetur, utrum in huiusmodi odio et dilectione persistere velit. Sepe namque accidit, ut bona, quę cępimus nisuque toto perficere decrevimus, adveniente aliqua temptatione aut ad tempus, quod est nequius, omnnino postponamus. Quomodo autem lapsum tantum agnoscere potuissemus, nisi interrogati? Unde omnim(od)o~~odo~~ pensandum est, quam iustus, quam providus sit Dominus, qui nos dispositione tali interrogat, quod ~~simus~~ Sequitur in sequenti folio: Simus quidque. simus quidque pro eius amore facere velimus. Sic etiam Iob interrogatus est, quando plurimas temptationis molestias a diabolo inmissas pertulit. Sed ille interrogationi huic fortiter respondit, cum penitus deliberavit multo melius esse omnia adversa pati, omnia bona, quę in hoc seculo possedit, perdere quam iniquitatem tam ab uxore quam ab amicis sibi suggestam contra Deum perpetrare.vgl. Iob 1–2. Ita et nos facere debemus in temptatione positi. Cum enim diabolus nobis suggesserit superbiam, inspirans videlicet cordi nostro multo melius esse super alios exaltari quam cuiquam subiugari, nos continuo attendentes illa verba Dominica: »Omnis, qui se exaltat, humiliabitur« aliaque plurima humilitatis exempla, toto mentis nisu suggestioni diabolicę resistere debemus.

V.

Kapitelüberschrift »Alia documenta et medicamenta pro diversis morbis, et vitiis animi ex psalmis depromenda« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Qui psalmi maxime frequentandi sint cuilibet converso.

Eodem quoque modo cetera vitia, quorum delectatione capimur, respuentes attendamus Scripturę sacrę verba, quę sepissime de singulis vitiis disputans nunc istius nunc illius vitii sectatores narrat ita supplantatos a diabolo, ut aut vix aut nullatenus converterentur. Unde doctor noster Psalmista ammonet nos dicens: »Viriliter agite et confortetur cor vestrum, omnes, qui speratis in Domino«. Item docens unumquemque qualiter orare contra spiritales nequitias debeat, dicit:»Deus, in adiutorium meum intende; Domine, ad adiuvandum me festina« █et cetera usque ad finem psalmi. Ad eandem rem congrue adhiberiüber der Zeile eingefügt. possunt hi psalmi: »Iudica, Domine, nocentes me«;danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. »In te, Domine, speravi·I·«; »Miserere mei, Deus, secundum«; »Deus, in nomine tuo salvum me fac«;auf Rasur. ›Eripe me de inimicis meis, Deus meus‹; »Domine, exaudi orationem meam et clamor meusauf Rasur.«. Hinc et Apostolus ammonet nos dicens: »Accipite armaturam Dei«, »ut possitis stare adversus insidias diaboli«.

Quid agendum sit converso, cum nimis impugnatur a diabolo.

Inter hęc quoque sciendum neminem flagiciosum repente posse ita a consuetis permutari sceleribus, ut, licet ferventissimo ardore hosti antiquo reluctari studeat, non absque vulnere aliquo victoriam obtineat. Sed Deus sciens et nostram fragilitatem et hostium fortitudinem nequaquam nos victos cito despicit, dum modo curemus, ut nos iterum renovemus. Cum ergo conversus quilibet in certamine tanto positus vel pro vulnere alicuius reatus vel pro tristicia passionis insolitę conturbari cęperit, non diffidat de Dei adiutorio, sed suam ignaviam increpans dicat: ›Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi‹; »Iacta super Dominum curam tuam et ipse te enutriet«; »Qui propiciatur omnibus iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam, qui coronat te in misericordia et miserationibus, qui replet in bonis desiderium tuum, renovabitur ut aquilę iuventus tua«. Convenit etiam his consolatoriis verbis adiungi illa orationis verba, quę tam pro spiritali quam pro corporali infirmitate sunt dicenda: »Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum; sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea«; ›Convertere, Domine, et eripe animam meam; salvum me fac propter misericordiam tuam‹. Coniungantur et ista: ›Non derelinquas me, Domine Deus meus, ne discesseris a me. Intende in adiutorium meum, Domine Deus, salutis meę‹; ›Deus, ne elongeris a me; Deus meus, in auxilium meum respice‹; »Intret in conspectu tuo, Domine, oratio mea; inclina aurem tuam ad precem meam«;auf Rasur. Danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Infra
›Quia repleta est malis anima mea et vita mea inferno appropinquavit‹; »Intende ad deprecationem meam, quia humiliatus sum nimis. Libera me a persequentibus me, quia confortati sunt super me«. █Ecce audistis, fratres karissimi, quam intimę consolationis et orationis verba proferri fecit Dominus per sanctum Psalmistam, quę tam facilia sunt omnibus literatis ad intellegendum, ut nusquam faciliora inveniri possint. Unde datur intelleigi, quoniam maxima cura Domino fuerit, ut omnes tam planis Psalmistę verbis instruens ad se traheret. █Nam, sicut aliquis princeps carissimis amicis suis ad se venientibus convivium preparans ponit mensam cum diversę qualitatis dapibus et potibus repletam, ut tam ex diversitate quam ex copia ciborum delectabile omnibus faciat convivium, ita et ille omnibus ad se confugientibus mensam omnimoda spiritalis vitę doctrina repletam apponit, nunc quidem pronuncians tantum, quę sibi placeant vel displiceant, quantę gratię novitas de Christo nascituro prestanda foret, quę etiam bonis vel malis pro meritorum qualitate futura sint, ut per hoc videlicet omnes probentur, utrum celeriter an tarde illius verbis credentes obediant; nunc vero quoslibet negleigentes et pigros, ut ad ea, quę iam sibi pronunciata sunt, attendant ammonens; postremo autem eos, qui nec pronunciatione nec ammonitione conversi sunt verbis asperioribus increpans.

Quot modis Deus homines alloquens instruat.

His igitur tribus modis loquendi, id est pronunciatione, ammonitione et increpatione, omnes homines Psalmista alloquens, interdum sub Dei Patris, nunc in Filii, sepe etiam ex persona sui, aut ad Deum convertit aut iustissimo iudicio damnandos predicit.

Quot modis homines cum Deo loquantur.

Duobus vero modis, id est oratione et confessione, docet omnes confugientes ad Deum ipsum alloqui. Quę nimirum omnia nunc quidem breviter protuli, sed postmodum, prout Deus concesserit, exemplis sufficientibus explanabo, ut conversis aliquatenus ostendam, quam delectabile convivium doctrinę Dominus sectatoribus suis in sacra Scriptura maximeque in psalmis preparaverit, et ut eo studiosius se a malis abstineant, quo certius affuturam sibi gratiam Dei agnoscunt. Attendant igitur, precor, quanta corona promissa sit his, qui legitime certant contra diabolum iuxta illud: ›Beatus qui suffert temptationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę‹. Huiusmodi autem certamen, quanto difficilius constat, tanto maiori cura agendum est. In nullo namque tempore ociosus debet esse bella Dei gerens. Unde doctor noster Psalmista unumquemque alloquens dicit: »Labores manuum tuarum, quia █ manducabis, beatus es et bene tibi erit«. Dupliciter quippe es(st) beatus in opere aliquo utili occupatus. Habet enim inde aliquod subsidium corporale, habet etiam spirituale, quia, dum corpus servituti subicitur, mens quoque lasciva deprimitur et, ne in quęlibet desideria noxia defluat, refrenatur. Unde alias dicit Psalmista: »In labore hominum non sunt et cum hominibus non flagellabuntur. Ideo tenuit eos superbia, operti sunt iniquitate et impietate sua«. Contra eandem superbiam alibi orans alios orare docet dicens: »Non veniat mihi pes superbię«. Quę videlicet oratio, licet breviter sit prolata, insinuat tamen copiose vires superbię. Nam in quocumque dominatur, quasi pede quodam proterrente tum in ima deicit, ne se sursum erigere possit. Orare etiam docet contra incentiva carnis dicens: »Proba me, Domine, et tempta me; ure urenes meos et cor meum«. Et iterum: »Fiat cor meum immaculatum in iustificationibus tuis, ut non confundar«. Et: »Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis«. Ubi notandum, quia, dum prius implorat cor mundum in se creari et deinde spiritum rectum in se postulat innovari, intimare videtur aliter█ nos non posse Spiritus sancti gratiam obtinere, nisi prius cordis mundiciam obtineamus. Sed diabolus, quanto maiorem fiduciam et gratiam apud Deum habituros novit castos, tanto diutius eos omnimodo impugnat. Scit enim scriptum: »Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt«.

vgl. Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 68^r). Unde iugiter orandum et contra carnis immmundiciam Deo supplicandum est supradictis Psalmistę verbis. Sed et ceterarum virtutum suffragia contra tantum hostem sunt appetenda, id est caritatis et humilitatis, patientię et obedientię necnon taciturnitatis. De quibus omnibus appetendis multifaria exhortatio in Scriptura sacra reperitur. Sanctus etiam Psalmista de his non tacet, qui, ut alios in id ipsum traheret, de caritate et pace, quam habuit, refert dicens: ›Cum his, qui oderunt pacem, eram pacificu#s‹. Quam humilis vero extiterit, alibi enarrat dicens: »Humiliatus sum usquequaque, Domine«. Et iterum: »Domine, non est exaltatum cor meum neque elati sunt oculi mei« et cetera. Item laudans DDominum pro eo, quod se variis flagellis humiliasset, dicens: ›Bonum mihi, Domine, quod humiliasti me, ut discam iustificationes tuas‹, quibus verbis innuitur, quia flagella Dei sunt appetenda, ut per hęc correcti et humiliati divinis preceptis mereamur subdi. Quantum autem patiens fuerit sanctus Psalmista, ex hoc potest intellegi, quod dicit: »Si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis«. Docet nos nihilominus de obedientia Deo exhibenda dicens: »Subditus esto Domino et ora eum«. Hinc etiam de se ipso refert dicens: ›Nonne Deo subiecta erit anima mea? Ab ipso enim salutare meum et patientia mea‹. Implorat quoque pro taciturnitate obtinenda dicens: »Pone, Domine, custodiam ori meo et ostium circumstantię labiis meis«. Moxque omnem excusationem, quę pro nequitiis perpetratis
~~ratis~~ committi solet, a se auferri postulat dicens: ›Ne declines cor meum in verba malicię ad excusandas excusationes in peccatis‹. His ergo atque aliis virtutibus suffultus contra incentiva carnis fortiter pugnare valet. Si vero in huiusmodi certamine aliquandiu laborans minime senserit temptationis molestiam minorari, non ideo hac tribulatione ~~perterritus~~peccatorumpeccatorum certare desinat aut de adiutorio Dei diffidat, sed attendat Psalmistam dicentem: ›Iuxta est Dominus his, qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Multę tribulationes iustorum et de omnibus his liberabit eos Dominus‹. Perpendat et hoc, quod idem Psalmista alibi magnificans Deum, quod se in tribulatione dilatasset, dixit: ›Cum invocarem, exaudisti me, Deus; in tribulatione dilatasti me‹.

vgl. Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 69^r). Tribulatio enim diuturna, si cum patientia et spe divini adiutorii sustineatur, duplicem sustinenti █ confert coronam. A peccatis namque preteritis eum, tamquam aurum in fornace purgabit ignis et quasi granum frumenti, quod in terra proiectum pro semine multiplicatum fuerit, sic ille multiplicatur et dilatatur in omnibus bonis. Hinc et Apostolus dixit: ›Tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio autem spem, spes vero non confundit, quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis‹. De hac caritatis infusione et Spiritus sancti consolatione Psalmista satis gustavit, cum ad Deum dixisset: ›Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuę, Domine, lętificaverunt animam meam‹. Quod est aperte dicere: Si multiplices tribulationes in corde meo pertuli, multiplices etiam consolationes pietatis tuę, Domine, suscepi. Nam post tribulationem magnam, qua me propter peccata mea diu afflixisti, consolationes tuę ita me letificaverunt, ut tribulatio preterita videretur mihi minima. Eundem quoque sensum declarat, cum subiungit dicens: ›Numquid adheret tibi sedes ~~iniquitatis, qui fingis laborem in precepto?~~ Non est defectus.
iniquitatis, qui fingis laborem in precepto?‹ Fingere namque aliquomodo potest dici, cum rem quamlibet aliter foris ostendimus, quam in mente teneamus, sicut scilicet patres sapientes filiis, magistri discipulis sepe aspera fingunt in verbis et in omni habitu exteriori, ut hac asperitate constricti in lasciviam nullam prorumpant. Sed, quamvis laborem tant█ę districtionis eos sustinere permittentes parvipendere exterius fingant, intus tamen ita diligunt, ut ne levi virgula illos frustra contingi velint. Sicut igitur in huiusmodi disciplina patres et magistri exterius laborem fingunt et dilectionem interius gerunt, ita et Dominus noster in electis suis agit, laborem videlicet inprimis fingens in precepto religionis, sed postmodum, cum viderit laboriosa quęque pro amore suo magis velle pati quam proprię deservire voluntati, tunc illis quasi pater filiis sub disciplina sufficienti nutritis ostendet amoris sui dulcedinem. De hac nimirum dulcedine inprimis quidem █absconsa, sed postmodum, ut dixi, manifestata, alibi Psalmista apertius testatur et ammiratur dicens: »Quam magna multitudo dulcedinis tuę, Domine, quam abscondisti timentibus te!« Cum ergo idem Psalmista Dominum talia fingere per experimentum didicisset, alloquitur eum quasi interrogando, si propter hoc, quod talia fingat, iniquitas apud eum maneat. Hoc autem non quasi nescius interrogat; scit enim eum iustum esse, unde et alibi dicit: »Quoniam iustus Dominus et iusticias dilexit«, sed ut nobis pietatis divinę secreta pandat.

Quod nemo ita perfectus esse valeat, ut peccatis quibusdam careat.

Inter hęc quoque conversos ammoneo, ut, quantumcumque in timore et amore Dei proficiant, peccatores tamen se labiis et corde fateantur, non solum ob peccata preterita, sed etiam ob imminentia quędam, in quibus cotidie inevitabiliter delinquimus, id est in visu, auditu, gustu, odoratu et tactu necnon in inlicito cogitatu. Sepe etiam in verbis tam scienter quam ignoranter peccamus. Huiusmodi igitur delicta sciens Psalmista a nonnullis pro nihilo computari dicit: »█Delicta q#uis intellegit?« Cumque hęc quasi interrogans protulisset et paucos admodum delicta intelleigere sciret, mox quid ipse sentiat, subiungit orans et dicens ad Dominum: ›Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo‹. Ac si aperte diceret: █Multi quidem, Domine, ita negleigentes █sunt, ut non curent te invocare pro maximorum et apertorum criminum remissione, sed ego sciens te nimis districtum contra tales precor, ut non solum ab apertis, sed etiam ab occultis delictis meis me emundes. Quę enim me latent, tibi pro certo patent. Occulta etiam et aliena delicta possunt hęc dici, quę a parentibus contraximus. Quę licet in baptismate nobis dimittantur, tamen, si postmodum eadem opere vel votis sequimur, iterum etiam eorundem reatu constringimur. Unde Psalmista alias dicit: »Peccavimus cum patribus nostris«. Peccare namque cum patribus est eorum, ut diximus, peccatis actu vel consensu associari. █Item occulta et aliena delicta dicere possumus, quę in alios committimus. Quis enim ita cautus et religiosus esse valet, ut n█ullum peccatis suis depravet? Ideoque omnes indigemus, ut cum Psalmista oremus dicentes: Ab occultis nostris munda nos, Domine, et ab alienis parce servis tuis.vgl. Ps. 18, 13–14.

VI.

Kapitelüberschrift »De mysteriis incarnationis, resurrectionis, ascensionis, etc., Domini nostri Jesu Christi a Davide in psalmis prænuntiatis« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Hactenus igitur per amena et lata psalmorum prata currens atque ex eis flores quosdam satis utiles omnibus conversis decerpens, prout potui, qualiter ad caput nostrum, id est Christum, pervenire debeant, ammonui, nunc vero cupio exinde decerpere et illis intimare eiusdem Domini nostri incarnationem aliaque, quę superius promisimus, qualiter scilicet pietas divina iugiter pro nobis laboret pronunciando inprimis, quę nobis sint credenda et facienda, deinde pro eisdem ammonendo et increpando. Ex quibus colligi potest, quia, quanto plus pro nobis Dominus laborat per supradictos tres locutionis modos, tanto districtius iudicat omnes, qui tantum eius laborem pro nihilo computant arbitrantes eum esse solummodo pium et non districtum contra omnes perseverantes in malo. Curramus ergo in eo, quo cepimus, psalmorum stadio querentes faciem eius semper,vgl. Ps. 104, 4. qui pro nobis natus et passus est, pro nobis resurrexit et ascendit in celum; quid enim delectabilius esse potest quam illum querere, illum sitire, in quo nobis datur vivere? Sed, ut tantę sanctitatis verba melius proferre possim, dicendum mihi est cum Psalmista: »Domine, labia mea aperies et os meum adnunciabit laudem tuam«; simulque invocandus est Spiritus sanctus, ut, qui eundem Psalmistam ad tam sancta et veneranda dicta proferenda inlustravit, me quoque aliqua exinde decerpere cupientem dignetur illustrare.

vgl. Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 71^r). Sancta quippe sunt omnia, quę de Domino nostro per prophetas sanctos pronunciata sunt, sed quędam Psalmistę verba tanto sacratiora mihi videntur, quanto magis eadem nomina eandemque sententiam, quam Christus ore suo protulit, et ipse prophetando prenunciavit. Dominus namque noster, ut in ~~Dominus namque noster, ut~~ in Evangelio legitur, de se dixit: ›Ego sum veritas‹ et: »Ego sum lux mundi«. Eisdem quoque nominibus Psalmista illum appellavit, cum eum nasciturum quasi preterita narrans prenunciasset dicens: »Veritas de terra orta est«. Et: »Exortum est in tenebris lumen rectis«. Ecce eadem nomina, quę et Psalmista prenuncians ante tempora multa Dominici adventus dixit et quibus ipse Christus adveniens se appellavit. Dicamus et sententia#s ab utroque pene similiter prolatas. Psalmista namque in XXI psalmo, qui totus personę Christi convenit, de ipso dicit: ›Deus, Deus meus, respice in me; quare me dereliquisti?‹

Item in psalmo XXX Christum prenunciat ita dicturum: ›In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum‹. Quas scilicet utrasque sententias in Evangelio legimus ita pene a Christo in cruce cruce posito prolatas, sicut Psalmista prenunciavit. Quis, rogo, non mirandam, non venerandam censeat tantum Psalmistę sanctitatem, qui ipsum Dominum nostrum, totius sanctitatis auctorem, habere meruit verborum suorum imitatorem? Quis etiam non obstupescat tan█tam eiusdem Domini nostri bonitatem et clementiam, quam in Psalmista eodem agnovimus factam? Certe satis magna pietas Dei esset, si ab homine in nullo capitali crimine prolapso prediceretur incarnatio Christi ceteraque per illum gesta. Quod autem aliquis in sceleribus plurimis prolapsus post huiusmodi ruinam ad dignitatem tantam pervenire potuit, ut sacramentorum divinorum proditor exet divinę pietatis lator eligeretur, quantam putamus hanc esse Dei pietatem? Inestimabilis namque et inenarrabilis tanta Dei pietas merito vocatur. #Hęc igitur sanctum Psalmistam prius quidem peccatorem, deinde vero conversum ideo fecit talem, ut per eum ad omnes peccatores clamaret dicens: Convertimini ad me omnes, qui peccatis gravati estis, et faciam in vobis eandem gratiam, quam in hoc servo meo ad me converso feci. Numquid propter multitudinem iniquitatum suarum abieci eum? Sic nec vos abiciam, si eius conversionem sequentes ad me venitis in tempore oportuno. Nam in diluvio aquarum multarum, id est in conventu periculoso multorum populorum, quod est dies iudicii, ad me non appropinquabitis.vgl. Ps. 31, 4–6.

█Hęc ergo, fratres karissimi, quę de immensa Dei misericordia dixi, libenter audite, sed et sanctissima Psalmistę verba tam supradicta quam adhuc dicenda tota mentis intentione suscipite. Iam enim ad ea proferenda, quę de Christo pronunciavit, redire cupio. Incarnationem denique sdsed sed ascensionem eius pronunciavit ita dicens: ›A summo cęlo egressio eius et occursus eius usque ad summum eius‹. Item de sola ascensione eius dicit: ›Elevata est magnificentia tua super cęlos, Deus‹. De resurrectione quoque Domini ex ipsi█us persona dicit: ›Domine, probasti me et cognovisti me; tu cognovisti sessionem meam et resurrectionem meam‹. Quod autem maxime pro salute gentium mittendus esset, ita pronunciat referens eum dixisse de Patre: »Dominus dixit ad me: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrę«.

Eundem quoque sensum █tanto apertius in LXXI psalmo quam in aliis psalmis, quanto per tempus futurum pronunciat dicens: ›Et benedicentur in ipso omnes tribus terrę; omnes gentes magnificabunt eum‹. In quo etiam psalmo paulo superius de incarnatione eius necnon de sanctissima doctrina eius commemorat dicens: »Descendet sicut pluvia in vellus et sicut stillicidia stillantia super terram. Orietur in diebus eius iusticia et abundantia pacis« et cetera. Quod dicit: ›Descendit sicut pluvia in vellus‹, ita est intellegendum:danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Sicut enim pluvia in vellus descendensauf Rasur. nulla illud divisione rumpit-i-überschrieben aus a. et iterum ab eo recedens aauf Rasur. sua integritate non minuitauf Rasur., ita et Dominus noster matrem suam nec conceptus nec natusauf Rasur. ulla corruptione divisit.

Quod autem Iudeos omnesque se persequentes sub pedibus calcaturus esset, in CVIIII psalmo pronunciatur ita Psalmista dicente: »Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum«. Qui scilicet psalmus de Christo scribitur totus.

Cui simile quid in CXVII psalmo invenitur, ubi in brevi versiculo mystice prolato omnia continentur, quę in Christo completa sunt. Sic enim dicitur: »Lapidem, quem reprobaverunt edificantes, hic factus est in caput anguli«. Unde autem Christus lapis sit dictus et quomodo █reprobatus sit ab edificantibus factusque sit in caput anguli, quia in locis plurimis invenitur expositum, nos hic █sine expositione relinquentes tendamus aliorsum. Verba namque sepius prolata videntur tediosa. Dicamus ergo illa, quę dictu sunt rara.

In █psalmo igitur LXXXVIII multa pronunciantur de Deo Patre ad Christum Iesum colloquente necnon de eodem Christo Iesu ad Patrem dicente. Ubi Dei Patris verba incipiunt ita: ›Posui adiutorium in potente et exaltavi electum de plebe mea. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum‹ et cetera usque: »Perfecta in ęternum et testis in cęlo fidelis«. Quę vero secuntur usque ad finem psalmi, Christo ad Patrem loquenti congrue possunt aptari. In quo nimirum psalmo hoc mirandum simul et venerandum videtur, quod huiusmodi colloquium Dei Patris et Filii ipse psalmista David sub persona sua meruit proferre. De quo igitur tale aliquid legitur, ut Christi, Filii Dei, mysterium sub persona propria in se transferre presumeret? Profert namque et ex persona Dei Patris quasi secum colloquentis illam inestimabilem gratiam, quam ipse per Christum operaturus erat in sanctę ecclesię filiis, et rursum Christi personam in se trahens quasi respondendo superioribus dictis profert ea, quę Christus pro nobis passurus erat dicens: Tu vero, Pater, qui mihi nuperrime promisisti, ut et me primogenitum excelsumque pre regibus terrę poneres et, si filii mei in aliquo delinquentes mandata tua non custodirent, in virga iniquitates eorum visitares, post huiusmodi promissa me Christum tuum, in quo omnes salvare disposuisti, me repulisti et a dignitate mea deiecisti. Hęc autem omnia █despectionis verba sub persona Christi dicta in paucis completa videntur dictis, quę Christus in cruce positus dixit: ›Deus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?‹ Ecce quam sacer dialogus Dei Patris et Filii in uno eodemque psalmo est factus, in quo et dignitas Domini nostri secundum divinitatem et iniuria atque despectio, quam secundum humanitatem pro mundi salute sustinuit, pronunciatur. Merito itaque huic psalmo, in quo tantę misericordię commemoratio agitur, initium tale Psalmista imposuit dicens: »Misericordias Domini in ęternum cantabo«. Cantate et vos, fratres karissimi, canticum tale et benedicite Dominum in omni tempore; semper laus eius sit in ore vestro,vgl. Ps. 33, 2. qui et ante tempora multa misericordiam tantam prenunciavit et eam in nobis iugiter implere satagit. Quid enim delectabilius esse potest ea laude,laus et tale canticum, quia nusquam invenitur amplius quam in psalmis, ideo redeamus ad eos et, ut possumus, exquiramus in his divinę cantica laudis. Quicquid enim pro eius amore gerimus vel loquendo vel legendo vel eo cantico, quod cantamus Domino? Talis autem scribendo █seu etiam utilia quęlibet meditando, hoc ad laudem suam refertur.

VII.

Kapitelüberschrift »De mysteriis passionis Dominicæ in psalmis præmonstratis et de mutatione personarum in uno eodemque psalmo loquentium« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Iam diximus de sanctissimo Dei Patris et Filii dialogo, qui legitur in LXXXVIII psalmo, qui cunctis sanctę ecclesię filiis tanto magis est venerandus, quanto specialius in eo illorum pronunciata agnoscitur salus. Nunc vero dicamus, quia plures psalmi inveniuntur sub sola persona Christi ad Patrem clamantis pro █sua ereptione, in quibus et nos edocemur orare, qualiter spirituales nequitias possimus superare. Quorum videlicet psalmorum sunt precipui tres isti, III et XXI et LXVIII. In quibus preter orationem predictam alia quoque ad Christum solum pertinentia inveniuntur, ut in III: ›Ego dormivi et soporatus sum et exurrexi‹ et in XXI: »Diviserunt sibi vestimenta mea et super vestem meam miserunt sortem«. Sed et illud improperium, quod Iudei Christo insultantes dixerunt: ›Confidit in Deo; liberet eum nunc, si vult‹, pene eisdem verbis Psalmista pronunciat dicens: »Speravit in Domino; eripiat eum, salvum faciat eum, quoniam vult eum«. Item illud, quod Dominus ad Mariam dixit: ›Vade ad fratres meos et dic eis: Ascendo ad Patrem meum‹ et cetera, in eodem psalmo pronunciatur ita: »Narrabo nomen tuum fratribus meis«. Qui nimirum fratres discipuli Domini utrobique sunt intellegendi. Hęc quidem in XXI psalmo.

In LXVIII autem similiter inveniuntur, quę Christo specialiter conveniunt, ut: ›Confortati sunt, qui persecuti sunt me, inimici mei; quę non rapui, tunc exsolvebam‹. Quomodo autem Christus solveret, quę non rapiebat, █Esaias propheta aperte pronunciat dicens: ›Omnes nos quasi oves erravimus; unusquisque a via sua declinavit et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum‹. Et paulo post: ›Propter scelus populi mei percussi eum‹. Ecce quomodo Christus solvit, quę non rapuit. Passus est enim non pro suis, sed pro nostris peccatis. Item in eodem psalmo: »In siti mea potaverunt me aceto«.

In #II nihilominus psalmo █pronunciatur de Iudeis aliisque Christum persequentibus: »Astiterunt reges terrę et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum eius«, subaudi: dicentes: »Disrumpamus vincula eorum et proiciamus a nobis iugum ipsorum«. Quod dicit: eorum, referri potest et ad premissas personas Domini Christique eius et ad illius discipulos, quos a se proicientes ad gentes transire compulerunt.

De Iuda etiam traditore tam ex Christi quam Psalmistę persona quędam commemorantur, ex quibus illud est, quod ex persona Domini dicitur: »Qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem«. Ex Psalmistę autem persona d█ici videtur: »Constitue super eum peccatorem et diabolus stet a dextris eius«, usque: »Sicut zona, qua semper precingitur«. Quod, si alicui videantur hęc verba melius Christi quam Psalmistę personę convenire, █non contradico, quia forsitan utrique personę possunt congruere. █Ipsa etiam maledictionis verba, quę de Iuda traditore sunt dicta, congruunt Iudaico populo. Nam, quod dicitur in illo versuüber der Zeile eingefügt.: »Nutantes transferantur filii eius et mendicent; eiciantur de habitationibus suis«danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. et iuxta literam videmus cotidie impleri in eodem populo. Sed et hoc Psalmista non tacuit, quod caro Christi in sepulchro posita corruptionem non pertulit, dicens ex ipsius persona in psalmo XV: ›Non dabis sanctum tuum, Domine, videre corruptionem‹.

Inter hęc etiam summopere pensandum est cunctis ad intimam psalmorum intellegentiam pertingere cupientibus, quanta personarum mutatio sit in quibusdam psalmis, █quorum videlicet initium et finem personę Psalmistę invenimus dandum. Quę vero in medio sunt, nunc quidem Dei Patris et Filii, nunc vero absolute Dei personę conveniunt. Ob cuius rei noticiam capiendam trium hic psalmorum verba subiungimus, █hoc est II et XLVIIII et LXXXI.

█In secundo enim psalmo, cuius initium est: »Quare fremuerunt gentes«, inprimis Psalmista interrogans vel ammirans, unde Iudeorum aliorumque Christi persequentium impietas tanta evenerit, ex persona sua loquitur dicens: »Quare fremuerunt gentes« et cetera, usque: █»Et in furore suo conturbabit eos«. Quę █secuntur verba sunt Christi usque: █»Dominus dixit ad me«. Post hęc loqui incipit Pater ad Filium █insinuans per eum gentes ad salutem reparandas esse. Quę nimirum locutio fit usque: █»Tamquam vas figuli confringes eos«. Deinde vero usque ad finem psalmi verba sunt Psalmistę ammonentis scilicet rectores quoslibet, ut attendentes, quę superius sint a Patre et Filio dicta, cum timore et amore sibi serviant apprehendantque disciplinam in hoc seculo, ne pereant in futuro. Ecce quam diversę sententię et personae secundi psalmi.

In psalmo autem XLVIIII, cuius initium est: »Deus deorum Dominus locutus est«, inveniuntur illi tres locutionis modi, quos supradixi, de pronunciatione, de ammonitione et increpatione. Inprimis namque Psalmista loquitur ex persona sua pronuncians nobis extremi iudicii tempus, quo cęlum et terram, id est cęlicolas et terrigenas, pariter convocandos esse predicit, quo etiam ipsum Dominum manifeste venturum indicat. Ideo autem manifeste venturum dicit, quia cotidie ad nos clamat nunc quidem scriptis, nunc vero vulgaribus dictis, interdum etiam rerum visibilium argumentis, per quę edocemur invisibilia quęlibet agnoscere, sicut scriptum est: ›Invisibilia Dei per ea, quę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Per hęc ergo omnia Deus nobis iugiter manifestatur et loquitur, ut sci█entes iusticiam eius adnunciemus omnibus, quoniam iustus iudex est. Cumque Psalmista pronunciasset talia ex persona sua, subiunxit ammonitionem ex persona Dei factam dicens: »Audi, populus meus« et cetera, usque: █»Et honorificabis me«. Ubi videlicet unumquemque primitus ammonet, ut se ipsum plusquam alia quęlibet sacrificia Deo immolet, deinde vero eadem persona Dei loquitur dicens: »Quare tu enarras iusticias meas« et cetera, usque: »Statuam contra faciem tuam«. Ubi nihilominus increpat quemlibet doctorem verbis tantummodo precepta Dei intimantem, cur aliis enarrare presumat illas Dei iusticias, quas ipse operando non sequitur. Post hanc vero increpationem iterum Psalmista ex persona sua loquens et dicens: ›Intellegite hęc‹ et cetera, usque in finem psalmi, ammonet omnes, ut attendentes et ammonitionem et increpationem Dei ad illum convertantur, ne forte preoccupati die mortis querant spacium penitentię et invenire non possint.

vgl. Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 76^r). In psalmo etiam LXXXI inveniuntur idem tres modi, licet ordine dissimili. In primis namque Psalmista ex persona sua pronunciat dicens: ›Deus stetit in synanoga deorum; in medio autem deos diiudicat‹. Ubi videlicet tempus preteritum – stetit – pro presenti ponens indicat, quia Deus in synagoga deorum, id est rectorum et iudicum, quos sacra Scriptura sepe deos nominat, consistens semper prospiciat, quid agant et quotiescumque inique iudicaverint, ipse in medio eorum stans eos pro tali culpa diiudicet. Moxque ex persona Dei eosdem rectores et iudices increpat dicens: »Usquequo iudicatis iniquitatem et facies peccatorum sumitis?« Quę nimirum divinę increpationis verba superioribus dictis coniuncta hunc sensum habere videntur: Cum sciatis, o rectores et iudices, me semper in medio vestrum esse et prospicere quęcumque agatis, cur sepius inique iudicantes destructores magis quam rectores ecclesię estis? Post hanc vero increpationem continuo quasi compatiens preteritę iniquitati eorum ammonet eosdem, ut postmodum se emendent rectiusque iudicent, dicens: ›Iudicate egeno et pupillo, humilem et pauperem iustificate. Eripite pauperem et egenum de manu peccatoris liberate‹. Quasi diceret: Adiuvate illos maxime, qui pauperes et contemptibiles sunt in plebe quique ideo ab aliis opprimuntur, quia nullos defensores habere videntur. Finita autem hac ammonitione iterum Dominus, quasi prescius malicię et duricię eorundem iudicum quodque ammonitionem suam contempturi magis diligant munera quam Dei precepta, non ut prius presentes, sed quasi absentes alloquitur dicens: »Nescierunt neque intellexerunt; in tenebris ambulant; movebuntur omnia fundamenta terrę«. In qua nimirum sententia, si temporum diversitatem sequimur, magnam difficultatem intellegentię patimur. Inprimis enim ponitur tempus preteritum ut: »Nescierunt neque intellexerunt«, deinde presens ut: »In tenebris ambulant«, ad extremum vero futurum ut: »Movebuntur omnia fundamenta terrę«. Quod ergo in his faciendum est nobis, nisi hoc, quod in ceteris propheticę verbis agitur? Sepe namque et in psalmis et in aliis prophetarum libris preteritum presensque tempus pro futuro, sepe etiam futurum pro presenti et pro preterito ponitur. Quod scilicet Spiritu sancto dicante, credo, aut ideo agi, quia, ~~tum~~cum omnia tempora sive presentia seu futura coram Deo quasi presentia sint, tempus quodlibet rem sibi placitam pronunciantibus inspirat, aut pro eo, quod illa, quę interdum prophetę narrant, et in preterito gesta sunt et in presenti iugiter geruntur et in futuro tempore gerenda sunt, sicut et res in sententia psalmi proxime dicta probat. Iudices enim iniqui et ab initio seculi fuerant et in presenti sunt et in futuro tempore fient. Ideoque illis omnibus congruit hęc sententia: »Nescierunt neque intellexerunt; in tenebris ambulant; movebuntur omnia fundamenta terrę«. Idem etiam sensus est: Nescierunt neque intellexerunt et in tenebris ambulant et movebuntur omnia fundamenta terrę. Qui enim nesciunt neque intellegunt bona, in tenebris utique ambulant. Similiter, qui in tenebris ambulant, movebuntur utique de fundamentis, pro quibus positi sunt. Prel#ati quippe █et iudices universi positi sunt a Deo pro fundamentis ecclesię, ut ceteri exemplis eorum instructi superponantur. Unde sanctus Psalmista alibi dicit: »Fundamenta eius in montibus sanctis«, D█omini scilicet, qui diligit »Portas Syon super omnia tabernacula Iacob«. █Idcirco autem Dominus fundamenta sua posuit in montibus sanctis, quia hos, quos in sanctę ecclesię edificio prefecit, virtutibus omnigenis sublimatos et instructos esse iussit. Sed fundamenta, quę ille in montibus sanctis posuit, tunc commoventur, cum hi, qui █aliis pro edificatione spirituali prelati sunt, a perfectionis et veritatis statu corruentes non solum semetipsos, sed etiam subiectos quoslibet in perditionis foveam trahunt. Unde illis aptissime congruit, quod Psalmista alibi dicit: »Corrupti sunt et abhominabiles facti sunt in studiis suis«. »Sepulchrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant« et cetera, quę secuntur pene usque in finem psalmi. Hęc igitur omnia maxime conveniunt pravis iudicibus, quia, quanto ceteris sublimiores consistunt ex potestate, tanto maiorem nequitiam possunt exercere. Verumtamen non sine causa credo esse factum, quod pietas divina tam variis modis eosdem iudices alloquitur nunc quidem increpando, nunc ammonendo, nunc quasi presentes, interdum vero quasi absentes, nunc nequitiam eorum, interdum vero beneficia sua commemorando. Quanto enim eos duriores ad correctionem previdit, tanto magis duriciam ipsorum mitigare studuit. Unde, postquam eos increpavit et ammonuit quasi presentes, postquam etiam de eorum quasi absentium errore condoluit, iterum convertens se quasi ad presentes commemorat, quantam gratiam eis pre ceteris mortalibus contulerit quantaque ruina super illorum superbiam ventura sit dicens: »Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes. Vos autem sicut homines moriemini et sicut unus de principibus cadetis«. Ac si diceret: Ego quidem vos ad hoc elegi, ut invice mea iudices in mundo essetis et aliis bene vivendi exemplum preberetis. Vos autem sicut carnales quique et imperiti spiritalem vitam abicientes █omnemque commissorum curam neglegentes et, quod adhuc peius est, sicut diabolus, qui unus ex principibus cęlicolis erat, vos in elationem contra me erigentes damnatione perpetua peribitis. Hęc igitur omnia divinę increpationis et ammonitionis dicta Psalmista █spiritaliter audiens et, quam incorrigibiles sint iudices iniqui, prenoscens postulat Dominum, ut ipse solita pietate et ęquitate homines regat dicens: »Surge, Deus, iudica terram, quoniam tu hereditabis in omnibus gentibus«. Quasi diceret: Quoniam, Domine, nullus pene hominum, qui super nos constituti sunt iudices et rectores, de nobis miseris curat, tu, qui super omnes dominaris maximeque pauperes et egenos tueri dignaris, exsurge et redime nos ab omnibus malis.

VIII.

Kapitelüberschrift »Eadem mutatio personarum in eodem psalmo aliis exemplis ostenditur, doceturque quam hæc doctrina ad psalmos recte intelligendos necessaria sit; quam vera et justa sint Dei judicia secundum psalmi XVIII, v. 10« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Adhuc quiddam dicere libet de psalmis duobus, in quibus personarum mutatio continetur, id est de XIIII et de XXXI, et post hęc aliquandiu currere cupio in ceterorum psalmorum stadio decerpens inde quoslibet flores ad explanandos plenius tres supradictos locutionis modos.

Quid doceat maxime psalmos intellegere.

Magnam denique intellegentiam prebet cantantibus psalmos, si attendant, cui personę unaquęque sententia deputanda sit, Dei an Psalmistę vel aliorum, et qua intentione quęlibet sententia prolata sit an pronunciando an ammonendo vel increpando, ipsaque psalmorum verba, quę orando proferuntur, quantam vim humilitatis in se habeant ad placandum Deum. Si ergo hęc omnia attendere voluerimus, tunc demum psalmos rite cantare et ad penitentiam peccatorum nostrorum excitari poterimus. Pensandum quoque est, quę sententię indigeant subauditione qualisque sit ipsa subauditio et quę particulariter vel universaliter sint intellegendę. De his igitur omnibus, prout possumus, aliqua dicere volumus, sed prius de psalmis duobus supradictis dicamus.

Eorum namque prior, cuius initium est: »Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo«, personas duas continet, Psalmistę videlicet et Dei. Inprimis enim Psalmista Dominum interrogat dicens: »Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo aut quis requiescet in monte sancto tuo?« Cui mox a Domino respondetur ita dicente: »Qui ingreditur sine macula et operatur iusticiam« et cetera usque in finem psalmi. Huius autem responsionis verba, quoniam satis plana sunt, ad intellegendum, precamur, fratres dilectissimi, ut eadem attendentes aliquatenus implere curetis. Nihil enim nobis prodest legere aut cantare sacra verba, nisi pariter animo tractemus, qualiter exinde ędificemur.

Secundus etiam psalmus, de quo nuperrime promisimus disputare, cuius initium est: »Beati, quorum«, sub duarum personarum, Psalmistę et Dei, loquela prolatus est. In prima namque parte usque █»A circumdantibus me« Psalmista loquitur. In secunda vero Deus usque in: █»Quibus non est intellectus«. Deinde iterum Psalmista usque in finem psalmi loquitur. Huius autem psalmi dicta non solum ob personarum mutationem explanandam, sed etiam propter supradictos tres locutionis modos hic commemoravi. Idem quippe tres modi in tribus continuis versibus prolati inveniuntur in illo, quorum videlicet primus est: »Intellectum tibi dabo«. Secundus: »Nolite fieri sicut equus et mulus«. Tercius: »In chamo et freno«. In primo itaque Deus dicit: »Intellectum tibi dabo et instruam te in via hac, qua gradieris; firmabo super te oculos meos«. Quibus nimirum verbis a Deo pronunciatur unicuique homini, qualiter illum pre ceteris animalibus rationis capacem faciens instruat ad rationabilia quęlibet et spiritalia studia, quibus in via vitę huius gradiendum est. Et, ut in hac via cautius gradiatur, oculos suos super eum iugiter ponere intimat. In secundo autem ammonet omnes fideles, ut hęc, quę in superiori versu iam dicta sunt, attendentes non sicut equus et mulus, quibus non est intellectus, sed ut rationabiles et iuxta intellegentiam sibi datam vivant. In tercio autem versu, qui subiungitur a Psalmista dicente: »In chamo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te«, idem Psalmista postulat Dominum, ut quicumque █predictę intellegentię dona tantęque ammonitionis beneficia spernentes inrationabiliter vivunt, hos flagellis aliquibus constringat et ad se venire compellat. Talis autem compulsio, licet a Psalmista petatur, dici valet increpatio,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. quia, cum perversus quilibet a Domino flagellatur, per idem flagellum increpatur. Quę secuntur in hoc psalmo ad Psalmistę personam referenda sunt.

Ecce quam varia personarum mutatio in psalmis supradictis invenitur. Eadem quoque in psalmis plurimis, quos pretermisi, continetur. Non enim peritia mihi est tanta, ut omnes eodem modo percurrere possem, in quo et peritissimi quique satis laborare habent. Verumtamen quod ego de tribus locutionum modis ceterisque rebus explanandis superius promisi, adhuc, prout ingenioli mei parvitas permittit, proferre cupio. In quo vos, fratres karissimi, me adiuvare apud Deum deposco, ut sicut in psalmo proxime dicto promittit unicuique ad se confugienti dicens: »Intellectum tibi dabo et instruam te in via hac, qua gradieris«, mihi concedere dignetur intellectum et instruat me in via hac explanationis, quam aggredi cupio. Ideo autem de tribus locutionum modis aliqua explanare magnus mihi affectus advenit, ut, quia inmensam Dei pietatem cum sacris literis ad omnes fideles literas easdem scientes iugiter clamare aliquomodo expertus sum, illud panderem, quam variis modis mihi videatur ad nos clamare. Non enim frustra in Evangelio sepius legitur: »Qui habet aures audiendi, audiat«, et in Apokalypsi: »Qui habet aurem, audiat, quid Spiritus dicat ecclesiis«, et in prophetis: »Convertimini ad me et salvi eritis«, et in psalmis: ›Attendite, popule meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei‹ multaque his similia in sacris Scripturis leguntur, per quę innuitur magnum quiddam esse, pro quo tantopere ad nos Dominus clamat. Qua de re, quia illud magnum non temporale, sed ęternum constat, oportet, ut verba Dei, quibus ad nos iugiter clamat, omnimodo attendentes vitam potius ęternam quam mortem ęternam obtineamus. Hęc ergo dixi █tam de causa, unde mihi suborta est queda█m dicendi devotio, quam de ipsa re, unde █dicere gestio, id est de divinę pietatis clamore in sacris Scripturis facto; nunc etiam, prout valeo, proferre desidero ipsius clamoris modos, ut exinde aliquis incitatus divinos audire discat affatus.

De iudiciorum divinorum qualitate.

Et primum quidem ex psalmis sententiam quandam proferre cupio, quę mihi prestantior multis videtur, hoc est: »Iudicia Domini vera iustificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem preciosum multum, et dulciora super mel et favum«. Hanc igitur sententiam Psalmista proferens pronunciando (nam hic modus lo█cutionis divinę primus est, quo cuilibet pronunciatur, quid scire vel facere debeat) insinuat nobis quam vera, quam desiderabilia et dulcia sint iudicia Domini, ut omnis homo hęc dicta audiens et intellegens secum tractet, qualiter exinde edificetur, inprimis videlicet discutiendo, quid verum, quid desiderabile quidve sit dulce, deinde vero diligenter pensando, utrum sibi videantur desiderabilia et dulcia iudicia Domini. Iudicium namque Domini potest dici non solum illa extremae diei examinatio, qua pravi a bonis discernuntur, sed etiam omne, quod in hac vita dispositione divina geritur. Cuius videlicet dispositionis iudicia, si iuxta hoc, quod homini possibile est, attendantur, quam vera █sint qualiterque in semetipsis iustificentur,desiderabilia pro certo super aurum lapidesque preciosos, et dulciora super omnem mellis suavitatem sentientur.

Qualiter depraventur humana iudicia qualiterque contraria sint in se ipsis vicia.

Sed, ut melius eadem pensare possimus, iudiciorum humanorum falsitatem illis opponamus. Humana enim iudicia aut per gratiam aut per odium alicuius █seu per maliciam vel ignorantiam vel neglegentiam sepissime ita depravantur, ut nec vera esse nec iustificari in semetipsis valeant. Sicque fit, ut et falsitati subiaceant et contraria in semet█ipsis existant. Nam cuiuslibet avaricia alterius avar█itiam impugant, decertando scilicet, quis maiora rapiat. Eodem quoque modo luxuriosi contra alios luxuriosos et superbi contra alios superbos ita sepius insurgunt, ut non aliter quam morte eorum placari possint. Eadem contrarietas de cunctis vitiis referri potest. Sed longe aliter de virtutibus sentiendum constat.

Quod unaquęque virtus aliam virtutem adiuvet.

Unaquęque enim virtus aliam sicut proprii corporis membrum adiuvat; nam copia virtutum constat corpus velut unum ita, ut, qui humilitatem adipisci studuerint, aliter nequeant, nisi simul caritatem obtinere studeant.

Quod castitas perfecta obtineri nequeat, nisi cum multarum virtutum supplemento.

Cumque caritatis necnon humilitatis possessores fuerint, cito velut infirmi viatores in via Dei lassescunt, nisi etiam castitatem in adiutorium sumant. Hanc autem, quia obtinere nequeunt nisi cum multarum virtutum supplemento, aut easdem virtutes simul obtinebunt aut castimonia perfecta carebunt. Idem de ceteris virtutibus sentiendum est. Omnes enim in unum ita conveniunt, ut alia aliam foveat, augeat, iustificet probando videlicet iustam et bonam esse.

Unde pensanda sint iudicia Domini esse vera et in semetipsis iustificata.

Ex quibus omnibus colligitur, iudicia Domini, quę nihil aliud sunt nisi virtutes, vera et iustificata esse in semetipsis, quia nec per gratiam nec odium alicuius nec per maliciam nec per ignorantiam nec per neglegentiam a veritatis et iusticię statu flectuntur, sed omnia in una eademque dispositione convenientia perseverant. Quę igitur pia sunt, testimonium prebent Deo, quia semper, dum tempus miserendi est, paratus sit ad ignoscendum cunctis ad se conversis. De quo miserendi tempore Esaias propheta ammonet nos dicens: »Querite Dominum, dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est«. Hinc et doctor noster Psalmista dicit: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«. Quę nimirum verba huiusmodi sensum habere videntur: Penitentiam agite et convertimini ad Deum in hoc seculo, in quo tantummodo bonus est omnibus invocantibus eum.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Quod autem dicitur: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in ęternum misericordia eius«, de perennis vitę misericordia solis electis exhibenda intellegi potest. Ammonitiones ergo tantę pietatis hoc omnimodo testantur, quia Deus non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat.vgl. Ezech. 33, 11. Severa autem iudicia, ubicumque leguntur vel audiuntur facta, hoc nihilominus testantur, quod Deus superbis resistatvgl. Iac. 4, 6. quodque iuxta Psalmistam terribilis sit in consiliis super filios hominumvgl. Ps. 65, 5. (subaudi: pravorum), qui nihil aliud nisi humana tantum et carnalia diligere solent. Quorum scilicet filii vocantur imitatores eorum. Cuius enim quisque facit opera, eius vocatur filius.

IX.

Kapitelüberschrift »Amplius divinorum judiciorum quorumcunque veritas et justitia probatur. Adhortatio ad diligentem divinarum Scripturarum lectionem, etc.« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Inter haec pensandum est, quam necessaria sint severa Dei iudicia. Plurimi namque, qui nec lectione nec ammonitione ulla hominum a pravitate sua flecti possunt, per flagella Dei convertuntur ad ipsum. Nonne per hęc pensari valet, quia, dum pia Dei iudicia conveniunt severis et severa piis, omnia eius iudicia sunt vera et iustificata in semetipsa?vgl. Ps. 18, 10. Sive ergo sint pia sive severa, ideo Deus operatur ea, ut hos, qui salvandi sunt, quasi quibusdam retibus ad ęternam salutem trahat. Unde et Psalmista, qui et severitatem et pietatem Dei in semetipso expertus, cognovit utramque necessariam esse; postquam dixit: »Iudicia Domini vera, iustificata in semetipsa«, statim subiunxit dicens: »Desiderabilia super aurum et lapidem preciosum multum et dulciora super mel et favum«. Quę nimirum verba multi quidem dicere valent, sed quam desiderabilia necnon quam dulcia sint, nemo sentire valet, nisi qui fide et opere pro agnitione eorum laborantes intima eorum aliquantulum gustare merentur. Et quam felices, qui talia nosse laborant, ut, cum Psalmista gustantes, quam suavis est Dominus,vgl. Ps. 33, 9. et quam fidelis et sanctus in omnibus operibus suis,vgl. Ps. 144, 13. iudicia Domini vera esse toto corde credant. Sed, si forsitan aliquis dicat se libenter velle credere iudicia Domini vera esse, sed nescire, unde hanc fidem satis possit concipere, dicam breviter aliqua eius iudicia, unde facilius agnosci possint cetera.

Cur liberum arbitrium nobis sit a Deo datum.

Omnes namque scimus et cotidie actu probamus, quia liberum arbitrium a Deo datum habemus, ut, sive bona sive mala velimus agere, possimus. Hoc autem non sufficit nobis solummodo scire, nisi etiam tractemus, cur nobis sit data libertas tanta vel male vel bene agendi. Non enim cęli et terrę creator rerumque omnium gubernator credendus est tanta nobis prestitisse sine causa, sed omnimodo attendendum, quia ideo homini, quem ad similitudinem suam fecit, et liberum arbitrium et █facultatem male vel bene agendi dedit, ut haberet, unde promereri posset aliqua ęternae beatitudinis premia. Quis denique impossibilitatis vinculo constrictus probare posset, quid agere vellet? Aut quod premium illi foret dandum, qui nil potuit facere nisi bonum? Hanc igitur inconvenientiam quicumque sepius attendit, citius agnoscit multo convenientius esse, quia, sicut Deus statuit, homo liberum arbitrium habens et bene et male agere valet, ut et ille, qui mala pro amore Dei contem█nit, mercedem promissam, et ille, qui bona neglegit, penam pronunciatam consequatur. Ecce quam congrua et vera divini iudicii dispositio nullius gratię vel odii instar iudiciorum humanorum falsitate corrupta, sed quasi in latissimo stadio omnibus currendi spacium prebens, ante omnium oculos ponens bona et mala, aspera et mollia, arta et lata, ut per hęc omnium affectus probetur, quid diligere vel respuere, quid concupiscere vel contemnere velit. Nonne ergo latissimum stadium merito dicitur, in quo tam variis modis unusquisque currere potest? Quot modis enim unicuique datur facultas male agendi, tot modis etiam datur facultas bene agendi, quia bene agendi occasionem prebent mala, cum ea videntes aut audientes seu desiderantes contemnimus. Et quia tanta possumus contemnere quanta concupiscere, ex ipso contemptu tot coronas per Dei gratiam promereri possumus, quot mala contempsimus. Ecce satis evidens exemplum, in quo probari potest verissimum Dei iudicium.

Exemplum unde probari possit iudicium Domini esse verum.

Iudicium quoque verum dici potest, quod fit in his, qui negleigenter vitam suam ducentes nihilque magis quam aliis preponi diu desiderantes permittuntur tandem hoc obtinere. Cumque in regimine optato prepositi secularia magis quam spiritalia studuerint, timere et amare Deum neglexerint, in deliciis velut ille dives, █de quo in Evangelio legitur, quia »Induebatur purpura et bysso et epulabatur cotidie splendide«, omnimodo vixerint, tunc Dominus aut eos patitur in eodem regimine perdurare usque ad finem vitę, postea vero cum supradicto divite delicioso ad inferna deputari, aut aliquandiu superbire in potestate et postea deponi cum magna inhonestate, ut humiliati in hac vita penitentiam gerant. Q█uod tamen multo felicius █constat quam ceterum, quia nihil infelicius felicitate peccantium. Quodlibet ergo horum Deus fieri iudicaverit, iudicium verum dici poterit, quia scientes scriptum: »Omnis, qui se exaltat, humiliabitur« et: »Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam« multaque huiusmodi, sed hęc omnia contemnentes merentur ad horam █ quidem divitiis vel dignitate extolli, sed postea deici tam in hoc seculo quam in futuro. De talibus et Psalmista dicit: ›Deiecisti eos, Domine, dum allevarentur‹. Et iterum: »Deus confringet capita inimicorum suorum, vert█icem capilli perambulantium in ~~delicis~~delictis suis«. Et capita inimicorum Dei et vertex capilli perambulantium in delictis suis, quia una et repetita sententia est, dici possunt hi, qui ceteros peccatores nequitiis suis excellunt et ideo extolli cupiunt, ut ex hoc maiorem peccandi licentiam habeant.

Exemplum aliud unde supra.

Sed et illud iudicium Dei verum dicendum est, cum congregationi vel plebi cuilibet sine disciplina et religione viventi inreligiosi pastores atque rectores preponuntur, ut per tales rectores ira Dei appareat, quę diu latebat. Unde Scriptura sacra dicit: ›Propter peccata populi regnare facit Dominus ypocritam‹.genauso OTLOH. prov. P 16. Hinc etiam sanctus Gregorius dicit: Occultę et iugiter perpetratę culpę merentur, ut reges pastoresque perversi constituantur.genauso OTLOH. prov. O 51; vgl. GREG. M. moral. XXIII–XXXV 25, 16, S. 1264, 174–175. Quod tamen iudicium non pro subiectorum damnatione evenit, sed ut sub hac peccati pena commoniti et compulsi coram Deo penitentiam gerant pro commissis eumque invocantes pro necessitatibus suis se emendare studeant, imitantes videlicet filios Israel, qui, ut in libro Iudicum legitur, quoties Deum offendentes traditi sunt in manus inimicorum suorum, penitentiam egerunt,vgl. Iudic. 2, 11–22. deinde vero ›Clamaverunt ad Dominum et de necessitatibus eorum liberavit eos‹. Queęm ver█ba etiam Psalmista sepius repetens in psalmo ~~CVII~~CVI, ubi varias offensiones et tribulationes eorundem filiorum Israel commemorat, dat fidelibus cunctis exemplum, quid sibi pro offensionibus et tribulationibus suis sit agendum.

Item exemplum unde supra.

Dicamus adhuc et aliud exemplum, unde iudicia Domini, quę in rebus plurimis incomprehensibilia █nimisque profunda sunt, sicut et Psalmista testatur dicens: ›Iudicia tua, Domine, abyssus multa‹ vel alicubi possint aliquantulum agnosci, sicque in his, quę aliquatenus agnoscere possumus, quam congrua et vera atque fidelia sint, instructi credamus etiam similia esse omnia illa, quę sentire nequimus. In libris namque sacris tam veteris quam novi Testamenti cotidie omnes instruimur, ut mala relinquentes bona faciamus. Hęc igitur instructio dispositione divina et ante tempora multa iugiter facta est et cotidie agitur, ut, si qua ignorantia vel neglegentia seu oblivione per diabolicas insidias a lege divina retracti, mox ammoneamur ad meliora reverti.

Cur Scriptura sacra vel ad missas vel in quolibet loco coram nobis legatur.

Pro huiusmodi ammonitione legitur ubique ad missas lectio de diversis Scripturę sacrę libris ad ędificationem audientium excerpta necnon sancti Evangelii doctrina. Pro hac Psalmorum liber, qui sancto Spiritu dictante quasi quidam sol omnibus in via Dei ambulantibus verbis sapientię divinę lucet, per diurnas atque per nocturnas horas partitus cantatur. Quod et ipse Psalmista prophetię spiritu plenus personamque sanctę ecclesię in se gerens previdit dicens: »Septies in die laudem dixi tibi«. Et: »Media nocte surgebam ad confitendum tibi«. Et iterum: ›In matutinis meditabor in te, Domine, quia fuisti adiutor meus‹. Hanc igitur laudem, █quam sancta ecclesia ubique tam in noctedanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. quam in die Deo dicit, merito Psalmista se dixisse retulit, quia a suis dictis proferendam prescivit preteritum ponens pro futuro.

Cur pueri in primis psalmos discant.

Pro hac etiam ammonitione pueri literis instruendi inprimis psalmorum lectione introducuntur atque memoriter retinere usu ecclesiastico iubentur, ut in literis sacris enutriti postea, cum ad etatem intelleigibilesm pervenerint, facilius eas recolant et exinde in aliis sacrę Scripturę literis meditari valeant. Pro hac plurima sanctorum patrum scriptura tam in ecclesiis quam in aliis locis legitur, ut nemo literarum scientia imbutus de legis divinę ignorantia se excusare possit. Nonne talis consuetudo, quę sine dubio ex dispositione divina processit, dicenda est fidelis et vera? Nonne Deus merito dicendus est fidelis, qui per tantam librorum ammonitionem omnes hanc legentes et audientes ad ęternam salutem trahere conatur? Sed – pro dolor! – paucissimi inveniuntur, qui aures audiendi ita habeant,vgl. Matth. 11, 15; Matth. 13, 9; Marc. 4, 9; Luc. 8, 8; Luc. 14, 35. ut attendere curent, quid evangelistę, quid prophetę, quid Psalmista vel quid alii sanctę ecclesię doctores nos ammoneant. Verumtamen non ideo verba Dei incassum proferuntur. Aut enim corrigunt legentes et audientes ea aut in testimonium damnationis in die iudicii coram eis proferentur.

His igitur exemplis prolatis, peto vos, fratres karissimi, ut attendentes pietatem severitatemque Dei studeatis literas sacras non solum legere et audire, sed etiam operibus aliquatenus implere. Verba quoque doctrinę, quę pro edificatione vestra de psalmis protuli et adhuc proferre cupio, tanto maiori intentione, precor, suscipite, quanto districtiora esse iudicia Dei ex supradictis Psalmistę █verbis iam audistis. Idcirco enim sententiam tam piam tamque terribilem inter cetera sermonis nostri verba protuli, ut vos sollicitos et intentos facerem ad audienda legis divinę precepta. Sed nec aliter iudicia Domini desiderabilia et dulcia videntur, nisi tota intentione legantur vel audiantur. Quamobrem audiamus, quid loquatur nobis Dominus per sanctum Psalmistam, per quem variis modis ad nos clamat nunc pronunciando ea, quę scienda vel facienda sunt, nunc ammonendo pro eisdem, interdum vero increpando pro neglegentia nostra. Qui ergo tam variis modis ad nos loquitur, maximam curam nostri habere probatur.

X.

Kapitelüberschrift »Varia moralia documenta ex diversorum psalmorum versibus collecta« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Qualiter intellegenda sint illa verba: »Beatus vir, qui non abiit« et cetera.

Sed quia superius de pronunciatione cępimus loqui, nunc iterum inde loquamur. Psalmista namque pronuncians nobis sanctitatem Domini ac Salvatoris nostri dicit: »Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum et in via peccatorum non stetit et in cathedra pestilentię non sedit«. Quę videlicet sanctitatis verba, quia nulli hominum nisi soli Christo congruunt: »Omnes enim peccaverunt«, ut ait Apostolus, »et egent gloria Dei«; itemque Scriptura dicit: ›In multis offendimus omnes‹, de Christo autem dicitur: ›Qui peccatum non fecit nec inventus est dolus in ore eius‹, ipsum esse credimus, quem Psalmista ita beatum virum dicit, ut nec abiret in consilio impiorum nec in via peccatorum stetisset nec in cathedra pestilentię sedisset. Abire enim solummodo in consilio impiorum minimum quoddam peccatum est, quod vel inlicite cogitando vel incaute loquendo vel in aliquo V sensuum lapsu perpetratur; stare autem in via peccatorum aliquod maius peccatum est, in quo aliquandiu quis moratus alios etiam peccare facit, sicut, cum quosdam homines prava agentes aliquando propter amicitiam laudantes ex hoc deteriores facimus vel cum aliquod leve peccatum tam in nobis quam in aliis pro nihilo ducimus. Sedere autem in cathedra pestilentię est pessima quęque non solum facere, sed etiam docere, benefacientes irridere et odire. Quia igitur ab his et ab omnibus iniquitatibus immunis erat Christus, ideo a Psalmista merito dictus est beatus vir.

Sed tanta beatitudo, licet minime conveniat nobis, qui in delictis nascimur et cotidie peccatis polluimur, ad hoc tamen prodesse potest, ut per oppositionem iugiter attendentes, quanta distantia sit inter nos et eundem Dominum nostrum, poscamus, ut »Misereatur nostri et benedicat nobis, inluminet vultum suum super nos« et opera manuum nostrarum dirigat.vgl. Ps. 89, 17. Si ergo tanti viri beatitudinem recolentes simul et venerantes queramus faciem eius semper, ›Non secundum peccata nostra faciet nobis neque secundum iniquitates nostras retribuet nobis, quoniam secundum altitudinem celi a terra corroboravit misericordiam suam super timentes se‹. Et: ›Quomodo miseretur pater filiorum, sic miseretur timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum‹. Hęc et his similia Psalmistę dicta, quę utique Spiritu sancto inspirantęe prolata sunt, quem non excitare possunt ad exquirendam Dei gratiam? Non homo, sed durus lapis est hic iure vocandus, qui non exquirit tantam Domini pietatem.

Inter hęc quoque pensandum est, quam congrue in capite libri psalmorum Psalmista loquitur de capitis nostri, Domini videlicet Iesu Christi, beatitudine et sanctitate, ut per hoc cunctis sanctę ecclesię filiis, qui membra esse debent, insinuaret ipsum semper inprimis esse invocandum et pre omnibus diligendum ac venerandum, ut scriptum est: »Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo«; »Hoc est maximum et primum mandatum«.

Iam diximus, prout potuimus, de capitis nostri qualitate; nunc vero dicamus, quomodo ipsum caput nos instruat per Psalmistam. Sicut enim Dominus noster dives et potens est ad salvandos omnes, qui invocant eum in veritate, ita etiam multiplex et latus est in mandatorum suorum pronunciatione semperque prospiciens, quis in huius vitę stadio pre ceteris ad eum currat eius precepta sequendo.

Qua intentione pensanda sint et illa verba: ›Dominus de celo prospicit‹ et cetera.

Quod scilicet Psalmista agnoscens pronunciat nobis dicens: ›Dominus de cęlo prospicit super filios hominum, ut videat, si est intellegens aut requirens Deum‹. In quibus verbis hoc inprimis est notandum, quod Deus, qui omnia, ante quam fiant, novit, non ideo nos inspicere dicitur, ut ex habitu vel motu nostro, quid in nobis sit, quasi nescius discat, sed ut nos discamus et ammoneamur attendere, quam clementer atque subtiliter hoc Deus iugiter in nobis exploret, quid circa salutem nostram nos tractemus quantamque sollicitudinem non solum pro presentis vitę subsidiis impetrandis, sed etiam pro ęterna vita obtinenda habeamus. Huiusmodi quippe intentio primitus, ut dixi, in Psalmistę verbis iam prolatis constat retinenda. Deinde altius considerandum, quomodo id, pro quo Deus nos prospicit, aliquatenus implere possimus, id est, ut intellegamus et requiramus Deum. Quicquid enim intellegendum et requirendum est de Deo, interioris hominis studio constat agendum, quia, cum uterque sit invisibilis, et Deus scilicet et noster interior homo, utpote quia ad Dei similitudinem factus est, uterque etiam invisibiliter sentit, quę de altero sentienda et requirenda sunt, quamvis Deus incomparabiliter excedat. Ille namque per se ipsum omnia novit, homo autem nec a semetipso nec sine additamento aliquo scire quicquam valet. Additamentum vero dico omnia visibilia, per quę instruimur ad invisibilia intellegenda, sicut scriptum est: ›Invisibilia Dei per ea, quę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Item additamentum esse dico illa intelleigentię dona, quę in nobismetipsis ex Dei gratia iugiter retinemus, ex quibus est illud: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹.vgl. auch Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31. Nam, si alii nihil horum, quę nobis fieri nolumus, agere debemus, mala autem nulla nobis agi omnimodo volumus, mala etiam nulla alii agenda esse apertissime scimus. Tercium quoque additamenti genus, per quod instruimur intellegere ac requirere Deum, in omnibus sacrę Scripturę libris habetur. In his ergo tribus additamentis omne genus humanum, quod ad intellegibilem dumtaxat etatem pervenerit, probatur, quid de Deo intelleigat et quomodo illum requirat. Talia igitur Psalmistę dicta, quibus nobis pronunciatur, quia Deus super nos prospiciat, ut videat, si in nobis sit intelleigens aut requirens Deum, iugiter pensare debemus.

Quid significent illa verba: »Celi enarrant gloriam Dei«.

Pensandum est etiam, quid idem Psalmista de verbi divini predicatoribus pronunciet dicens: »Cęli enarrant gloriam Dei et opera manuum eius annunciat firmamentum«. In quibus profecto verbis intimatur, quia gloriam operaque Dei nemo, nisi cęli, id est cęlestis et spiritalis vitae amatores, enarrare possint. Unde apostolus Paulus, qui glorię divinę maximus predicator erat, de se aliisque apostolis dicit: ›Nostra conversatio in cęlis est‹. Talium ergo predicatorum sonus, ut in eiusdem psalmi dictis subsequentibus reperitur, in omnem terram exivit et in fines orbis terrę verba eorum.vgl. Ps. 18, 5. O quantus propheta fuit Psalmista, qui pene omnia, quę de Christi gloria erant futura quęque in sancta ecclesia erant gerenda, quasi iam preterita pronunciare potuit! Ideoque, quę de predicatoribus Christi predixit iam quasi preterita enarravit dicens: »In omnem terram exivit sonus eorum et in fines orbis terrę verba eorum«.

Quales esse debeant, qui Deum laudare desiderant.

Audistis itaque, fratres karissimi, quales esse debeant, qui gloriam Dei enarrare desiderant; audite etiam, quid sanctus Psalmista dicat de his, qui ad peragenda divinę laudis officia constituti sunt in ecclesia. Pronunciat namque de his dicens: »Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes, qui descendunt in infernum. Sed nos, qui vivimus, benedicimus Domino ex hoc nunc et usque in seculum«. Ubi inprimis notandum, quos mortuos vel quos vivos appellet. Si enim de his, quos vulgaris usus appellat mortuos, talia dixisset, ridiculum magis quam sententiam rationabilem proferre videretur. Quod de viro tali minime oportet credi. Sed hoc magis credendum est de illo, quia spiritaliter vivens spiritaliter etiam loquebatur, hos videlicet vocans mortuos, qui vitiis et carnalibus desideriis tantummodo deservientes nullam curam de animarum salute retinent, hos autem vivos, qui secundum Apostolum carnem suam crucifigentes cum vitiis et concupiscentiisvgl. Gal. 5, 24. Christo, qui vera vita est, vivere student eius preceptis obediendo.

Qui mortui vel vivi in Scriptura sacra vocentur.

De huiusmodi mortuis et vivis Scriptura sacra sepe loquitur. De mortuis quidem in Evangelio Dominus ad quendam dicit: ›Sine mortuos sepelire mortuos suos‹. Hinc et Apostolus dicit: ›Vidua, quę in deliciis est, vivens mortua est‹. Et Psalmista in psalmo quodam testatur dicens: »Universa vanitas omnis homo vivens«, subaudi: mundo. De his autem, qui mortui sunt mundo, sed vivunt in Christo per prophetam dicitur: ›Vivent mortui tui, Domine‹. Et Apostolus: ›Si complantati‹, inquit, ›facti sumus similitudini mortis Christi, simul et resurrectionis erimus‹. Et iterum: ›Si mortui sumus cum Christo, credimus, quia simul etiam vivemus cum Christo‹. Item Dominus in Evangelio, unicuique quantiscumque peccatis fuerit deditus, si in eum credens ea deserit, promittit dicens: ›Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet‹. Ex quibus omnibus colligitur, quia Psalmista eos, qui vitiis adhuc omnimodo deserviunt, mortuos, illos autem, qui in Christo iam vivunt, viventes appellet dicens: »Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes, qui descendunt in infernum, sed nos, qui vivimus, benedicimus Domino ex hoc nunc et usque in seculum«. Quamobrem, si laudare Deum velimus, tales fieri studeamus, ut sibi placeat ipsius laudis servitus.

XI.

Kapitelüberschrift »Quam uberes in psalmis sententiæ occurrant quæ tribulatis solatio sint, quamque Psaltes divinus omnibus omnia factus fuerit« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

His igitur prolatis de illa puritate, quam laudantes Dominum debent amare, videamus quoque, quid aliunde clamet ad nos Dominus per Psalmistam. Innumerabiles namque sunt eius sententię ad varias personas pro variis doctrinis prolatę, quas ego universas nequeo proferre, sed aliquas exinde libet decerpere, quę et pene omnibus literatis sunt planę et maxime videntur necessarię tam ad piorum consolationem, quam ad impiorum terrorem. Sed prius consolationis dicta proferamus.

Collectio dictorum, quę Psalmista profert ad consolationem piorum.

»Dulcis et rectus Dominus; propter hoc legem dabit delinquentibus in via. Diriget mansuetos in iudicio, docebit mites vias suas. Universę vię Domini misericordia et veritas requirentibus testamentum eius et testimonia eius«.
»Firmamentum est Dominus timentibus eum et testamentum ipsius, ut manifestetur illis«.
»Non in finem oblivio erit pauperis, patientia pauperum non peribit in finem«.
»Lex Domini immaculata convertens animas, testimonium Domini fidele sapientiam prestans parvulis. Iusticię Domini rectę lętificantes corda, preceptum Domini lucidum inluminans oculos«.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text.
»Qui non accepit in vano animam suam nec iuravit in dolo proximo suo, hic accipiet benedictionem a Domino«.
»Dominus virtutem populo suo dabit, Dominus benedicet populo suo in pace«.
»Quam magna multitudo dulcedinis tuę, Domine, quam abscondisti timentibus te!«
›Abscondes eos in abscondito faciei tuę a conturbatione hominum. Proteges eos in tabernaculo tuo a cont█radictione linguarum‹.
»Beati quorum remissę sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir, cui non imputabit Dominus peccatum nec est in spiritu eius dolus«.
»Rectum est verbum Domini et omnia opera eius in fide. Diligit misericordiam et iudicium; misericordia Domini plena est terra«.
»Beata gens, cuius est Dominus Deus eius; populus, quem elegit in hereditatem sibi«.
›Ecce oculi Domini super metuentes eum et in eos, qui sperant super misericordia eius, ut eruat a morte animas eorum et alat eos in fame‹.
›Inmittit angelus Domini in circuitu timentium eum et eripiet eos‹.
›Iuxta est Dominus his, qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Multę tribulationes iustorum et de omnibus his liberabit eos Dominus. Custodit Dominus omnia ossa eorum; unum ex his non conteretur‹.
»Melius est modicum iusto super divitias peccatorum multas«.
»Novit Dominus dies immaculatorum et hereditas eorum in ęternum erit. Non confundentur in tempore malo et in diebus famis saturabuntur, quia peccatores peribunt«.
»Apud Dominum gressus hominis dirigentur et viam eius volet. Cum ceciderit, non collidetur, quia Dominus supponit manum suam«.
›Beatus vir, cuius est nomen Domini spes eius et non respexit in vanitates et insanias falsas‹. Quę scilicet sententia specialiter d█icta contra eos, qui iuxta morem ethnicorum auguriandi vel turpiter ludendi utuntur vanitate, commemora█t eum esse beatum, qui huiusmodi vanitates respuit.
█»Dominus virtutum nobiscum«, subaudi estüber der Zeile eingefügt., »susceptor noster Deus Iacob«.
█»Beatus, qui intellegit super egenum et pauperem; in die mala liberabit eum Dominus«. Hęc autem sententia particulariter est intellegenda, quia, sicut non omne█s egeni et pauperes beati sunt, sed solummodo pauperes spiritu beati existunt, ita quoque ille, qui super eos ita intellegit, ut illis misereatur, beatus solummodo in hoc facto dicendus est:danach Zeichen; es verweist auf den zweiten am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ›Lętetur mons Syon et exsultent filię Iudę propter iudicia tua, Domine‹.auf Rasur. Cuius sententię sensus est iste: Gloriam tuam,über der Zeile eingefügt. Domine, speculantes et nomen tuum confitentesauf Rasur. lętentur in te.auf Rasur.
›Sacrificium Deo spiritus contribulatus; █cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies‹.danach Zeichen; es verweist auf den ersten am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.
›Beatus quem elegisti et assumpsisti, Domine; inhabitabit in atriis tuis‹.
█›Dominus dabit verbum evangelizantibus virtutem multam‹.
»Deus noster, Deus salvos faciendi, et Domini, Domini exitus mortis«. Quę sententia, quia obscura videtur, opus est, ut explanetur. Sic enim intellegendam esse arbitramur: Deus, quem nos christiani colimus, ille solus potens est salvos facere et in sua potestate est quemlibet a mortis periculo eripere.
»Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde«.
›Beati qui habitant in domo tua, Domine; in secula seculorum laudabunt te‹.
›Misericordiam et veritatem diligit Deus; gratiam et gloriam dabit Dominus. Non privabit bonis eos, qui ambulant in innocentia. Domine virtutum, beatus homo, qui sperat in te‹.
›Deus, qui glorificatur in consilio sanctorum, magnus et terribilis super omnes, qui in circuitu eius sunt‹. Haec sententia tam ad piorum consolationem quam ad impiorum terrorem intellegi potest.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.
»Qui habitat in adiutorio Altissimi, in protectione Dei cęli commorabitur«. Quę sententia sic est intellegenda: Qui in adiutorio Dei quasi habitans iugiter confidit, talis vir Deum certissimum protectorem habebit.
›Iustus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur‹.
»Beatus homo, quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum«.
›Testimonia tua, Domine, credibilia facta sunt nimis; domum tuam decet sanctitudo in longitudine dierum‹.
»Lux orta est iusto et rectis corde lęticia«.
›Dominus in Syon magnus et excelsus super omnes populos‹.
›Misericordia Domini ab ęterno et usque in ęternum super timentes eum et iusticia illius in filios filiorum his, qui servant testamentum eius et memores sunt mandatorum ipsius ad faciendum ea‹.
█»Lętetur cor querentium Dominum«.
»Beati qui custodiunt iudicium et faciunt iusticiam in omni tempore«.auf Rasur.
»█Magna opera Domini exquisita in omnes voluntates eius. Confessio et magnificentia opus eius et iusticia eius manet in seculum seculi«.
»Memor erit in seculum testamenti sui, virtutem operum suorum adnunciabit populo suo, ut det illis hereditatem gentium; opera manuum eius veritas et iudicium. Fidelia omnia mandata eius confirmata in seculum seculi facta in veritate et equitate«.
»Beatus vir, qui timet Dominum; in mandatis eius volet nimis«. Hęc sententia universaliter est intellegenda, quia omnis vir, qui timet Dominum et in mandatis eius volet nimis, beatus pro certo est.
»Potens in terra«, subaudi: vivorum, »erit semen eius, generatio rectorum benedicetur«.
»In memoria ęterna erit iustus, ab auditione mala non timebit«. Auditio mala, quam iustus non timebit, significat illam terribilem sententiam, quę in iudicio extremo dicenda est a Domino reprobis: »Discedite a me, maledicti, in ignem ęternum« et cetera.
›Excelsus super omnes gentes Dominus et super celos gloria eius, qui in altis habitat et humilia respicit in cęlo et in terra suscitans a terra inopem et de stercore erigens pauperem, ut collocet eum cum principibus populi sui‹.
»Preciosa in conspectu Domini mors sanctorum eius«.
»Vox exultationis et salutis in tabernaculis iustorum«.
›Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Beati, qui scrutantur testimonia eius, in toto corde exquirunt eum‹.
›Pax multa diligentibus legem tuam, Domine, et non est illis scandalum‹.
»Qui confidunt in Domino, sicut mons Syon; non commovebitur in ęternum, qui habitat in Hierusalem«.
»Bene fac, Domine, bonis et rectis corde«.
›Qui seminant in lacrimis, in exultatione metent. Euntes ibant et flebant mittentes semina sua. Venientes autem venient cum exultatione portantes manipulos suos‹.
»Cum dederit dilectis suis somnum, ecce hereditas Domini«. Somnus hic vocatur mors sanctorum, quę, dum venerit, mox hereditas, id est merces magna a Domino promissa, aderit.
»Beati omnes, qui timent Dominum, qui ambulant in viis eius«.
»Apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio. Et ipse redimet Israel ex omnibus iniquitatibus eius«.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.
›Speret Israel in Domino ex hoc nunc et usque in seculum‹. Quia igitur Israel vir videns Deum interpretatur hac sententiaüber der Zeile eingefügt. fidelis quilibet, qui Dominum merito videre dicitur, incitaturauf Rasur., ut spem suam in Domino ponat. █
›Beatus, qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram‹. Cuius sententię sensus est iste: Beatus, qui cogitationes malas mox, cum oriri cęperint et adhuc parvę sunt, confitetur Christo, qui petra est dictus, rogans eum, ut ipse eas a se prius expellat, quam ad maioris nequitię effectum perveniant.
»Suavis Dominus universis et miserationes eius super omnia opera eius«.
»Fidelis Dominus in omnibus verbis suis et sanctus in omnibus operibus suis. Allevat Dominus omnes, qui corruunt, et erigit omnes elisos«, subaudi: ad se conversos.
›Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate. Voluntatem timentium se faciet et deprecationem eorum exaudiet et salvos faciet eos‹.
›Beatus cuius Deus Iacob adiutor eius, spes eius in Domino Deo ipsius, qui fecit cęlum et terram, mare et omnia, quę in eis sunt‹.
›Dominus solvit compeditos, Dominus inluminat cecos, Dominus erigit elisos‹, subaudi: si ad eum convertantur.
»Beneplacitum est Domino super timentes eum et in eis, qui sperant super misericordia eius«.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text.
›Beneplacitum est Domino in populo suo et exaltabit mansuetos in salutem‹.

Hęc igitur omnia ideo disponente Deo pronunciata sunt a Psalmista, ut omnes fideles in huiusmodi dictis haberent consolationem contra universam perturbationem.

Quibus et illa congrue possunt adiungi, quae in XLIII psalmo proferuntur ex persona martyrum et omnium, qui persecutionem patiuntur propter iusticiam: ›Quoniam propter# te mortificamur tota die, estimati sumus sicut oves occisionis; exsurge, quare obdormis, Domine; exsurge et ne repellas in finem‹ et cetera his similia, quę in eodem psalmo continentur.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.

Eiusdem quoque sensus dicta inveniuntur in psalmo LXXVIIII, ubi dicitur: »Posuisti nos in contradictionem vicinis nostris et inimici nostri subsannaverunt nos. Deus virtutum, converte nos« et cetera. Noverat enim Psalmista electos Dei sic ab eo consolari, ut tamen aliquando illos permitteret aut publicis persecutionibus aut occultis temptationibus fatigari, ideoque utrumque pronunciavit, consolationes scilicet et perturbationes eorum. In quodam etiam versu utrumque comprehedit dicens: ›Multę tribulationes iustorum et de omnibus his liberavbit eos Dominus‹.

Qualiter Psalmista omnes homines ad salutem trahat.

›O mirę sanctitatis virum et cunctis fidelibus venerandum, qui tanta prenoscere et pronunciare meruit! Nam, quod apostolus Paulus de semetipso dixit: Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem‹, de isto quoque viro potest aptissime dici, qui, ut omnibus divinę pietatis divitias, quas ipse experimento didicit, pronunciaret, nunc quidem docet eos orare tam pro se quam pro aliis proferens ad hoc talia verba, quę peritissimi quique possunt plus mirari quam dictu imitari, nunc confitendo et penitendo peccatorum veniam a Deo querere, nunc pro qualibet virtute obtinenda, interdum vero pro quibuslibet vitiis depellendis Deum invocare, aliquando Dominicę incarnationis, passionis, resurrectionis et ascensionis eius mysteria studet pandere, nunc divinorum iudiciorum subtilitatem et veritatem pronunciat, interdum iudices iniquos ammonet et increpat, nunc divinę pietatis suavitatem omnes gustare hortatur, nunc sapientię divinę inmensitatem ammiratur, sepius ad laudandum Deum fideles omnes invitat, interdum vero quales esse debeant laudantes Deum indicat, aliquando etiam hoc pandit, quod Deus iugiter super nos respiciat, ut videat quis ex nobis eum █requirere studeat, sepe omnes ad Deum confugientes consolatur tam separatis quam oppositis sententiis malorum et bonorum, quorum alterum iam protuli, alterum vero adhuc annuente Deo proferam.

XII.

Kapitelüberschrift »Quibus psalmorum sententiis peccatores terreantur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Cum igitur tam variis modis roboraret atque doceret omnes in fide stabiles, recordatus est etiam in psalmo LXXII eorum, qui adhuc velut infirmi in fide scandalizantur facile de iudiciis divinis.

Quę verba ex persona nondum perfecte credentium Psalmista protulerit.

Postquam enim dixit ex persona firmiter credentium: »Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde«,, mox ex eorum persona, qui adhuc infirmantur in fide, subiungit dicens: ›Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns‹ et cetera his similia, quę in eodem psalmo inveniuntur. Si vero aliquis contendat Psalmistam talia verba magis ex propria quam ex aliorum dixisse persona, attendat qualiter alibi unumquemque ammonens super hoc errore dicat: »Noli emulari in eo, qui prosperatur in via sua, in homine faciente iniusticias«. Et: »Qui malignantur, exterminabuntur; sustinentes autem Dominum ipsi hereditabunt terram«. Multa quoque his similia in psalmis inveniri possunt. Sed et in hoc satis excusatur ab huiusmodi insipientia, quod in loco quodam se perhibet devitare ociosa verba dicens ad Dominum: »Igne me examinasti et non est inventa in me iniquitas, ut non loquatur os meum opera hominum«, subaudi: pravorum seu quorumlibet hominum, quorum opera multa, licet sint necessaria, non tamen convenit de eis turpiter loqui, ne forte aliqui inrationabilia verba audientes scandalizentur. Quod enim turpe est facere, turpe est et dicere. Et, ut adhuc aliud testimonium inferam ad excusandum Psalmistam, legamus scripta Apostoli, qui, licet in omni sanctitate vixerit, ex peccatorum tamen persona dixit: ›Infelix ego, quis me liberabit de corpore mortis huius? Gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum‹. Ex quibus omnibus colligitur, quia Psalmista nullomodo credendus est a fide moveri, cum impios ac sceleratos quosque in hoc seculo vidisset prosperari.

Iam satis dictum est quomodo Psalmista consoletur omnes, qui esuriunt et sitiunt iusticiam, dicamus etiam, qualiter deterreat omnes iniquos nunc quidem pronunciando, quanta sibi mala futura sint, si permaneant in peccatis, nunc autem increpando eos, interdum etiam orando, ut vel vindictam debitam recipiant vel contra fideles nequitiam suam implere nequeant. Sed de iniquorum omnium capite, id est Antichristo, inprimis dicamus.

Quę verba de Antichristo protulerit.

Qui, licet in temporibus novissimis venturus sit, Psalmista tamen more suo futura quasi preterita narrans de illo in psalmo VIIII loquitur, quasi iam venisset, dicens inter cetera: ›Non est Deus in conspectu eius, inquinatę sunt vię illius in omni tempore. Auferuntur iudicia tua, Domine, a facie eius, omnium inimicorum suorum dominabitur. Dixit enim in corde suo: Non movebor a generatione in generationem sine malo. Cuius maledictione os plenum est et amaritudine et dolo, sub lingua eius labor et dolor‹. Item in persona Doech Idumei persequentis se Psalmista eundem Antichristum quasi presentem alloquitur dicens in LI psalmo: ›Quid gloriaris in malicia, qui potens es iniquitate? Tota die iniusticiam cogitavit lingua tua‹ et cetera. Hic igitur in quantam maliciam et superbiam prolapsurus sit, tam ex supradictis Psalmistę verbis, quam ex Pauli apostoli scriptis agnosci valet, in quibus de ipso ita legitur: ›Qui adversatur et extollitur supra omne, quod dicitur Deus aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat ostendens se, tamquam sit Deus‹. Hęc ergo sint dicta de iniquorum omnium capite, non ut ipsum credamus ullomodo deterrendum aut in melius convertendum, sed ut illi, qui adhuc in malicia sua perseverantes eius membra sunt, deterreantur et, cum tempus sit miserendi, ad Christum convertantur.

Collectio verborum, quę dicta sunt ad terrorem impiorum.

Iam diximus de iniquorum capite, dicamus nunc de eius membris, quomodo Psalmistę terreantur verbis.

›Non resurgunt impii in iudicio neque peccatores in consilio iustorum‹.
»Filii hominum usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem et queritis mendacium?«
›Deus iudex iustus, fortis et patiens, nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit, arcum suum tetendit et paravit illum‹.
»Virum sanguinum et dolosum abhominabitur Dominus«.
»Disperdat Dominus universa labia dolosa, linguam magniloquam«.
›Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos‹.
›Filii hominum dentes eorum arma et sagitta, et lingua eorum gladius acutus‹.
»Sagitte parvulorum factę sunt plagę eorum et infirmitatę sunt contra eos linguę eorum«.

Quibus Psalmistę verbis dialectici possint corripi.

Quibus sententiis licet generaliter omnes iniqua loquentes corripiantur, specialiter tamen hi, qui dolis versutę rationis utuntur ad decipiendos vel deridendos simplices quosque, ut dialectici necnon prudentię secularis gnari. Utrique enim in tantum sepe inflantur magnę verbositatis scientia, ut divinę rationis subtilitati se credant posse contradicere. Unde etiam Psalmista, postquam dixit: »Disperdat Dominus universa labia dolosa, linguam magniloquam«, statim subiunxit dicens: ›Qui dixerunt: Linguam nostram magnificavimus, labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est?‹ Quę verba superbiae sensum talem videntur habere: Peritiam tantam ex labore nostro acquisivimus, ut et disputationi divinę possimus respondere. Dicentes enim: »Quis noster Dominus est«, ostendunt se dubitare de inmensa Dei virtute. Talia autem in corde et corde locuntur non attendentes, quia ›Scrutans est corda et renes Deus‹.

Quantum sit noxia dialeticorum loquacitas dolosa.

Sed viri dolosi non dimidiabunt dies suosvgl. Ps. 54, 24. et »Sagittę parvulorum factę sunt plagę eorum«, quia in tanta arrogantia et superbia positi sepe ante maturam etatem subitanea morte rapiuntur et tunc omnis eorum disputatio, quam invincibilem credebant, ad nihilum velut infantium aut insipientium garrulitas redacta in damnationem eorum vertitur. Sicque completur in eis, quod Psalmista alibi de talibus testatur dicens: ›Gladium evaginaverunt peccatores, intenderunt arcum suum, ut decipiant pauperem et inopem, ut trucident rectos corde. Gladius eorum intret in corda ipsorum et arcus eorum confringatur‹. Hęc igitur, quoniam dicta sunt de his, quorum lingua est quasi gladius acutus quique alios dolosis verborum iaculis confundere solent, mox Psalmista subiungit dicens: »Melius est modicum iusto super divitias peccatorum multas«, per hoc videlicet insinuans parvam spiritalis sapientię noticiam meliorem esse quam █multiplicem secularis prudentię versutiam, quę pro divitiis maximis diligitur a plurimis. Ideo autem huiusmodi homines appellat peccatores, quia maxime peccant, qui prudentiam carnis, quę secundum Apostolum mors est,vgl. Rom. 8, 6. plus quam necesse sit, amant. Tanta namque superbia eis exinde oritur, ut cuncta legis divinę statuta aut blasphemare aut pro nihilo computare presumant, quasi non sint tantę sapientię tantęque perfectionis, ut merito debeantüber der Zeile eingefügt. observari.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Pro qua nimirum superbia plecti sepe quidem peccatores trucidant,vgl. Ps. 36, 14. vero viri sanguinum et dolosi perhibentur a Psalmista.vgl. Ps. 54, 24. Apostolus quoque similia de eisdem prudentibus refert dicens: »Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt« et cetera.

█»In circuitu impii ambulant«. Qua sententia arguuntur non solum hi, qui per loca plura vagantes in temporalium rerum varietate undique querunt, quomodo voluptati suę satisfaciant, sed etiam illi, qui in uno loco ociosi existunt nihilque aliud nisi circuire et visere aliorum opera student.
›Inveniatur manus tua, Domine, omnibus inimicis tuis; dextera tua inveniat omnes, qui te oderunt‹.
»Confundantur omnes iniqua agentes supervacue«.
›Qui locuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum, da illis, Domine, secundum opera ipsorum et secundum nequitiam adinventionum ipsorum‹.
»Erubescant impii et deducantur in infernum, muta fiant labia dolosa, quę locuntur adversus iustum iniquitatem in superbia et in abusione«.

Ecce quam sepe loquitur Psalmista contra dolosos nunc deterrendo, nunc orando. Orat etiam █ne ipse tantę nequitię laqueis constringatur dicens: ›Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa‹. Et: »Non declines cor meum in verba malicię«. Unde, queso, fratres karissimi, abstinete ab huiusmodi pravitate. Nam: ›Mors et vita in manibus linguę‹.

Contra quos dialecticis liceat uti verborum gladiis.

Et si in vobis sit aliquis in dialectica peritus, utatur ea, sicut milites boni gladiis solent uti. Quamvis enim secum iugiter portent gladium, norunt tamen eum non nisi contra hostes extendendum. Sic et dialectici in subtili et argumentosa █oratione facie█re debent, nullum domesticum, id est fidelem et simplicem, sed sacrę fidei hostes, hoc est hereticos, solummodo █gladiis verborum subtilium petentes, sicut et sancti Patres fecisse leguntur.

»Dominus dissipat consilia gentium, reprobat autem cogitationes populorum et reprobat consilia principum«.
»Considerat peccator iustum et querit mortificare eum; Dominus autem non derelinquet eum in manus eius nec damnabit eum, cum iudicabitur illi«.
»Universa vanitas omnis homo vivens«, subaudi: mundo.
»Homo, cum in honore esset, non intellexit; comparatus est iumentis insipientibus et similis factus est illis«.
»Hęc via illorum«, id est hęc actio illorum, qua comparati sunt iumentis insipientibus, »scandalum«, id est ruina et damnatio est, »ipsis et postea in ore suo complacebunt«, id est interdum ore suo benedicunt, sed corde Deo maledicunt.
»Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos. Et dominabuntur eorum iusti in matutino«, id est in extrema presentis vitę die, cum cęperit clarescere qualitas bonorum et malorum vel cum inluminantur abscondita rerum et manifestantur consilia cordium, tunc iusti dominanbuntur super iniustos aut iudicantes eos aut gaudentes, quod penas eorum evaserunt; ›Et auxilium eorum veterascet in inferno a gloria eorum‹.
»Deus dissipavit ossa eorum, qui hominibus placent; confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos«.
»Alienati sunt peccatores a vulva, erraverunt ab utero, locuti sunt falsa«. ›Alienati sunt a vulva‹ et »erraverunt ab utero« unum idemque est, sed dupliciter intellegi potest. Peccare etenim potest unusquisque ab utero matris suę, id est ab initio vitę suę; peccare nihilominus potest ab utero sanctę ecclesię, id est ab eo tempore, quo cepit credere, vel errando a fide vel deserendo opera, quę professus est in baptismate.
»Furor illis secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdę et obdurantis aures suas«.
»Deus conteret dentes eorum in ore ipsorum, molas leonum confringet █Dominus«.
»Exurgat Deus et dissipentur inimici eius et fugiant, qui oderunt eum, a facie eius. Sicut deficit fumus, deficiant, sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei«.
›Exurge, Deus, iudica causam tuam, memor esto improperiorum tuorum eorum, quę ab insipiente sunt tota die. Ne obliviscaris voces inimicorum tuorum, superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper‹.
›Inimici Domini mentiti sunt ei et erit tempus eorum in secula‹. Inimici Domini dicuntur, qui in baptismo abrenunciantes diabolo et pompis eius postea mentiuntur et nullam pro hoc penitentiam gerunt. Quorum tempus erit in secula, quia dicetur eis in iudicio: Ite in ignem ęternum.vgl. Matth. 25, 41.
»Omnes principes eorum, qui dixerunt: Hereditate possideamus sanctuarium Dei«, id est destruamus vel persequamur homines sanctos, qui sunt templum Dei. »Deus meus, pone illos ut rotam«, hoc est: Permitte illos in malicia et in instabilitate sua perdurare, et »Sicut stipulam ante faciem venti«, ut scilicet levitate sua moti facile rapiantur ad malum.
›Ecce inimici tui, Domine, peribunt et dispergentur omnes, qui operantur iniquitatem‹.
»Usquequo peccatores, Domine, usquequo peccatores gloriabuntur?«
»Deficiant peccatores a terra et iniqui, ita ut non sint«.
»Confundantur omnes, qui adorant sculptilia, qui gloriantur in simulacris suis«.
»Peccator videbit«, subaudi: cornu iusti exaltari in gloria, ut in superiori versu dicitur, »et irascetur; dentibus suis fremet et tabescet«, subaudi: pre dolore perenni, in quo est fletus et stridor dentium; »desiderium peccatorum peribit«, quia malum, quod semper desiderabant, vel contra bonos certando vel semet maculanauf Rasur.do, in eorum penam vertetur.
»Longe a peccatoribus salus, quia iustificationes tuas scilicet DomineNotiz fehlt in M2 (Bl. 96^r). non exquisierunt«.
»Dominus iustus concidet cervices peccatorum; confundantur et convertantur retrorsum omnes, qui oderunt Syonid est ecclesiamNotiz fehlt in M2 (Bl. 96^r).«.
»Vir linguosus non dirigetur in terra, virum iniustum mala capient in interitu«.
»Homo vanitati similis factus est, dies eius sicut umbra pretereunt«.

Talia igitur verba terroris, █quę ad deterrendos aliquos iam protuli, ideo a Psalmista credo per divinę pietatis dispensationem esse pronunciata, ut perversi quilibet contemnentes, ut solent, dicta consolatoria, quę superius dixi, saltem per hęc terribilia verba ad salutiferam compunctionem moti ad Christum convertantur.

XIII.

Kapitelüberschrift »Divina justitia et clementia ex oppositorum natura ostenditur, et selectis psalmorum sententiis eadem doctrina confirmatur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

De oppositorum efficacia.

Deinde vero colligere cupio sententias, in quibus per oppositionem et consolationis et terroris dicta pariter continentur, ut per hoc disputandi genus, quod efficacissimum constat, adeo ut quasi in medio vita et morte posita legentes et audientes quodammodo compellat vitam, hoc est meliora, eligere, aliqui attendentes clementiam severitatemque Dei simul prolatam eligant potius clementia Dei salvari, quam severitate eius puniri. Tantę enim clementię est Deus, ut omnem severitatem suam, quę interdum more eloquii nostri ira Dei dicitur, ideo contra delinquentes in hoc seculo exerceat, quatenus eis a pravitate sua correctis in futuro misereri valeat. Unde et Psalmista dicit: ›Numquid obliviscetur misereri Deus aut continebit in ira sua █misericordias suas?‹ Quam nimirum sententiam non affirmando, sed denegando protulit, quia non obliviscetur misereri Deus neque continebit in ira sua misericordiam, id est: non deserit misericordiam propter iram, sed potius inter severitatem suam,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. quę abusive ira eius dicitur, miseretur his, qui invocant eum in veritate.vgl. Ps. 144, 18. Ut autem disputandi genus per oppositas sententias factum approbemus, intueamur, qualiter omnipotens Deus non solum homines atque animalia, sed etiam ipsum mundi statum per aliquas oppositas species cotidie disponat.

Qualiter per oppositas species Deus mundum disponat.

Et primum quidem de hominibus dicamus. Nonne ergo spiritus et caro, unde subsistit homo, in tanta oppositione sibi invicem adversantes laborant, ut non nisi difficillima ratione convenire valeant? ›Caro enim‹, ut ait Apostolus, ›concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem‹. Sed huiusmodi oppositio non ad damnum, sed ad profectum nostrum iudicio divino decreta est, ut, cum ex nobis nequeamus coadunari, queramus auxilium Domini sicque discamus, quia nihil boni sine illo facere possumus. Sed et vir et mulier, si ita fuerint oppositi, ut attendatur, quia Deus nequaquam frustra mulierem viro infirmiorem crearet viroque subditam esse decerneret, sed ut probaret utrumque in alio, virum quidem, si rite preesse, mulierem vero, si rite subesse vellet, vel, si vir grates ullas Deo pro prioratu tanto agere vel mulier pro culpa suggestionis illius, qua virum decepit, vellet se humiliare, si, inquam, talis oppositio inter virum et mulierem a Deo facta probationis causa creditur, magnus utique profectus exinde oritur.

Quam multiplices personę probentur oppositionis specie.

Eiusdem oppositionis specie omnes prelati et subditi, omnes domini et servi, omnes sani et infirmi, omnes divites et pauperes cotidie probantur, isti scilicet, qualiter presint quantasque grates Deo referant pro sanitate vel abundantia concessa, ast alii, qualiter sint subditi et si quid peccatis suis infirmitatem vel paupertatem imminentem deputent. Omnes namque iam prenominati, si invicem rite opponantur, alii quidem viri, alii vero mulieris personam gestare videntur. Et sicut mulier virum seducens meruit subdi, ita omnibus, qui inferiores vel infirmiores vel pauperiores aliis in ecclesia existunt, credendum est hoc meruisse, ut ceteris subderentur vel infirmitate vel paupertate gravarentur. Sed, si forte aliquibus hęc videantur incredibilia et inepta pro eo videlicet, quod mulier, sicut legitur, pro suggestione iniqua meruerit viro subici, illi vero nihil tale commiserint, attendant, queso, quia in hoc similia meruerunt, quod unusquisque per carnis suę concupiscentiam aliquando seduxit spiritum sicut mulier virum. Quod si huic rei obicitur omnes mortales in eodem crimine prolapsos esse, respondemus ita esse. Sed, quia alius alio magis minusve peccat, in potestate Dei est, quem velit magis vel minus pro peccatis suis punire, quem velit humiliare vel exaltare, quem velit eligere vel reprobare. Ipse enim dicit: »Miserebor, cui voluero«. Et Apostolus: ›Non est‹, inquit, ›potestas nisi a Deo; quę autem sunt, a Deo ordinatę sunt. Itaque, qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit‹. Cumque hęc omnia ita esse perpenderint, nihil in dispositione divina reprehendant, sed cum Psalmista dicant: »Quoniam rectus Dominus Deus noster et non est iniquitas in eo«. Et iterum: »Iustus es, Domine, et rectum iudicium tuum«. Ecce quam necessaria oppositionis species est, in qua aliquatenus agnoscere possumus iudicia Domini esse vera et quia non iustificabitur in conspectu eius omnis vivens.vgl. Ps. 142, 2.

Quod virtutes omniaque bona clarescant per opposita sibi mala.

Per eiusdem quoque oppositionis speciem omnes virtutes clarescunt, si fuerint vitiis contrariis oppositę. Quid multa? Nulla prorsus bona satis agnosci possunt nisi per opposita et contraria sibi mala. Aut enim vilescunt aut pro nihilo computantur bona, nisi opponantur mala. Sic etiam pietas Dei in equis, in buobus, in ovibus et in canibus ceterisque animalibus necessariis consideratur, si leonum, luporum aliarumque bestiarum ferocitas in nos iugiter propter peccata nostra deseviens opponatur. Similiter lux per tenebrarum oppositionem non solum █clarior, sed et gratior videtur. Sic tempora diurna per nocturna, sic estiva per hiemalia, sic calida per frigida temperata efficiuntur grata. Sic aurum omneque preciosum metallum per vilioris metalli speciem, quale sit, declaratur. Quamvis et in hoc inestimabilis gratia Dei sit consideranda, quod supradicta quędam oppositis variata utrimque efficiantur delectabiliora. Unde Scriptura dicit: ›Alternisdanach Zeichen; es verweist auf die am rechten Rand des Blattes eingefügte Glosse. deliciiskeine Glosse in M2 (Bl. 98^r). uti delectabile est‹. Cum ergo ex his omnibus, quę iam vobis, fratres karissimi, diximus, satis pateat magnam vim habere oppositionem rerum attendentes, queso, quia eadem vis est in oppositione verborum, audite Psalmistę verba, quę sapientia miscuit divina dans ex una parte quasi calida, ex altera vero quasi frigida, ut, cui non congruunt calida, bibat frigida; item, cui non congruit merum vinum, »Quia calix in manu Domini vini meri plenus mixto«, id est: q uiauf Rasur. neglegit bibere de sincerissima Dei gratia utriusque Testamenti doctriauf Rasur.nis mixta, bibat feces, id est de ira Dei, unde »Bibent omnes peccatores terrę«.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Bl. 51^r eingefügten Text. Fecis autem nomine nequaquam proprie appellatur ira Dei, sed abusive, eo quod omnibus videatur amara. Sed de oppositorum qualitate satis dictum est; dicamus nunc ipsas sententias per oppositionem prolatas.

Collectio sententiarum, quę dicuntur per oppositionem consolationis et terroris.

»Novit Dominus viam iustorum et iter impiorum peribit«, subaudi: nisi convertantur. Quę nimirum subauditio addenda est in omnibus █sententiis, in quibus de peccatorum interitu disputaturdanach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. ut: »Anima, quę peccaverit, ipsa morietur«, subaudi: nisi per penitentiam convertatur. Et, si quis forte hęc denegare voluerit, legat in Ezechiele ipsius Domini verba dicentis: ›Si dixero impio: Morte morieris, et egerit penitentiam a peccato suo feceritque iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur‹. Moxque eiusdem sententię oppositum, quod █in omnibus sententiis de consolatione iustorum dictis subaudiendum est, subiungam. Legitur namque in eodem Ezechiele, quia ante promissa consolationis verba Dominus iustos, ne de se aliquid presumant, deterreat dicens: ›Etiamsi dixero iusto, vita vivat, et confisus in iusticia sua fecerit iniquitatem, omnes iusticię eius oblivioni tradentur‹. Ecce quam terribilis █sententia consolatorięa a Domino opponitur, unde omnia dicta terroris et consolationis separatim posita █exponuntur.

›Populum humilem salvum facies, Domine, et oculos superborum humiliabis‹.
»Multa flagella peccatoris sperantem autem in Domino misericordia circumdabit«.
»Divites eguerunt et esurierunt, inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono«.
›Oculi Domini super iustos et aures eius in preces eorum. Vultus autem Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum‹.
»Iniusti punientur et semen impiorum peribit; iusti autem hereditabunt terram et inhabitabunt in seculum seculi super eam«.
█»Brachia peccatorum conterentur; confirmat autem iustos Dominus«.
›Iniusti disperibunt simul, reliquię impiorum interibunt. Salus autem iustorum a Domino et protector eorum in tempore tribulationis‹.
›Omnes Dii gentium demonia, Dominus autem cęlos fecit‹.
»Custodit Dominus omnes diligentes se et omnes peccatores disperdet«.
»Suscipiens mansuetos Dominus, humilians autem peccatores usque ad terram«.

Ecce audistis, fratres karissimi, quam fortes sunt oppositę sententię, quas Psalmista more medicorum amara et dulcia pocula offerentium █omnibus protulit, ut, cui unum minime convenit, alterum accipiat, et, qui sententiis vel de severitate vel de pietate Dei absolute dictis corrigi nolunt, saltem talibus, quę utrumque proferunt, corrigantur. In tantum autem collationem vel oppositionem severitatis █et pietatis divinę profectuosam esse Psalmista sensit, ut ipse fateatur, quantum exinde profecisset dicens: ›Virga tua, Domine, et baculus tuus ipsa me consolata sunt‹, per virgam videlicet, cum qua flagellamur, severitatem Dei, per baculum vero, in uquo inniti et sustentari solemus, pietatem eius significari volens. Ac si aperte diceret: Quamdiu vel in sola severitate tua, Domine, vel in sola pietate me posui, parum profeci. Cum autem utramque in corde meo conferens timere simul et amare te cępi, tunc tandem me proficere █ et consolationem perfectam adesse sensi. Hinc etiam alibi dicit: »Misericordiam et iudicium cantabo tibi, Domine«. Quasi diceret: Alios quidem misericordiam sine iudicio, quosdam vero iudicium sine misericordia ex█hibentes non approbo; tibi autem, Domine, soli, q█ui utrumque exhibere studes, sed tam█en misericordiam prius et deinde iudicium exhibe#ns omnia rite disponis, merito laudem dico.

XIV.

Kapitelüberschrift »Sententiæ psalmorum, quibus omnes generatim fideles ad studia sanctitatis incitentur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Ut arbitror, iam satis diximus, quantum profectum unusquisque possit acquirere in collatione et oppositione tam rerum quam sententiarum vel in psalmis vel in aliis libris positarum, nunc autem consideremus illa Psalmistę verba, quę specialiter ammonendo vel exhortando protulit. Hęc autem maxime ad secundam personam dicta inveniuntur, quia sicut nobismetipsis minime solemus imperare, ita etiam usus non est nosmetipsos ammonere, nisi forte ad nosmetipsos quasi ad alios ammonendos ammonitionis dicta per secundam personam vertamus, sicut et Psalmista semetipsum ammonens in loco quodam dicit: »Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit tibi«.

Collectio sententiarum, quę dicuntur pro ammonitione fidelium.

█Dicamus ergo ea, quę ad fideles omnes ammonendo protulit.

›Servite Domino in timore et exsultate ei cum timore. Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus et pereatis de via iusta‹.
»Sacrificate sacrificium iusticię et sperate in Domino«.
»Attollite portas, principes, vestras et elevamini, portę ęternales, et introibit rex glorię«. Hęc vox est cęlestium virtutum ecclesiarum principes, qui civitatis Dei portę dicuntur ammonentium, ut tam se quam sibi subiectos ad suscipiendam Dominicę incarnationis virtutem virtutibus congruis preparent.
»Exspecta Dominum, viriliter age et confortetur cor tuum et sustine Dominum«.
»Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum«. Hęc sententia ad apostolos vel ceteros sanctę ecclesię pastores dicta intellegi potest, ut eos, quos per Evangelium genuerunt, ad Christum offerant.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.
»Psallite Domino sancti eius et confitemini memorię sanctitatis eius«.
›Diligite Dominum, omnes sancti eius, quoniam veritatem requiret Dominus et retribuet abundanter facientibus superbiam. Viriliter agite et confortetur cor vestrum, omnes, qui speratis in Domino‹.
»Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus«.
»Exsultate, iusti, in Domino; rectos decet laudatio«.
»Magnificate Dominum mecum et exaltemus nomen eius in idipsum«.
»Accedite ad eum et inluminamini et facies vestrę non confundentur«.
»Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus; beatus vir, qui sperat in eo«.
»Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos«.
»Prohibe linguam tuam a malo et labia tua ne loquantur dolum. Diverte a malo et fac bonum, inquire pacem et persequere eam«.
›Spera in Domino et fac bonitatem; inhabita terram et pasceris in divitiis eius. Delectare in Domino et dabit tibi petitiones cordis tui. Revela Domino viam tuam et spera in eum et ipse faciet‹.
»Noli emulari in eo, qui prosperatur in via sua, in homine faciente iniusticias. Desine ab ira et derelinque furorem; noli emulari, ut maligneris«.
»Declina a malo et fac bonum et inhabita in seculum seculi«.
»Expecta Dominum et custodi viam eius, et exaltabit te, ut hereditate capias terram; cum perierint peccatores, videbis«.
»Custodi innocentiam et vide ęquitatem, quoniam sunt reliquię homini pacifico«.
»Audi, filia, et vide et inclina aurem tuam et obliviscere populum tuum et domum patris tui«. Hęc sententia ad unamquamque fidelem animam dicitur ammonendo, ut inclinans aures audiendi ad Dei summi Patris monita obliviscatur pristinam conversationem et pompias diaboli patris omnium infidelium.
›Venite et videte opera Domini, quę posuit prodigia super terram, auferens bella‹,danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. subaudi: infidelitatis, qua diabolus universum impugnabat mundum, ›usque ad fines terrę‹.
»Omnes gentes, plaudite manibus, iubilate Deo in voce exultationis«. Hęc vox est exhortantis omnes gentes, quę iam crediderunt vel crediturię sunt, ut plaudeant manibus et iubilent Deo in voce exultationis, id est: concordent operibus et lingua in Christi laude.
»Audite haec, omnes gentes, auribus percipite, omnes, qui habitatis orbem«. Hęc vox exhortantis est omnes, qui habitant in terra, ut audi█entes quę in hoc psalmo dicuntur de divitibus et rectoribus iniquis, quomodo scilicet █propter honorem sibi tributum et vanę glorię appetitum comparati sunt iumentis insipientibus, caveant, ne illis eadem contingant.
»Immola Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua«, ~~Quod~~id est: Immola Deo sacrificium, quod sibi est gratissimum, █vota scilicet tua, ut abnegans temetips█um sequaris Christum.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Hinc et in alioauf Rasur. psalmoüber der Zeile eingefügt. dicitur: »In me sunt, Deus, vota tua, quę reddam laudationes tibi«. Quasi diceretur: Licetauf Rasur. extrinsecus non habeam sacrificium tibi, Domine, offerendum, in me tamen habeo, quod tibi pro laudis sacrifiauf Rasur.cio offerre valeo.
»Invoca me in die tribulationis et eruam te et honorificabis me«.
›Iacta super Dominum curam tuam et ipse te nutriet; non dabit in eternum fluctuationem iusto‹.
»Si vere utique iusticiam loquimini, recte iudicate, filii hominum«. Hoc est: Si veram iusticiam scitis et loquimini, facite etiam iudicium rectum. Bene enim loqui et male facere nihil est aliud nisi se ipsum damnare.
»Nolite sperare in iniquitate et rapinas nolite concupiscere; divitię si affluant, nolite cor apponere«.
»Iubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini eius, date gloriam laudi eius«.
»Benedicite, gentes, Deum nostrum et auditam facite vocem laudis eius«.
›Cantate Deo, psalmum dicite nomini eius, iter facite ei, qui ascendit super occasum; Dominus nomen est illi‹.
›Vovete et reddite Domino Deo vestro omnes, qui in circuitu eius affertis munera‹.
›Attendite, popule meus, legem meam; inclinate aurem vestram in verba oris mei‹.
»Exultate Deo adiutori nostro, iubilate Deo Iacob«.
›Iudicate egeno et pupillo, humilem et pauperem iustificate. Eripite pauperem et egenum de manu peccatoris liberate‹.
›Intellegite, insipientes in populo, et, stulti, aliquando sapite‹.
»Venite, exultemus Domino, iubilemus Deo salutari nostro. Preoccupemus faciem eius in confessione et in psalmis iubilemus ei«.
›Cantate Domino canticum novum, cantate Domino, omnis terra. Cantate Domino et benedicite nomini eius; adnunciate de die in diem salutare eius‹.
»Lętentur cęli et exultet terra; commoveatur mare et plenitudo eius; gaudebunt campi et omnia, quę in eis sunt«.Zitat fehlt in M2 (Bl. 101^v).
›Qui diligitis Dominum, odite malum; custodit Dominus animas sanctorum suorum, de manu peccatorum liberavit eos‹.
»Lętamini iusti in Domino et confitemini memorię sancti█ficationis eius«.
›Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit‹. █Hęc vox est Psalmistę adhortantis omnes fideles ad laudem Dei. Et quasi aliquis Psalmistam interrogaret, quę mirabilia significet, mox addit dicens: ›Salvavit █sibi dexteram eius et brachium sanctum eius. Notum fecit Dominus salutare suum, in conspectu gentium revelavit iusticiam suam‹. █Per dexteram brachiumque Dei Iesus Christus intellegitur. Quem Pater omnipotens tunc salvavit, cum eum in mundum mittens a cunctis mundanis pericu lis eripuit et, quod mirabilius est, solum inter homines sine peccatoüber der Zeile eingefügt. vivere fecit.am rechten Rand eingefügt. Ipse etiam salutare Dei, quod notum fecit, ipse iusticia, quam in conspectu gentium revelavit, dicitur.hier fehlt die Texteinfügung am unterem Rand von M2, Bl. 101^v.
»Exaltate Dominum Deum nostrum et adorate in monte sancto eius, quoniam sanctus Dominus Deus noster«.
»Iubilate Domino, omnis terra, servite Domino in lęticia«.
»Benedicite Domino, omnes virtutes eius, ministri eius, qui facitis voluntatem eius«.
›Confitemini Domino et invocate nomen eius; adnunciate inter gentes opera eius. Cantate ei et psallite, narrate omnia mirabilia eius‹.
»Querite Dominum et confirmamini; querite faciem eius semper«.
»Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«.
»Laudate, pueri, Dominum, laudate nomen Domini«.
›Laudate Dominum, omnes gentes, laudate eum, omnes populi, quoniam confirmata est super nos misericordia eius et veritas Domini manet in ęternum‹.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text.
»Rogate, quę ad pacem sunt Hierusalem«, subaudi: cęlestis, »Quę edificatur ut civitas« terrena variis sumptibus.
›Laudate Dominum, quoniam bonus Dominus; psallite nomini eius, quoniam suave est‹.
»Nolite confidere in principibus, in filiis hominum, in quibus non est salus«.
»Lauda, Hierusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Syon«.
»Iuvenes et virgines, senes cum iunioribus laudent nomen Domini, quia exaltatum est nomen eius solius«, sed et »Omnis spiritus laudet Dominum«.

Quę de tribus modis locutionis divinę, id est de pronunciatione, de ammonitione, de increpatione explanare promisi, iam satis, ut reor, implevi, licet pauca de increpatione █ipsaque iuxta ordinem propositum minimeüber der Zeile eingefügt. dicta sint. Hoc autem ideo factum est, quia in locis quibusdam magis █sententiarum qualitatem quam locutionis █propositę ordinem observare studui. Sed quovis ordine, dummodo satis aperte sint dicta, precor, fratres karissimi, ut attendatis, quid per eadem dicta Dominus nobis innuat. Magnum quippe est, quod tam variis modis insinuatur. Quod ego, quantum valeo, vobis refero. Cum igitur Deus per sacram Scripturam nobis quęlibet pronunciat sive consolando sive deterrendo (nam █per has species geminas omnis divina pronunciatio agitur, █unde in Evangelio Dominus utramque proferens dicit: »Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur«), aufert a nobis omnem ignorantię excusationem, ne quis nostrum merito possit dicere, »Quia nemo nos conduxit«.

Cur Deus tam variis modis ad nos loquatur.

Cum autem nos pro his, quę iam pronunciata sunt, ammonet, paternum affectum ostendit sciens, quia humanum est et maximum accidens neglegentibus oblivisci. Ammonet etiam propterea, ut et nos illis, quos vel sponte suscepimus vel ab aliis commissi sunt ad instruendum, similiter faciamus ammonentes eos sepius, ut intimatam sibi doctrinam attendant. Deinde vero, cum viderit nos parum profecisse ex assidua lenique ammonitione, non idcirco nos cito deserit, sed █adhuc nos sustinens quasi pater pius addit increpationes nunc verbis,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ut est illud: »Ut quid diligitis vanitatem et queritis mendacium«, aliquando flagellis, iuxta quod ipse dicit: »Ego, quos amo, arguo et castigo«. Hęc igitur tria omnipotens Deus cunctis hominibus non solum ad exemplum exhibet, ut nemo alios █cito deserat vel despiciat seu condemnet, sed etiam ad testimonium extremi iudicii, ut, qui hic per tam variam institutionem nullatenus corrigere et emendare se volunt, illic merito se damnandos sciant. Et, ne quis ex coniectura propria hęc me dixisse arbitretur, audiat, quid ipse Dominus in Evangelio dicat: »Qui spernit me et non accipit verba mea, habet, qui iudicet eum. Sermo, quem locutus sum, ille iudicabit eum in novissimo die«. Talia ergo attendentes iugiter, queso, vobiscum tractate, quia nulla excusatio nullumque restat refugium evadendi iudicium divinum his, qui modo contemnunt ipsum. Hęc itaque ideo dixi, ut et modos causamque divinę locutionis eo magis quo sepius ingererem. Spero etiam me satis dixisse de illis duobus modis, quibus nos ad Deum loquimur, hoc est de oratione et confessione, quos cum ceteris explanandis superius explanare promisi.

XV.

Kapitelüberschrift »Quæ sit confessio pœnitentiæ, quæ laudis? Documenta moralia ex libris Salomonis, Job, Isaiæ, Ieremiæ, etc.« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Illud vero, quod necdum me dixisse recolo, iam profero, quia confessio in Scriptura sacra duas species habere perhibetur: una quidem est penitentię, quam confitendo peccata nostra coram Deo gerimus, altera vero laudis. Sed utraque sepius invenitur in psalmis. Unde est illa sententia ad penitentiam pertinens: »Confessio et pulchritudo in conspectu eius«,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ut intellegatur, quia non nisi per confessionem et penitentiam obtinere valeamus pulchritudinem Deo placitam. Et: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«. De confessione vero laudis dicitur: ›Confitebor tibi, Domine, in ecclesia magna, in populo gravi laudabo te‹. Et: »Confitebuntur cęli mirabilia tua, Domine«. His igitur omnibus prolatis adhuc quiddam dicere cupio, quod, licet alicui reprehensibile videatur, spero tamen, quia plurimis placeat. Perpendens namque quam multiplex doctrina divinę laudis et totius utilitatis esset in psalmis, intellexi et illa verba inesse, quibus saluberrimum est uti in cuiuslibet studii vel operis liciti initio, et quibus utendum est ad orationem intimam in congregatione positis, quęque conveniant dicere ad benedicendum quempiam.

Que verba in cuiuslibet operis initio sint dicenda.

Ad initium quippe cuiuslibet operis boni saluberrimum est dicere: »Adiutorium nostrum«, subaudi: sit, »in nomine Domini, qui fecit cęlum et terram«. Quod scilicet et Apostolus observandum precipiens dicit: ›Omne, quodcumque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini Iesu gratias agentes Deo Patri per ipsum‹.

Quas preces cuilibet congregationi conveniat dicere.

Cum vero hi, qui in congregatione positi sunt, pro necessitatibus suis preces intimas agere voluerint, nusquam, ut reor, verba ad hoc aptiora inveniunt, quam hi psalmi sunt:

»Deus misereatur nostri«,
»Ad te levavi oculos meos«,
»Ecce quam bonum et quam iocundum«,

cum precibus istis:

»Propicius esto peccatis nostris«.
»Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui«,
»Esto nobis, Domine, turris fortitudinis«,vgl. Ps. 60, 4.
›Da nobis, Domine, auxilium de tribulatione‹,
›Exurge, Domine, adiuva nos‹.

Quę ergo supradictis psalmis et precibus verba aptiora ad invocandum Deum possunt inveniri his dumtaxat, qui in loco uno positi unanimes in Dei servitio consistere student? Ob hoc etiam psalmum apposui tercium, in quo Psalmista fratres unanimes laudat dicens: »Ecce quam bonum et quam iocundum habitare fratres in unum«, ut ex hoc cantantes aliquid ammoniti studeant imitari ambulantes in domo Dei cum consensu, ne forte █pro discordię nequitia, █si sit in medio eorum, »Veniat mors super illos et descendant in infernum viventes«, subaudi: peccatis, ante quam aliqua penitentia mortificentur. Illi enim quasi viventes in infernum descendunt, qui nullatenus hic per penitentiam mortificantur, ante quam moriantur.

Quę verba ad benedicendum quemquam sint apta.

Ad benedicendum autem quemlibet aptissimus invenitur hic psalmus: »Levavi oculos meos«, cum precibus istis, quę sumptae sunt ex psalmis:

›Salvum fac servum tuum, Domine‹,
›Nihil proficiat inimicus in eo‹,
»Exaudiat te Dominus in die tribulationis«,
»Mittat tibi auxilium de sancto«,
»Benedicat te Dominus ex Syon, qui fecit cęlum et terram«.

Quis █igitur hęc supradicta orationis vel benedictionis verba atque his similia, quę plurima in psalmis inveniuntur █, secum iugiter ruminans et attendens ad edificationem non trahitur? Quis autem ea intellegens iugiter cantanst vel audi~~ens~~t et non attendit, ut edific#etur, nisi qui perditioni ęternę iam deputatus est? Non autem ideo illuc quisquam deputatur, quia ei modo pulsanti non aperiatur, sed sicut omnis, qui petit, accipit, et qui querit, invenit, et pulsanti aperietur, ita nullus, qui non petit, non accipit, qui non querit, non invenit, et non pulsanti non aperietur,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. exceptis his, qui necdum ad intellegibilem etatem pervenientes nec petere nec querere nec pulsare noverunt. Unde, fratres karissimi, quibus noticia literarum concessa est, cantantes psalmos, precor, attendite, quid cantetis, █quam consolatoria vel terribilia sint quędam psalmorum verba. Attendite etiam, quanta pietatis divinę dispensatio sit in hoc, quod per illum hominem talia dicta proferri voluit, qui, quanto maiora crimina perpetravit, tanto magis █divitias supernę gratię post conversionem experiri potuit iuxta illud Apostoli: ›Ubi abundavit iniquitas, superabundet gratia‹, ut nulla excusatio possit esse his, qui non credunt tantę pietati. Quanto enim quis maiora pericula vel beneficia in se expertus fuerit, tanto certius de utrisque aliis enarrare poterit. Quam dulcis Dominus, qui tam varia ratione Psalmistam sanctum decreverat erudiendum, ut pariter cuncti valeant exinde doceri! Huc usque per amena lataque psalmorum prata cucurri tam ammirando investigabilem sapientię divinę latitudinem, quę in eisdem psalmis continetur, quam decerpendo exinde flores quosdam studiosis moribus utiles █ita, ut nullum ex CL psalmis relinquerem, de quo non aliquos flosculos rationi illatę convenientes decerperem; iam vero cursum libet tendere aliorsum, ad libros videlicet Salomonis.

Quanta legendi utilitas sit in libris Salomonis.

In quibus, quia tanta est multitudo proverbiorum quibuslibet personis congruentium, ut in his pene tamquam in psalmis recreari possint omnes esurientes et sitientes iusticiam, pretermisi aliqua decerpere. Ibi enim eloquentissimi quique, unde sufficienter saciantur, ibi et simplices, unde recreari possint, inveniunt. Ibi sapientissimis per argumentosa verba quasi mensa exquisitis deliciosisque dapibus plena preparatur, ibi parvulis et adhuc infirmis lac per simplicia █dicta exhibetur. Ibi mansueti atque humiles, studiosi et Deum timentes ita laudantur, ut eos possit magis delectari optima quęque sectari. Econtra vero superbi et arrogantes, ociosi et neglegentes talibus verbis ibi increpantur, ut etiam corda eorum stimulare et flagellare videantur. Cumque ex eis flores sententiarum aliquos decerpere interdum vellem circumspiceremque, ubi potissimum hoc facere possem, mox pre multitudine earum equali decore rutilantium impediebar nesciens, quę magis carpendę forent. Unde vos, fratres karissimi, qui literas optime scitis, ammoneo, ut eosdem Salomonis libros necnon Iesu filii Syrah librum sapientia plenum, sepius legentes exinde eligatis, quę vobis maxime necessaria magisque desiderabilia videantur.

Quid maxime sit attendendum legentibus beati Iob librum.

Iam vero ad sancti Iob librum currere cupio, non ut ex hoc sententias aliquas, sicut de psalmis decerpsi, capiam, sed ut hoc solummodo commemorem, qualiter eius mirabilis patientia cunctis fidelibus maximeque dolentibus et afflictis iugiter sit attendenda, quodque necesse sit, ut attendentes, quia eandem versutiam eandemque nequitiam quam diabolus in illum exercuit, in nos quoque et in omnes homines exercere studeat, si tantum permittatur, preveniamus eius dolos tam sacra lectione quam continua profectus nostri meditatione. Sicut enim illum nunc per substantiam perditam, nunc per filios interemptos, interdum vero per amicorum uxorisque consilium perversum temptavit, ita omnes homines, quantum a Deo permittitur, per rerum damna, per prava amicorum consilia temptare non cessat. Et sicut ille in temptatione tanta minime superatus a Domino coronari meruit in hac vita per duplam omnium rerum suarum, quas amisit, recompensationem, ita omnes, qui fortiter temptationibus diabolicis resistunt, duplicem coronam vel in anima et corpore, vel in hac vita et in futura recipient. Hanc quidem ammonitionem, licet breviter, de sancti Iob libro factam dignanter, queso, suscipite.

Brevis commemoratio de libris prophetarum.

Deinde vero ad prophetarum libros currens hoc in eis quam maxime considerandum existimo, quod omnia verba, quę vel ad filios Israel vel ad Chaldeos vel ad quaslibet gentes prophetando seu ammonendo dixerunt, ad nos simul et ad omnes fideles █eisdem vitiis deditos dicta esse, credenda sunt. Et, ut hęc ita esse firmiter sciatis, audite quasdam prophetarum sententias.

De Isaia.

Isaias namque dicit:

»Audite, cęli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est«, subaudi: quę ego loquor vobis. Cum ergo dicit: »Audite, cęli, et auribus percipe, terra«, non specialiter quoslibet populos, sed per cęl#os spiritaliter viventes, per terram vero carnaliter conversantes significans utrosque ammonet, illos quidem, ut in cęlesti vita permaneant, istos vero, ut a carnali conversatione recedant.
»Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. Quiescite agere perverse, discite benefacere, querite iudicium, subvenite oppresso, iudicate pupillo, defendite viduam et venite et arguite me, dicit Dominus«.
»Vę, qui sapientes estis in oculis vestris et coram vobismetipsis prudentes!«
»Vę, qui condunt leges iniquas et scribentes iniusticiam scripserunt, ut opprimerent in iudicio pauperes!«
»Quid facietis in die visitationis et calamitatis de longe venientis?«
›Ecce dies Domini venit crudelis et indignationis plenus ad ponendam terram in solitudinem et peccatores eius conterendos de ea‹.
»Vę, qui profundi estis corde, ut a Domino abscondatis consilium, quorum sunt in tenebris opera!«
»Vę, qui predaris! Nonne et ipse predaberis? Et qui spernis, nonne et ipse sperneris?«
›Confortate manus dissolutas et genua debilia roborate. Dicite pusillanimis: Confortamini, nolite timere; Deus ipse veniet et salvabit vos‹.
»Convertimini ad me«, dicit Dominus, »et salvi eritis, omnes fines terrę«.
›Audite me, duri corde, qui longe estis a iusticia‹.
»Querite Dominum, dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est. Derelinquat impius viam suam et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur eius, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum«.

Hęc itaque Isaię prophetę verba, numquid specialiter dicta sunt vel ad filios Israel vel ad alios quoslibet populos? Nonne magis dicta sunt ad omnes fideles, ut exinde ammoniti efficiantur meliores?

De Hieremia.

Hieremias quoque propheta ammonet nos dicens:

»Hęc dicit Dominus: Non glorietur sapiens in sapientia sua et non glorietur fortis in fortitudine sua et non glorietur dives in divitiis suis, sed in hoc glorietur, qui gloriatur scire et nosse me, quia ego sum Dominus, qui facio misericordiam et iudicium et iusticiam in terra. Hęc enim placent mihi, ait Dominus«.
›Maledictus vir, qui confidit in homine et ponit carnem brachium suum et a Domino recedit cor eius‹.
»Benedictus vir, qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia eius«.
›Hęc dicit Dominus: Repente loquar adversum gentem et adversus regnum, ut destruam et disperdam illud. Si penitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversus eam, agam et ego penitentiam █super malo, quod cogitavi, ut facerem ei. Et subito loquar de gente et regno, ut edificem et plantem illud.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. Si fecerit malum in oculis meis, ut non audiat vocem meam, penitentiam agam super bono, quod locutus sum, ut facerem ei.‹.

Quis, rogo, per hęc verba Dei non deterretur, quis etiam non consolatur? Si tamen credit ad omnes fideles esse dicta.

De Ezechiele.

Audite quoque, quid per Ezechihelem prophetam ad nos dicat Dominus:

›Anima, quę peccaverit, ipsa morietur. Iusticia iusti super eum erit et impietas impii super eum. Si autem impius egerit penitentiam ab omnibus peccatis suis, quę operatus est, et custodierit universa precepta mea, vita vivet et non morietur‹.
›Si autem averterit se iustus a iusticia sua et fecerit iniquitatem secundum abhominationes, quas operari solet impius, numquid vivet? Omnes iusticię eius, quas fecerat, non recordabuntur‹.
›Convertimini et agite penitentiam ab omnibus peccatis vestris et non erit vobis in ruinam iniquitas. Proicite a vobis omnes prevaricationes vestras, in quibus prevaricati estis, et facite vobis cor novum et spiritum novum‹.

Talia igitur verba, quę de tribus prenominatis prophetis iam protuli, ex multis difficilibus pro cunctorum ammonitione fidelium decerpere studui existimans paucis prodesse, si qua difficilia ex eis studerem proferre.

De Danihele.

Sed et per hystoriam, quę in libro Danihelis prophetę scripta est, omnes fideles ammoneri possunt, si attendere studeant, quia sicut illos tres pueros, licet in captivitate et in peregrinatione essent, nullatenus tamen vel per minas vel per supplicia rex Nabuchodonosor amovere poterat a cultu Dei, ita etiam ipsi debent nulla pravorum hominum suasione a lege divina amoveri. Non enim sine causa Dominus olim fieri permisit talia, sed, ut presentis temporis homines, in quibus fraus, fallacia et contemptus Dei necnon omnis iniquitas regnat plus quam in temporum precedentium hominibus iuxta Apostolum dicentem: ›In novissimis diebus erunt periculosa tempora et erunt homines semetipsos amantes‹, ammoneret, ut fidem, quam sancti martyres tam in veteri quam in novo Testamento positi inter supplicia horrenda constanter retinebant, ipsi vel in pace sanctę ecclesię studeant retinere. Quę scilicet ammonitio non solum in libro Danihelis, sed etiam in cunctis sanctorum martyrum passionibus inveniri potest.

De aliis quoque prophetarum libris sententias aliquas vobis proferrem, nisi quod nimis difficiles sunt tam ad intellegendum quam ad proferendum. Quod enim coram multis refertur, debet esse aut planum aut facili ratione explanandum.

De Soffonia.

Verumtamen pauca verba proferam de propheta Soffonia, quę et satis plana et cunctorum noticię sunt necessaria. Nam cunctis est necessarium, ut credant tremendum ultimumque Dei iudicium et ut se preparent ad ipsum. De quo iudicio Soffonias ita scribit: »Vox diei D#omini amara, tribulabitur ibi fortis. Dies irę, dies illa, dies tribulationis et angustię, dies calamitatis et miserię«. Et post pauca subiungit dicens: ›Ante quam veniat, querite Dominum, omnes mansueti terrę, qui iudicium eius estis operati. Querite iustum, si quomodo abscondamini in die furoris Domini‹. Hęc de prophetis breviter commemoravi, ne tantę sanctitatis libros in Scripturę sacrę cursu penitus preterisse videar.

XVI.

Kapitelüberschrift »Documenta moralia, ad recte currendum necessaria ex dictis et gestis Christi in quatuor Evangeliis relatis, excerpta et explicata« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Nunc igitur licet gressu claudicante ad totius Scripturę sacrę █arcem, id est Evangelium, currere libet. █Quod, quia instar montis excelsi inter ceterarumdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. sublimitatem Scripturarum ita supereminet, ut ad summitatem eius pervenire nequeam tam meritisauf Rasur. quam scientia quasi utroque pede – pro dolor! – über der Zeile eingefügt. claudus, magnum mihi videtur, siauf Rasur. saltem ad radices eiusdem montis perveniens aliquos ibi flosculos capie█re potero. Hoc autem inde inprimis carpendum videtur, quod Dominus et Salvator noster, cuius ibi gesta et miracula veneranda leguntur, Deus et homo verus esse credendus est.

Commemoratio brevis de evangelicis dictis.

Quod enim Deus est, illa sanctissima Iohannis verba declarant: »In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum«. Quod factus est homo, illa nihilominus dicta probant: ›Et Verbum caro factum est et habitabit in nobis‹. Item utrumque sanctus Matheus testatur narrans de Domino, quia esuriret et temptatus esset a diabolo ut homo quodque ei angeli ministrarent ut Deo. Multa etiam his similia tam verbis quam operibus declarata testimonia in Evangeliis inveniuntur, quę ideo inprimis ex hystoria evangelica protuli, quia ad fidem sacram pertinent, quę totius religionis divinę fundamentum constat. In quocumque enim homine huiusmodi fides et scientia solidatur, facilius omnia intellegit, quę scriptura # veteris █et novi Testamenti de Christo testatur.

Quanta pietas et sapientia sit pensanda in hoc, quod Christus a quibuslibet interrogari voluit.

Ad hęc etiam pensandum est in Evangeliis, quia a quibuscumque vel bonis vel malis Christus interrogabatur, communi salutis humanę causa factum est, ut dispositione tali proderetur veritas doctrinę per responsa Christi. Nisi enim precederent interrogationes aliquorum, non poterat omnibus responderi, non poterat quorundam malicia apte increpari, non poterat quorundam ignorantia congrue edoceri. Sed, ut hęc, quę dicimus, apertius innotescant, exempla proferemus. In Evangelio namque Mathei legitur, quia discumbente Iesu in eiusdem Mathei domo cum publicanis et peccatoribus, Pharisei de tanta pietate scandalizati dicebant ad discipulos eius: »Quare cum publicanis et peccatoribus manducat magister vester?« Hęc Iesus audiens ait: ›Non est opus valentibus medicus, sed male habentibus‹. »Non enim veni vocare iustos, sed peccatores«. Nonne attendere valetis, quia tantę doctrinę, tantę pietatis responsio a Christo prolata non esset, nisi interrogatio licet maligna Phariseorum precederet? Eiusdem quoque doctrinę causa interrogatus Iesus a discipulis Iohannis, quare discipuli eius non cum aliis ieiunarent, respondit Iesus: ›Non possunt filii sponsi lugere, quamdiu cum illis est sponsus‹. Quibus verbis magna sanctę ecclesię consolatio traditur in eo, quod et se sponsum Dominus et discipulos suos filios sponsi vocare dignatus est, concordans videlicet aliis, qui eum eodem nomine appellare solebant. Verumtamen tantę consolationis verba Dominus respondendo non proferret, nisi interrogatio iam commemorata precederet. Similis doctrina in Evangelio eodem invenitur, ubi Domino loquente ad turbas dixit ei quidam: »Ecce mater tua et fratres tui foris stant querentes te«. Cui Dominus respondit: ›Quę est mater mea et qui sunt fratres mei? Et extendens manum in discipulos suos dixit: Ecce mater mea et fratres mei. Quicumque enim fecerit voluntatem Patris mei, qui in cęlis est, ipse meus frater et soror et mater est‹. O piissima dispensatio Domini nostri Iesu Christi, qui ideo voluit a matre cognatisque carnalibus tunc queri, ut congrue nos posset instruere, quanta differentia sit inter carnales et spiritalesfratres quodque omnes voluntatem Dei facientes dici possint fratres et matres atque sorores eius. Eiusdem doctrinę causa invenitur ibi, ubi scribis et Phariseis ad Dominum dicentibus: »Quare discipuli tui transgrediuntur traditiones seniorum; non enim lavant manus suas, cum panem manducant«, ipse respondens eis inprimis quidem exemplis convenientibus increpavit eorum ypocrisin, postea vero discipulis inquirentibus explanavit, quomodo magis coinquinet hominem sordida mentis conscientia verbaque prava quam manus inlotae dicens: ›Homicidia, adulteria, falsa testimonia, blasphemię, hęc sunt, quę coinquinant hominem. Non lotis autem manibus manducare non coinquinat hominem‹.

Quid specialiter doceamur in Chanea muliere.

Disposuit pius Dominus et causam, unde doceret, quam necessaria sit fides constantiaque orandi in Chananea muliere. Quę, licet ab eo tam silentio quam verbis contumeliosis contempta et indigna eius miseratione videretur, non tamen destitit a precibus, donec ipse collaudans eius fidem constantiamque orandi diceret: »Magna est fides tua; fiat tibi sicut vis«. Huius igitur mulieris fide et constantia omnes fideles instruuntur, ut in precibus suis sint stabiles et in divina pietate confidentes. Eadem namque Domini pietas in omnes ad se clamantes constat.

Unde fides recta potestasque ligandi et solvendi pastoribus data colligatur.

Providit etiam Dominus causam, qua doceremur recte in eum credere quaque pastoribus sanctę ecclesię potestas ligandi atque solvendi daretur. Nam, cum in loco quodam interrogasset discipulos suos, quem vel homines ceteri vel ipsi eum dicerent, respondens Petrus pro omnibus dixit: »Tu es Christus, filius Dei vivi«. Qui mox pro tantę fidei confessione beatus a Domino respondente dictus claves regni cęlorum et potestatem ligandi atque solvendi tam in cęlis quam in terris accipere meruit. Unde et cunctis sanctę ecclesię pastoribus eadem potestas ligandi atque solvendi tradita creditur. Notandum quoque, quia, cum aliarum rerum noticia per interrogationes tam malorum quam bonorum a Domino tradatur, █precipua fidei sanctę confessio per solam Dominicę interrogationis causam panditur. Cui rei pene simile est, quod ipse Dominus assumens quosdam discipulos duxit eos in montem excelsum, ubi vox audita est de nube dicens: »Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ipsum audite«. Quę scilicet verba, quia █ specialiter divinitatem Domini nostri testantur, qua nihil excellentius est, congruum fuit, ut, sicut superius sanctę fidei confessio a beato Petro apostolo prolata est ex Dominicę interrogationis causa, ita etiam verborum illorum, quę de supernis divinitatem Domini nostri testabantur, nulla efficientia alia esset, nisi ipse Dominus ducens illuc discipulos, quo audita sunt █eadem verba. Merito enim ea, quę inferiora sunt, ex inferioribus causis, quę autem superiora sunt, ex superioribus quoque causis █ efficiuntur. Hęc ergo subtilis annotatio verborum simul et gestorum Domini nulli, queso, videatur inepta. Iustum namque est, ut iuxta vires nostras pensemus et veneremur omnia Salvatoris nostri gesta. Quę nescimus, veneremur, quę autem aliquid intellegimus, cum timore et amore proferamus. Nam, quid alii credant vel sentiant de evangelicis dictis, ignoro; ego quidem credo, quia nulla dicta vel gesta in eis scripta careant mysteriis maximę utilitatis adeo, ut cunctorum cogitationibus in eis respondeatur. Et, ut hęc ita esse probemus, dicamus aliquem cogitare, quid facere debeat de parentibus vel fratribus seu quibuslibet amicis perversis, utrum scilicet cum eis maneat an illos deserat, quos ita incorrigibiles esse sentit, ut nullatenus eos edificare possit. Quisquis igitur ille est, qui talia cogitat, si literas scit, in █eisdem literis consilium querere debet a Domino. Ille vero inquisitus pro causa tali respondet in Evangelio dicens: ›Si manus tua vel pes tuus scandalizet te, abscide eum et proice abs te. Bonum tibi est ad vitam ingredi debilem vel claudum, quam duas manus vel duos pedes habentem mitti in ignem ęternum‹. Ecce quomodo Dominus per verba evangelica respondet omnibus super re iam supradicta interrogantibus.

Quid sit manus vel pes scandalizans nos.

Manus enim vel pes noster scandalizans nos est aliquis amicus, qui pravitate sua nos a via Dei cupit avertere. Quem videlicet abscidere et proicere, id est separare a nobis, precipimur, ne forte propter eius amicitiam vel aliquod temporale subsidium sibi coherentes in damnationem perpetuam simul veniamus. Nonne huiusmodi responsum in Evangelio continetur aptissimum?

Quid agere debeamus his, qui in nos delinquunt.

Similia quoque responsa illic invenientur de rebus aliis. Nam, si et hoc querimus, quid facere ei debeamus, qui mala nobis multa █faciendo noster quodammodo debitor est, ut pro his puniatur, sed veniam omnimodo postulat promittens se emendare nec ulterius contra nos talia perpetrare, respondet Dominus in Evangelio per parabolam illam: ›Simile est regnum cęlorum homini regi, qui voluit rationem ponere cum servis suis‹ et cetera. In qua nimirum parabola pariter #intimantur et responsum divinum, quid super inimico veniam petente facere debeamus, et pena, si hoc minime fecerimus.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Dicitur enim, quia, si nos debitoribus nostris veniam petentibus dimittere noluerimus, nec nobis debita nostra, id est peccata, a Domino dimitti.

Qualiter intellegenda sit illa sententia: ›Quod Deus coniunxit, homo non separat‹.

Item, si quis rectorum, quibus cura ecclesiastica commissa est, ut provideant licita matrimonia, vel si quis illorum, quibus uxores accipere congruit, tractare voluerit optimi coniugii causam, interroget per aliquos literas scientes, si ipse nescit Dominum, qui post verba quędam de coniugii institutione prolata in Evangelio sic conclusit sententiam dicens: ›Quod Deus coniunxit, homo non separet‹. Quę videlicet sententia videtur pandere causam, quomodo vel recte retinenda vel recte dimittenda sit uxor. Si enim coniugium, quod Deus coniunxit, non est ab homine separandum, patet profecto, quia, quod ipse nequaquam coniungit, separari liceat. Nullum quippe coniugium ideo iungit, ut illius vota atque precepta postponantur, sicut verbi gratia ille postponit, qui continentiam vel etiam religionem monasticam Deo vovens postea matrimonio et negociis secularibus se coniungit. Hoc itaque coniugium, quoniam Deus non coniunxit, homo separet. Coniugium autem, quod Deus statuit, arbitror hoc esse, ut pro filiorum procreatione et pro utriusque, viri scilicet et mulieris, adiutorio uxor ducaturdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ab illo, dumtaxat qui nec se ipsum vovit nec ab aliquo provisore sui, cum parvulus essetüber der Zeile eingefügt., ad spiritalis vitę observantiam datus est.

Pro qua causa dimittenda sit uxor.

Similiter intellegendum esse videtur, quod paulo post Dominus subiungit dicens: »Quicumque dimiserit uxorem suam nisi ob fornicationem et aliam duxerit, mechatur«. Quibus verbis colligitur, quia, si aliquis dimittens ex quacumque causa uxorem nisi ob fornicationem mechatur, apparet utique, quia, qui solummodo pro fornicationis causa uxorem dimiserit, sicut videlicet is, qui uxore accepta postmodum in adulterii, homicidii, latrocinii et in alia his similia scelera cadit, et deinde pro fornicationibus tantis congruam penitentiam agere cupiens uxore omnibusque mundialibus negotiis relictis ad monasterium confugit, qui ergo pro huiusmodi fornicatione uxorem dimiserit, non mechatur. Alioquin, si semel suscepta in coniugium mulier quęlibet postea nullatenus dimitti liceret, quomodo illa Domini sententia intellegenda esset, per quam etiam vitę ęternae premia relinquenti uxorem repromittit dicens: ›Omnis, qui relinquit domum vel fratres aut sorores aut patrem aut matrem aut uxorem aut filios aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet et vitam ęternam possidebit‹? Ex hac igitur sententia colligitur, quia huic, qui pro Dei solummodo amore et non propter odium aliquod inrationabile uxorem reliquerit, licet contra fas eam susceperit, vitę perennis merces repromittitur. Fornicatio quoque congrue dici potest omnis inliciti coniugii causa, quę in canonibus aliisque libris scripta continetur. Talibus itaque verbis responderi potest et illi, qui pro iustissima coniugii causa querit uxorem ducere, et qui cupit eam licenter relinquere. █Si autem tanta cura agenda est, quomodo uxor vel legitime ducatur vel licenter relinquatur, quid sit de illis, qui se concubinis et meretricibus plurimis iugiter polluentes nil curant, qualiter honeste vivant, sed tantum more pecoudum inrationabilium omne tempus vitę suę peragunt? Has ergo sententias de Evangelio decerpsisse me nulli, queso, displiceat, sed attendat, quia, █quę Dominus dignatus est loqui et docere, nobis etiam licet proferre.

XVII.

Kapitelüberschrift »Alia ejusdem generis documenta ex sacrosanctis Evangeliis« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Quanta possint colligi ex verbis Evangelii: ›Simile est regnum cęlorum homini patrifamilias‹ et cetera.

Item, si aliquis in corde suo tacitus querat, utrum homines tam ab initio mundi quam a puericia sua ad Dei cultum veniant sponte et suis meritis an vocatione Dei, legat illam parabolam a Domino dictam: ›Simile est regnum cęlorum homini patrifamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam‹. Quod enim dicit patremfamilias primo mane exire, ut conducat operarios in vineam suam, significat, quia Dominus et in initio mundi et in prima cuiuslibet hominis etate, quos vult ad gratie suę noticiam, eligit. Quod autem circa horam terciam exiit,vgl. Matth. 20, 3. significat, quia in tercia mundi necnon in tercia hominis etate quosdam ad se eligere nititur. Simile mysterium sexta et nona hora continet.vgl. Matth. 20, 5. Quod vero circa undecimam dicitur exisse et quosdam, quos ociosos invenit, sicut et prius, in vineam suam conduxit,vgl. Matth. 20, 6–7. significat, quia Deus et in fine mundi et in senectute sua homines multos a bono opere diu vacantes ad salutis ęternę gratiam vocaturus est. Quod tempore vespertino adveniente paterfamilias procuratori suo iussit, ut operariis mercedem tribuat incipiens a novissimis usque ad primos,vgl. Matth. 20, 8. significat, quia Dominus in cuiuslibet fine hominis in vinea Domini, id est in ecclesia sancta, laborantis █ angelos suos mittit ad suscipiendam illius animam, maxime tamen eorum animas, qui sub illo tempore, quo Christus in hunc mundum venit, hoc est in fine seculorum, credere cęperunt. Re█ceperunt enim quodammodo mercedem circa undecimam horam venientes prius quam antea venientes,vgl. Matth. 20, 9. quando apostoli, martyres, confessores, virgines atque omnes sancti post adventum Christi effecti magis in ecclesia sancta venerar#i cęperunt, quam illi, qui ab initio mundi usque ad Christi adventum sanctificati sunt. Est et aliud, quo novissimi prius quam primi mercedem accepisse credi possunt, quia non solum apostolis, sed etiam cunctis ecclesiarum pastoribus data est a Domino nostro potestas ligandi atque solvendi. Hęc autem potestas illis sanctis, qui ante adventum Christi fuerant, minime legitur concessa. Quod vero dicuntur hi, qui prius in vineam Domini venientes laborabant et post novissimos mercedem acceperant adversum patremfamilias murmurasse,vgl. Matth. 20, 10–11. iuxta literam nequit accipi, quia nulla murmuratio inter quoslibet electos ęternę beatitudinis mercedem adeptos accidit. Sed mystice possunt intellegi murmurasse hi, qui ex Iudeis credentibus in primitiva ecclesia, ut in Actibus apostolorum legitur, indigne ferebant gentibus predicari verbum Dei prius quam ipsis, qui longe antea in lege Domini conversantes quasi in vinea laborabant. Potest et hoc ad murmurationis verba referri, quod plurimi in cordibus suis sepius ammirantes iudicium Dei dicunt, cur Deus quosdam noviter conversos prius ex hac vita subtractos ad cęlestia regna ducat, quam illos, qui a puericia usque ad senectutem summopere certaverunt sibi servire. Cui etiam murmurationi satis convenit, quod paterfamilias ad quemdam murmurantium dixit: »An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum?« Quasi diceret: Numquid intentio tua ideo perversa est, quia ego pius et misericors sum et, quibus volo, prius quam tibi premia ęterna dabo? His igitur verbis possunt omnes edoceri, quia nemo nisi gratia Dei ductus in cultu pię actionis laborat, sed nec ullus iudicium Dei reprehendere debet, cur alium sero, alium autem cito perennis vitę premiis remuneret.

In quo se debeant pastores ęcclesie preferre.

Cunctis etiam pastoribus ecclesię, qui tantummodo laborant semet preferre aliis fastu superbię, non bona actione, in Evangelio pronunciatur, qualiter se preferre debeant ita Domino dicente: »Quicumque voluerit inter vos maior fieri, sit vester minister, et qui voluerit inter vos primus esse, erit vester servus,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. sicut Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare«.

Quod actio bona aliquando sit abscondenda.

hier fehlt die Texteinfügung am unterem Rand von M2, Bl. 113^r. Et ne quis propter aliqua opera bona humanę laudis appetitu impulsus superetur, attendat illam parabolam: »Simile est regnum cęlorum thesauro abscondito in agro« et cetera. Nisi enim actio bona interdum ab hominibus abüber der Zeile eingefügt.scondatur, a malignis spiritibus velut a latronibus pecunia male prodita aufertur.

Qua parabola ammonemur, ut, quod Deo promittimus, implere studeamus.

His simul, qui sepius Deo promittunt benefacere, sed non faciunt, respondetur in Evangelio, quia nequiores sunt illis, qui non promittunt, sed tamen aliquando bona faciunt, quę non promiserunt. Hoc namque Dominus indicat per illam parabolam, quam ad Phariseos dixit: ›Homo quidam habuit duos filios et accedens ad primum dixit: Fili, vade hodie operare in vinea mea. Ille autem respondens ait: Nolo. Postea autem penitentia motus abiit. Ad alterum vero similiter dixit. Qui respondens ait: Eo, domine. Et non ivit. Quis ex duobus fecit voluntatem patris? Dicunt illi: Primus. Dicit illis Iesus: Amen. Dico vobis, quia publicani et meretrices precedunt vos in regnum Dei‹. Hac igitur parabola ammonentur non solum Iudei, qui promittentes Deo legis precepta servare non impleverunt, gentes autem, quę non promiserunt, conversi ad Christum eiusdem legis precepta impleverunt, sed etiam monasticę professionis homines, qui sepius Deo promittunt spiritalem vitam sectari, secularia relinquere, sed – pro dolor! – plurimi non faciunt; seculares vero viri, licet nihil tale Deo promiserint, operantur tamen sepissime ea, quę ad spiritalem vitam pertinent, ideoque sicut Iudeos publicani et meretrices sic monachos neglegentes precedunt in regno Dei seculares viri. Notandum quoque, quanta sit pietatis divinae dispensatio in eo, quod documenta salutis nostrę quędam, quę nullis accidentibus causis per interrogationes aliquorum vel per gesta miraculorum suorum proferenda esse previdit, per parabolas et similitudines a se excogitatas protulit.

Qualiter Phariseorum dolosa temptatio citius sit compressa a Christo.

Si quis vero dubius nosse cupiat, █si quid humana versutia et sapientia valeat contra divinam, legat hoc, quod scriptum est in Evangelio, quia scilicet abeuntes Pharisei consilium inierunt, ut caperent Iesum in sermone.vgl. Matth. 22, 15. Qui, licet eum dolosis verbis primitus laudantes extollerent cunctisque hominibus perfectiorem █dicerent et sic demum post tantam laudem temptantes pro quibusdam interrogarent, estimantes eum ut ceteros homines laudatum facilius posse decipi, ille tamen, priusquam aliquid ad interrogata responderet, eorum nequitiam potenter increpavit dicens: »Quid me temptatis, ypocritę?« In quibus verbis pensare possumus, quia, nisi Deus esset, tam cito versutiam tantam nosse nequiret. Sed et hoc potest omnis intellegens et requirens Deum in eisdem verbis perpendere, quia nemo alium, non solum Deum, sed nec homines, temptare et invadere debet per verba dolosa. Postquam autem Dominus Phariseorum nequitiam increpavit, iussit eos ostendere sibi denarium, ut per denarii ostensionem congrue posset respondere ad interrogata. Interrogabant enim, si censum dare Cesari liceret. Cumque denarium obtulissent, interrogavit et ipse Dominus eosdem Phariseos de denarii inscriptione, quam aspiciebat. Illis vero respondentibus, quia Cesaris esset imago inscripta, tunc tandem protulit sententiam, pro qua interrogatus erat, dicens: »Reddite ergo, quę sunt Cesaris, Cesari et, quę sunt Dei, Deo«. O quam ›Frustra iacitur rete ante oculos pennatorum‹, o quam frustra Deo opponuntur subtilium iacula verborum! Sicut enim pulverem proicit ventus a facie terrę,vgl. Ps. 1, 4. sic Phariseorum versutia proiecta et redacta est ad nihilum a Domini sententia. Ipsi denique insidiantes illi ponentesque sub una sententia duo retia, in quorum alterutro non dubitabant eum capi, dixerunt: »Licet censum dare Cesari an non«, ut, si ille decerneret censum Cesari tribuendum, caperent eum in hoc, quod contra legis precepta statueret Iudeos cultui divino deditos vel cuiquam homini censum dare; si vero diceret non esse fas censum Cesari tribuendum, mox eum apud Cesarem accusarent pro eo, quod sibi debitum tributum denegasset tribuendum. Hęc igitur Phariseorum erant retia, in quibus non dubitabant Dominum implicari. Sed ille per medium eorum ita secessit inlesus, ut neutra parte fuisset vel tactus. Dixit enim et Cesari, quę sua forent, et, quę Dei forent, Deo reddenda.vgl. Matth. 22, 21. In quibus verbis duo p█ensanda sunt, quorum unum iam diximus, quia obstructum est os loquentium iniqua contra Dominum, alterum vero est, quia ille, qui super omnes et per omnia et in omnibus dominatur, dignatus est decernere terreno principi vel ulla █commoda dari. Merito itaque sapientiam simul et clementiam Domini iugiter veneramur dicentes cum Psalmista: »Magnus Dominus noster et magna virtus eius et sapientię eius non est numerus«. Et iterum: »Universę vię Domini misericordia et veritas requirentibus testamentum eius et testimonia eius«. Hęc igitur verba sapientię et pietatis divinę, quę de evangelicę lectionis expositione necnon de psalmis nuperrime protuli, dolosos quosque, precor, attendere, ne forte obcecati pro temeritate sui, similes efficiantur Phariseis, qui foris quidem ypocrisis moribus dealbati intus autem erant pleni spurcitia omni.

XVIII.

Kapitelüberschrift »In quibus Evangeliorum locis perpetuo vigilare, fraudulentis cogitationibus resistere, semper proficere jubeamur, et quid prosit baptizatis parvulis fides offerentium« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Et ut aliquid studiosius vigilent ad melioris vitę conversationem, audiant, quid Dominus in Evangelio quoslibet ammonendo dicat: ›Vigilate, quia nescitis, qua hora Dominus vester venturus sit‹. Dominus quippe ad unumquemque venit, cum obitus sui hora appropinquaverit. Ad cuius adventum vigilat, qui se bonis operibus ad obitum suum preparat. Cuius etiam adventui similitudinem brevem et notissimam adiungit, ut unusquisque se eo magis illuc preparet, quo certior factus est exinde cum █adiuncta similitudine.

Qua similitudine ammoneantur omnes, ut in bonis operibus vigilent.

Hęc est autem similitudo, quam Dominus subiungit dicens: ›Illud autem scitote, quoniam, si sciret paterfamilias, qua hora fur veniret, vigilaret utique et non sineret perfodi domum suam‹. Qua similitudine omnes tantomagis ammoneri possunt, quanto sibi constat maxime nota. Si enim scirent, qua hora fur veniret, vigilarent utique et non sinerent perfodi domum suam. █Sic etiam, si mortis suę horam, quę per furem significatur, prescirent, bonis utique operibus, etsi non antea, in proximo tamen se ad hanc prepararent. Sed, si omnipotens Deus, qui omnia in sapientia fecit et cuius misericordia plena est terra, sciret omnibus utile esse mortis suę horam prenoscere, notam procul dubio faceret illis. Fortassis enim plurimi ex hac noticiaüber der Zeile eingefügt. omne tempus vitę suę in flagitiis peragerent usque ad proximam obitus sui horam. Unde colligitur multo melius esse, ut incerti de obitus nostri tempore semper solliciti simus, semper in bonis operibus vigilemus. Adiungit etiam Dominus quędam verba pronunciando, quanta sit merces illius, qui bene vigilat dicens: ›Beatus ille servus, quem, cum venerit dominus eius, invenerit vigilantem‹. Quę sit autem retributio bene vigilantis servi, cum Dominus omnipotens ad eum venerit, in plurimis intimatur libris, ex quibus unam Apostoli profero sententiam dicentis: ›Oculus non vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit, quę preparavit Deus diligentibus se‹.

Qua sententia Domini dolosae cogitationes possint comprimi.

Quoniam multę sunt hominum cogitationes hoc solummodo attendentes, qualiter se excusent pro quolibet vitio, quod vel contra Dominum vel contra proximum committunt, Dominus huiusmodi stulticiam previdens (scit enim, quoniam cogitationes hominum vanę suntvgl. Ps. 93, 11.) omnimoda ammonitione occurrit, ut eos a cogitationibus perversis corrigat. Unde in Evangelio quoslibet ammonens dicit: ›In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis‹. Quasi diceret: Nolite frustra laborare hoc cogitando, quod vel occulta vel aperta crimina vestra Deum lateant, ut exinde iudicium eius evadere possitis. Scit enim et idipsum, quod cogitatis, qualiter unumquodque vitium non penitendo, sed excusando possitis coram eo occultare. Sed quia hoc non solum nihil prodest, sed etiam multum nocet, mentes vestras corrigite penitendo et confitendo peccata vestra, faciendo quoque aliis, quę vultis illos facere vobis. Si cui aliqua fecistis damna, omnimodo laborate, ut aut restituantur ablata aut, si hoc paupertas impedit, tam a Deo quam ab illo, cui damna sunt facta, precibus intimis indulgentia petatur. Si ergo in hac mensura mensi fueritis aliis, remetietur profecto vobis eadem mensura a Domino.

Que verba Domini nos ammoneant, ut dona, quę a Deo accepimus, fideliter aliis prebeamus.

Eandem quoque sententiam confirmans Dominus subiungit dicens: ›Qui enim habet, dabitur illi, et qui non habet, etiam quod videtur habere, auferetur ab eo‹. Quę nimirum verba, ut credimus, ita sunt intellegenda: Qui habet curam hanc, ut dona iam accepta bene distribuat, dabitur illi, ut alias etiam virtutes accipiat. Qui autem curam huiusmodi non habet, ipsa etiam cognitio salutis ęternę, quam a gratia Dei datam habuit, auferetur ab eo, ita ut in reprobum sensum cadens faciat ea, quę non conveniunt.

Cuius rei similitudinem teneat quodlibet opus bonum in inicio inperfectu in perfectione.

Deinde vero, quasi aliquis quereret, cui rei quodlibet opus bonum in initio et in longiori provectu et in perfectione simile foret, addit similitudinem, unde questio talis absolvi possit dicens: ›Sic est regnum Dei quemadmodum, si homo iaciat semen in terra et dormiat et exurgat nocte ac die et semen germinet et crescat, dum nescit ille. Ultro enim terra fructificat primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica. Et, cum se produxerit fructus, statim mittit falcem, quoniam adest messis‹. Cuius videlicet parabolę sensus est iste: Regnum Dei est quodlibet opus bonum. Quod nimirum opus quasi semen in terra iactamus, cum intentionem bonam cordi nostro inserimus. Semen enim in terra mittere est desideria bona concipere. Postquam vero semen in terra iactaverimus, dormimus, quia iam in spe boni operis requiescimus. Nocte ac die interea surgimus, si nec per adversa nec per prospera a timore et amore Dei animum avertimus. Semen germinat et crescit, cum nos nescimus, quia semel concepta virtus per gratiam Dei intra nos iugiter augetur et ad provectum ducitur. Ultro terra fructificat primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica, cum preveniente nos gratia Dei mens nostra sponte ad fructum boni operis assurgit, primum quidem producens opera recta, sed teneritudine quadam circumdata et adhuc contra cuiuslibet temptationis impetus infirma; deinde vero virtutem cuiusque o█peris boni tantam, ut sit valida contra quęque temptamenta. Plenum autem frumentum tunc terra fructificat, cum in omni opere bono proficimus et ad perfectionis maturitatem solidamur. Cumque eo modo se produxerit fructus messisque advenerit tempus, statim homo mittit falcem et desecat messem, quia omnipotens Deus, cum unumquemque ad opera perfecta perduxerit, eius temporalem vitam per emissam sententiam incidit, ut granum suum ad cęlestia horrea perducat. Hęc itaque, fratres karissimi, attendentes supplicate Deo, ut, si in herba pusillę fidei vel tenerę devotionis ad studium bonę actionis adhuc estis, ille vobis concedere dignetur tale incrementum talemque spiritus maturitatem, quatenus ad plenum fructum perennis vitę mereamini pervenire.

Quo facto doceamur, quia diabolus nil prevalet sine permissione Dei.

Sunt etiam multi, qui arbitrantur ex diabolica fieri potestate, quęcumque noxia et adversa in mundo contingunt. Quibus respondetur in Evangelio per illum, quem Dominus curavit expellens ab eo demones legionis nomen habentes. Idem namque demones, cum se expellendos esse ab homine agnoscerent, nisibus totis deprecabantur Dominum dicentes: »Mitte nos in porcos, ut in eos introeamus«. Statimque a Iesu accepta licentia exeuntes introierunt in porcos. Et magno impetu grex porcorum precipitatus est in mare. In quo nimirum facto omnes possunt edoceri, quia, si diabolus non habuit potestatem ledere porcos, qui sunt animalia vilissima, nisi permissus, multominus ledere prevalet quemquam hominem cunctis animalibus excellentiorem, nisi a Deo accipiat potestatem. Cum enim homines magis diabolo quam Deo servire studuerint, tunc dabitur ei potestas a Domino, ut eosdem, qui sibi servire student, affligens faciat sentire, qualis sit dominus ille cui, decreverunt servire, quatenus vel afflicti cogantur Domino vero summitti.

Pensandum nihilominus est, quod ei, qui sanatus fuerat, a Domino precipitur, ut in domum suam vadens annunciet vicinis suis, quantam sibi gratiam Dominus fecerit et quomodo sui misertus fuerit. Quod scilicet geminam habere potest intellegentiam. Una quippe docet nos spiritaliter, ut ad domum conscientię nostrę reversi emendemus in melius, quod ignoranter peccavimus, sicque per melioris vitę conversationem annunciemus virtutem Domini in nobis factam. Alia vero intellegentia, licet carnalis sit, potest tamen edificare aliquos docens, ut gratiam Dei, quę nos fecit corporaliter sanos, annunciemus vicinis nostris, ut nobiscum laudantes Deum discant sperare in misericordia eius.

Quod Deo magis placeant parva pauperum munuscula quam magna divitum munera.

Respondetur quoque in Evangelio his, qui putant magna divitum munera Deo cariora esse quam parva pauperum munuscula. Hoc autem Marcus evangelista narrans scribit ita: »Sedens Iesus contra gazophilacium aspiciebat, quomodo turba iactaret ęs in gazophilacium. Et multi divites iactabant multa. Cum venisset autem una vidua pauper, misit duo minuta, quod est quadrans. Et convocans discipulos suos ait illis: Amen, dico vobis, qu#oniam vidua hęc pauper plus omnibus misit, qui miserunt in gazophilacium. Omnes enim ex eo, quod abundabat illis, miserunt, hęc vero de penuria sua omnia, quę habuit, misit totum victum suum«. Ecce audistis, qualiter eadem vidua magis laudabatur a Domino pro oblatione parvissima, quam illi divites pro muneribus magnis. Qua de re cunctis fidelibus scire datur, quam discretus sit iudex supernus, quam pius in retributione, quam subtilis in consideratione. Hunc ergo decet timere et venerari, qui tam subtiler cuncta potest intueri.

Unde probari possit, quia multum prosit parvulis babtizandis offerentium fides.

Multę sunt cogitationes hominum, quę, si pura fide rectaque intentione rerum spiritalium veritatem querunt, nequaquam permittuntur diu errare. Aut enim aperte eis, quod requirunt, manifestatur, sicut supra ostendimus, aut mystice per alicuius operis figuram insinuatur, ut modo volumus aperire ex evangelica lectione. Queri itaque potest, quid prosint parvulis nihil scientibus offerentes eos ad baptisma pro eo scilicet, quod ibi, ubi discipuli iubentur baptizare fideles quoslibet, non solum nihil de eorundem offerentium utilitate, sed nec de eorum adventu quicquam commemoratur, quasi credendum sit nihil prodesse parvulis offerentium labor. Sed, ut mihi videtur, multum prodest parvulis baptizandis offerentium fides. Moxque subiungo, unde illud probari credo. Nam in quodam Lucę Evangelio legitur, quia ›Viri quidam portantes hominem, qui erat paraliticus, querebant eum inferre et ponere ante Iesum. █Et non invenientes, qua parte illum inferrent, pre turba ascenderunt supra tectum et per tegulas summiserunt illum cum lecto in medium ante Iesum. Quorum fidem ut vidit, dixit: Homo, remittuntur tibi peccata tua‹. Ecce opus apertum et corporale, per quod insinuatur spirituale. Sed primum mysterium lectuli, in quo infirmus portabatur, deinde cetera consideremus. Lectulus namque ad portandum quemlibet aptus, quatuor columnellis █compositus subsistit. Sic et fides catholica, quę Deum omnipotentem in Trinitate et Unitate venerandum docet, in quatuor █Evangeliis vel, si hoc magis placet, in tribus personis et unitate sanctę Trinitatis existere probatur. Quam fidem quisquis alii tradit docens eum, quod sine illa salvari nequeat, hic illum quasi in lecto positum ante Iesum portat. Hęc itaque dicta sint de lecti mysterio; deinde, ut promisimus, cetera consideremus. Sicut igitur Dominus videns eorum fidem, qui paraliticum offerebant, dixit ad eundem paraliticum: »Homo, remittuntur tibi peccata tua«, ita credo agi per eos, qui parvulos ad baptisma offerunt. Inspicere namque Dominum credo ad eos et dicere: O parvuli, remittuntur vobis peccata vestra.

Non solum autem in hoc Evangelio, sed et alibi legitur, quantum valeat fides pro aliis laborantium. Orare namque pro aliis est quasi Deo offerre eos, sicut mulier Chananea pro filia,vgl. Matth. 15, 21–28; Marc. 7, 24–30. sicut Iayrus archisynagogus pro filia,vgl. Matth. 9, 18–19; Marc. 5, 21–24; Luc. 8, 40–42. sicut centurio pro servovgl. Matth. 8, 5–13; Luc. 7, 1–10. rogantes exaudiri meruerunt in his, quos Domino curandos obtulerunt. Item scriptum est in Evangeliis Mathei, Marci et Lucę, quia quidam offerebant Iesu parvulos, ut tangeret illos. Cumque discipuli talia prohibere vellent, increpavit eos Iesus et ait: ›Sinite parvulos venire ad me; talium est enim regnum cęlorum‹. Ex quibus omnibus colligitur, quia, quamvis in Evangelio illo, quo discipuli iubentur baptizare, memoria nulla offerentium parvulos habeatur, credendum est tamen et subaudiendum adesse debere simulque eorum fidem baptizandis multum prodesse. Huiusmodi quoque subauditio in multis sacrę Scripturę locis inserenda est, alioquin ea, quę scripta sunt sacrę fidei plerumque nequeunt aptari. Hęc igitur propter quosdam simplices et literę solius, non autem intellegentię spiritalis, amicos dixi, ut hunc loquendi morem, quem ipsi in sermone exercent communi (sepe enim ita locuntur, ut, nisi aliqua verba subaudiantur, inrationabiliter loqui videantur), agnoscant etiam literatorię insertum eloquentię.

XIX.

Kapitelüberschrift »Exhortatio ad divites, rerum divinarum incurios, imprudentes Ecclesiarum pastores, intemperantes et divinæ vocationis contemptores« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Libet etiam illa evangelicę lectionis verba proferre, in quibus specialiter ammonentur hi, qui spem suam ponunt in divitiis et voluptatibus vitę presentis quique verbo Dei ›Ad tempus credunt, sed in tempore temptationis recedunt‹, ut attendentes, quod Psalmista dicit: »Nolite sperare in iniquitate et rapinas nolite concupiscere; divitię si affluant, nolite cor apponere«, discant magis in Domino quam in divitiis confidere.

Parabola per quam intimatur, quia Deus bona quidem in nobis seminet, sed per vicia nostra huiusmodi semen parum proficiat.

Tales ergo Dominus per parabolam ammonens dicit: »Exiit, qui seminat, seminare semen suum. Et, dum seminat, aliud cecidit secus viam et concultatum est et volucres cęli comederunt illud. Et aliud cecidit supra petram et natum aruit, quia non habebat humorem. Et aliud cecidit inter spinas et simul exortę spinę suffocaverunt illud. Et aliud cecidit in terram bonam et ortum fecit fructum centuplum. Hęc dicens clamabat: Qui habet aures audiendi, audiat«. Quod igitur in semine cuiuslibet grani visibiliter contingant omnia, sicut Dominus disseruit in parabola, notum est omnibus.vgl. das ausradierte Kürzungszeichen auf m. Ideoque ex his, quę novimus, debemus pensare incognita, id est s█piritalia, quę significantur per nota et visibilia. Unde et Dominus, postquam parabolam protulit, statim clamavit dicens: »Qui habet aures audiendi, audiat«, per hoc videlicet nos ammonens, ut de carnalibus spiritalia, de visibilibus invisibilia attendere studeamus. Non enim ille aures audiendi habet, qui nec attendere nec implere curat audita. Audiamus ergo, fratres karissimi, Dominicę ammonitionis verba non solum corporis, sed etiam cordis aure, ut et ille nos pro necessitatibus nostris ad eum clamantes dignetur audire. Nam, quod tantopere ammonuit, ut omnis aures audiendi habens dicta sua audiret, non tantum pertinet ad premissa parabolę verba, sed etiam ad ea, quę exponendo subiunxit dicens: ›Semen est verbum Dei. Quod secus viam cadit, significat eos, qui audiunt. Deinde venit diabolus et tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant. Quod vero supra petram, hi sunt, qui, cum audierint cum gaudio, suscipiunt verbum. Et hi radices non habent, quia ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt‹ et cetera.

Quod hęc verba Domini neglegentibus maxime sint pensanda.

Hęc igitur expositionis Dominicę verba, quamvis cunctis fidelibus pensanda sint, aliquid tamen amplius pensare debent neglegentes quique. In illis enim omnia inveniuntur, quę de infructuosa terra dicuntur. Ipsi quippe audiunt verbum Dei, sed deinde veniente diabolo ita obliviscuntur eiusdem verbi, quasi numquam audierint. Ipsi #sunt petra, █super quam semen cadens non fructificatur, quia, licet cum gaudio suscipiant verbum Dei, in radice tamen cordis illud minime figentes ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt. Ipsi etiam, si forte possessiones magnas retinent, a sollicitudinibus et divitiis et voluptatibus vitae huius suffocantur, ut non referant fructum,vgl. Luc. 8, 9–14. nulla non visibilia et carnalia attendentes.

Unde maxime efficiantur neglegentes.

Sed ideo maxime efficiuntur neglegentes, quia timorem amoremque Dei spernentes credunt se temporalia et ęterna bona uno dilectionis genere adipisci posse █sive propterea quoniam, cum pro certo sciant utraque discernenda esse in dilectione, proponunt sibi longum vitę presentis spacium divinamque pietatem, quę cunctis ad se licet sero conversis veniam promittit, et hac promissione abutentes, credendo scilicet quia, quandocumque voluerint, cito converti possint (quasi conversionis tempus in potestate sua habeant), interim toto nisu terrenis solummodo curis et voluptatibus occupantur. Cumque de die in diem, de mense in mensem, de anno in annum conversionis tempus differunt, aut vix demum convertuntur aut quasi catenati a consuetudine pessima sine conversione moriuntur. Nam ex peccati pena, quam in longa conversionis dilatione promeruerunt, videbitur eis quandoque difficile, quod qu█ondam visum fuerat facile.

Quomodo neglegentia possit expelli.

Ad expellendam ergo tam periculosam tamque tremendam neglegentiam satis iuvat, si parabola iam commemorata eiusque expositio sepius et intente legatur, si tamen simul assit cura oratioque iugis, ut expellatur. Ipsam enim divinorum verborum lectionem et intentionem nimium formidans diabolus fugit a legentibus et meditantibus divina.

Quod vita perennis exquirenda sit cum temporalibus bonis.

Quali argumento Dominus utatur.

In qua etiam parabola Dominus argumentum a contrario sumens de villico fraudem faciente innuit nobis, quia tam a contrariis quam a consequentibus rebus possint exempla edificationis proponi. Fraus enim omnis contraria est christianę fidei et ideo hanc facere licet nulli. Sed tamen aliquomodo possumus exinde edificari, attendentes scilicet, quia, si aliquis secularium per fraudem suę utilitati prospexit in futurum, multo magis nos debemus per elemosinam iuste acquisitam providere, quę nobis in futura vita expediunt.

Exempla ad intellegendum supra dictum argumentum.

Cui nimirum exemplo simile est, si aliquis religiosus videns meretricem omnimodo ornatam amatoribus suis mox optet dicens: Utinam ego ita studerem placere Christo, sicut ista meretrix studet placere mundo, vel, si quis spiritualis doctor discipulos suos ammoneat dicens: Sicut multi studiosi sunt ad obtinendam prudentiam carnis, ita et vos studete, ut spiritualem prudentiam obtineatis, cum perversa sit et meretrix et prudentia secularis. Ex quibus colligitur, quia pessima quęque ad edificationem assumi possunt.

Ubi pastores ęcclesię discretionem possint discere.

Omnibus etiam pastoribus ecclesiasticis, qui discretione maxima indigent ad procurandos quoslibet lapsos, attendenda est illa parabola, quam Dominus protulit de illo homine, qui ab Hierusalem in Hiericho descendens incidit in latrones et ab eis vulneratus relinquitur semivivus. Cumque a pretereuntibus quibusdam minime visitaretur, Samaritanus quidam iter faciens suscepit eum sanandum infundensque oleum et vinum reddidit sanum.vgl. Luc. 10, 30–35. Infusio enim olei et vini necessariam pietatis et severitatis commixtionem significat, sine qua nullus peccatorum vulneribus plenus sanari poterit. Hinc ergo doctores universi possunt satis instrui, quia nec pietas ~~sine~~ sine severitate nec severitas sine pietate in peccatoribus curandis tenenda est.

Parabola, unde discere possimus, ne intemperanter utamur concessis rebus.

Similiter, ne concessis et licitis rebus intemperanter utamur seu in eis, plus quam liceat, innitamur, attendenda est iugiter illa parabola: »Homo quidam fecit cenam magnam et vocavit multos«. Quod enim ibi dicitur cena magna facta et vocati multi, sed quidam propter villę emptae, quidam propter agrorum emptorum probationem, quidam vero propter uxorem noviter ductam se excusantes venire noluerunt,vgl. Luc. 14, 18–20. significat maximam quidem multitudinem fidelium ad superna gaudia invitatam, sed, dum plurimi nimiae possessionum obtinendarum ambitioni, quidam autem coniugio licito intemperanter dediti inveniuntur, pauci sunt, qui vocationi divinę obedientes ad regna cęlorum perveniant. Verumtamen eo plus metuenda est huius parabolę sententia, quo minus a multis timetur, qui cotidie non solum ob nimiam villarum atque agrorum precio condigno acquirendorum ambitionem et propter intemperat#um uxoris amorem, sed etiam, quod multo nequius est, ob eos agros, quos fraude aliqua acquirere vel auferre student de locis sanctis seu pauperibus, et propter meretricis inductionem se conantur excusare a vocatione divina. Si enim hi, qui rebus iuste acquisitis et a Deo concessis intemperanter utuntur, a regno cęlesti excluduntur, quid credendum est de illis, qui per vim et fraudem aliquam aliena rapientes et meretricibus semet iugentes in his usque ad finem vitę perseverant? Hęc itaque iuxta literam dicta sint.

Qui significentur per illos tres excusantes se.

Deinde iuxta spiritualem intellegentiam considerare libet, qui significentur per illos tres excusantes se a cena, ad quam invitati erant. Primus namque dixit: »Villam emi et necesse habeo exire et videre illam; rogo te, habe me excusatum«. Alter dixit: »Iuga boum emi quinque et eo probare illa; rogo te, habe me excusatum«. Tercius eodem modo excusavit se dicens: »Uxorem duxi et ideo non possum venire«. In istis ergo tribus se excusantibus existimo intellegi posse tria genera hominum, gentilium videlicet et Iudeorum atque hereticorum. Ex quibus gentiles, quia amplissimas possessiones in hoc mundo retinentes nil cogitabant, qualiter vitę perennis participes fierent, significantur per illum, qui dixit: »Villam emi et necesse habeo exire et videre illam« et cetera.

Quomodo unusquisque se excuset a regno Dei.

Quę scilicet excusationis verba toties in corde suo unusquisque dicit, quoties temporalia bona ęternis gaudiis preponit. Cum enim quis aliquid emere cupit, unum pro altero reddit. Ita et ille agit, qui liberum arbitrium habens, ut faciat bona vel mala, spiritalia vel carnalia, spiritalia quasi vendens a se abicit et carnalia emendo recipit.

Quis sit servus, qui invitat omnes ad regnum Dei.

Ille autem servus, qui invitabat omnes, intellegi potest vel naturale ingenium vel quęcumque scientia boni et mali a Deo tributa,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ut sciat unusquisque declinare a malo et facere bonum. Sed huiusmodi servus nunciavit hęc domino suo, quia uniuscuiusque conscientia et cogitatio patet Deo. Per eum vero qui dixit: »Iuga boum emi quinque« et cetera, Iudeos in perfidia sua permanentes intellego, quia, dum in quinque libris Moysi fiduciam maximam habentes nil curant de ceteris Scripturę sacrę libris, quorum doctrina pleniter corrigi possent, quasi excusantes dicentesque: »Iuga boum emi quinque«, in corde suo respondent ei, qui se invitat naturali ingenio vel cuilibet scientię a Deo sibi traditę. Per tercium autem qui dixit: »Uxorem duxi et ideo non possum venire«, hereticos intellegi posse credo. Nam, dum tractant, qualiter in heresi suscepta permaneant eamque magis quam sacram et universalem fidem diligant quasi in corde suo dicentes: »Uxorem duxi et ideo non possum venire«, respondent ei, qui se invitat, summi patris familias servo, de quo supradictum est. Quęcumque enim carnalia vel dielecta█bilia homo Deo preferre satagit, pro his excusationes multiplices in corde suo gerit,danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. quasi excusatio aliqua Deum fallere possit, qui novit omnia, ante quam fiant. Inter eosdem quoque hereticos falsorum Christianorum multitudo convenienter potest connumerari, quia, dum unus█quisque vitiorum amori ita se coniungit, ut divini amoris cultum deserat, uxorem profecto talem duxit, propter quam venire nequeat ad vitę perennis cęnam. Sicut ergo sapientia omnes virtutes generans sapientis uxor vel amica vocatur, ita etiam stulticia, per quam omnia nutriuntur vitia, stulti uxor vocari potest.

Qui pauperes et debiles sint intellegendi.

Post hęc vero mittitur servus in plateas et vicos civitatis, ut pauperes ac debiles, cecos et claudos introducat ad cenam, quia »Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia«. Pauperes enim isti humiles possunt intellegi. Per debiles autem et cecos et claudos significantur hi, qui varia debilitate ac cecitate mentis oppressi claudicaverunt a semitis divinę legis, sed, postquam agnoverunt gratiam Dei █tantam esse circa peccatores, nisibus totis ad Dominum sunt conversi.

Qui significantur per hos, qui ad cęnam Dei intrare compelluntur.

Per illos vero, qui compellebantur intrare ad cenam, intellegere possumus sceleratos quoslibet ad Deum conversos, qui pro eo, quod peccatis nimiis pressi fiduciam nullam in suis meritis habebant, quasi compulsi ad Dei gratiam festinabant. Possunt et hi in eadem compulsione intellegi, qui in tantam corporis infirmitatem seu pericula veniunt, ut pro reparatione vitę compellantur emendationes morum Deo promittere. Sed terribile est valde, quod post compulsionem talem subiungitur a Domino dicente: »Dico autem vobis, quod nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabit cenam meam«. Si igitur nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabit cenam Dei, quis potest salvus fieri? Non enim preter illos, quos ipse vocabit, aliquis est salvandus, sed illi tantummodo salvantur, qui ab eo vocantur.

Quomodo debeat intellegi illa sententia: ›Dico vobis, quod nemo virorum‹ et cetera.

Queramus ergo et opitulante Deo inveniemus, qualiter hęc terribilis sententia absque scandalo fidei salutisque nostrę intellegi possit. Nam, si superiora huius Evangelii dicta attendimus, ubi scilicet legitur, quia quidam vocati ad cenam venire noluerunt, tunc utique eandem sententiam ad illos specialiter dictam esse agnoscimus. Et, ut ita esse apertius clarescat, dicamus eiusdem sententię verba: »Dico autem vobis, quod nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabit cenam meam«. Ubi, cum dicitur: »Nemo virorum illorum, qui vocati sunt«, satis patet, quia solummodo de illis █intellegendum est, qui proxime vocati sunt qui propter superbiam et contemptum Dei yronice dicuntur viri sicut et alias iusti dicente Domino: ›Non veni vocare iustos, sed peccatores‹, hoc est: Non veni vocare eos, qui suam iusticiam volentes constituere »Iusticię Dei non sunt subiecti«, sed humiles, qui gratia Dei credunt se magis salvari posse quam ex meritis propriis. █Potest etiamüber der Zeile eingefügt. eadem sententia aliter intellegi. Quia enim vocare Dei est unicuique noticiam et intellegentiam benefaciendi dare, nemo virorum illorum, qui tantummodo vocati sunt et non simul tracti divina inspiratione, ut esuriant, sitiant iusticiam, vel compulsi aliqua infirmitate seu adversitate, ut timorem amoremque Dei concipiant, gustabit cenam Dei. Unde et alibi Dominus dicit:danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. ›Nemo potest ad me venire, nisi Pater meus, qui misit me, traxerit eum‹. █Hęc igitur omnia Dominus et Salvator noster prenoscens et vel aliquos de damnandis salvare volens, deterrendo profert sententiam dicens: ›Multi sunt vocati, pauci vero electi‹.hier fehlt die Texteinfügung am rechten Rand von M2, Bl. 124^v. █Quicumque enim hanc terribilem sententiam attendentes formida█nt, ne ipsi propter delicta sua comput█entur in numero multorum reproborum moxque se emendare decern█unt, hi profecto eadem hora, qua talia in corde suo penitus delibera█nt inspiratione divina tracti, in numero paucorum electorum a Deo co█mputantur.

XX.

Kapitelüberschrift »Adversus splendidas mensas et vestes, rapinam, superbiam, pusillanimitatem, etc.« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Quid pensandum sit de divite illo, qui indutus est purpura et bysso.

Si quis vero arbitretur peccatum non esse nimio preciosarum vestium ornatu uti et cibis deliciosis iugiter epulari, attendat illa verba, quę Dominus de divite et paupere protulit. Narrat namque de divite, quia pro eo, quod indutus est purpura et bysso et epulabatur cotidie splendide quodque de substantia sua nec micas mendicanti Lazaro dare voluit, in inferno sepultus sit. Sed et hoc pensandum est cunctis, quia dives idem non pro eo, quod alicui sua auferret, sed quod propria aliis non erogaret, ad infernum ductus esse legitur.vgl. Luc. 16, 19–22. Unde, si pro minori peccato ipse punitus est, multo magis puniendi sunt, qui peccata maiora faciunt, id est qui aliena rapiunt. Nemo igitur de rapinę licentia sibi blandiatur, sed argumento minoris culpę, id est tenacitatis, ad considerandam rapinam, quę maior est culpa, instruatur sciens pro certo, quia argumentis, per quę meliora vel maiora quelibet agnoscere possumus, omnes a Deo probamur. Adhuc quiddam de ratione incepta libet dicere. Sunt etenim multi ita peccatis exigentibus obcecati, ut nec credant penam esse infernalem. Quod quia Dominus, qui omnes homines salvare vult, prescivit, ideo forsitan talia de divite ad infernum ducto ibique tam pro se quam pro aliis poscente et non impetrante disseruit, ut omnes, qui vel de penis infernalibus dubitant vel suos propinquos salvari desiderant, eos potius in hac vita quam in inferno positos pro salute sua tractare ammoneant.

Unde doceamur superbiam fugere.

Superbiam quoque, quę omnes virtutes destruere nititur, docet nos Dominus fugere proferens in Evangelio similitudines duas, quarum una est: ›Duo homines ascenderunt in templum, unus Phariseus et alter publicanus‹, alia vero est: ›Cum invitatus fueris ad nuptias, recumbe in novissimo loco‹. Ex utraque ergo possumus edoceri, quanta ruina et confusio superbiam soleat sequi. Utraque etiam una eademque sententia terminatur, quia scilicet »Omnis, qui se exaltat, humiliabitur et, qui se humiliat, exaltabitur«.

Quid nos doceat promissionibus divinis credere.

Item, ne de promissionibus suis umquam desperemus, exemplis quibusdam nos docuit Dominus. Promisit namque discipulis suis simulque omnibus in se credentibus in Evangelio dicens: ›Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum‹. Quod quia semper impleat spiritualiter, aliquando voluit demonstrare corporaliter. Nam discipulis suis ad castellum quoddam euntibus et de se colloquentibus ipse Iesus Christus repente apparens ibat cum illis sicque eorum conviator effectus, licet ab eis dubitantibus inprimis non esset agnitus, omnibus, quę de se ipso erant prolatę instruxit Scripturis.

Quanta pensari valeant in eo, quod Christus ad nuptias venit quodque ibi aquam in vinum convertit.

Legitur in Evangelio Iohannis, quia »Nuptię factę sunt in Chana Galileę«, ad quas vocatus est Dominus et mater et discipuli eius. Hoc igitur, quod superius dixi de Domino, quia scilicet ipse disponeret omnes causas, unde illius doctrina et miracula proderentur, in huius etiam Evangelii verbis pensari potest. Ut enim probaret, quia bonę sunt non solum spiritales nuptię, ubi sancta ecclesia sibi coniuncta est vel unaquęque fidelis anima copulatur sibi, qui se sponsum vocare dignatus est dicens: ›Non possunt filii sponsi lugere‹ et de quo Iohannes dixit: »Qui habet sponsam, sponsus est«, sed etiam carnales, quę ob propagandos humanę naturę filios a Deo statutę sunt, ipse non dedignatus est ad has venire, ut eas et visibili miraculo et, quod multo maius est, invisibili sanctificaret. Nam, quod ex aqua vinum fecit, licet sit magnum mirandumque nimis miraculum, tamen, quantum distat ortus ab occidente, tantum distat inter spiritualem novi Testamenti intellegentiam et inter carnalem veteris scientiam, quam ipse potentia sua velut aquam in vinum convertit, cum omnem creaturam spiritualiter intellegendam esse docuit, sicut sol et luna, panis et petra intelligi possunt. Sol enim super omnem terram lucens ipsum Dominum nostrum ubique maiestate sua lucentem significat; luna vero nunc incrementa sui nunc autem detrimenta sui sustinens sanctam ecclesiam, quę per filios suos interdum crescit, interdum vero decrescit; panis, qui »Cor hominis confirmat«, ipsum Dominum confirmantem omnes, qui sperant super misericordia eius, ne inter huius vitę pericula deficiant; petra etiam, quę solida est ad quodlibet edificium superponendum, item Dominum nostrum, qui solidus est omnibus super eum edificantibus, significat, sicut et ipse testatur in quodam Evangelio dicens: ›Omnis, qui venit ad me et audit sermones meos et facit eos, ostendam vobis, cui similis sit. Similis est homini edificanti domum, qui fodit in altum et posuit fundamenta supra petram‹. Per quam videlicet petram se ipsum significavit. Eodem modo, cum non solum parabolas ab illo in Evangelio mystice prolatas, verum etiam omnia humanę vitę officia ad spiritalis █intellegentię usum aptari posse tradidisset, aquam profecto convertit in vinum. Hoc quoque miraculum toties facit, quoties quemquam a carnali vita ad spiritualem convertit. Ideoque et nos, fratres karissimi, Dominum nostrum tanti miraculi operatorem deprecemur, ut ad nos veniens nuptiasque in nobis faciens tales, per quas ipse quidem sponsus anima vero nostra efficiatur sponsa, aquam carnalis vitę, quam vel pro necessitate mortalis naturę vel pro mala consuetudine huc usque bibimus, in vinum spiritualis vitę dignetur convertere.

Unde doceamur non esse precipites in iudicio.

Docuit etiam Dominus in Evangelio prelatos et iudices non debere precipites esse in iudicio. Nam, cum quandam mulierem in adulterio deprehensam Iudei ante illum █statuerent et pro huiusmodi crimine iudicium ipsius exquirerent, non statim pro exquisito respondit iudicio, sed inclinans se aliquandiu in terra scribebat digito ammonens videlicet omnes fideles hoc facto, ut, cum quęlibet proximorum vitia conspiciunt vel audiunt, non ante hęc reprehendendo ~~iudicare~~iudicent, quam ad conscientiam propriam reversi discretionis digito eam diligenter sculpant et in ea, quid Conditori placeat quidve displiceat, sedula examinatione discutiant.vgl. Ioh. 8, 1–11. Per inclinationem denique Iesu humilitas, per digitum discretionis subtilitas, per terram vero cor humanum, quod vel bonarum vel malarum actionum solet reddere fructus, exprimitur.

Quam multis profuerit, quod apostolus Thomas ad tempus dubitavit.

Sepe contingit, ut inter multos peritos aliquis sit tardioris ingenii. Quod █scilicet Dominus non tantum propter eius imperitiam vel diffidentiam fieri permittit, sed etiam ut alii tam futuri quam presentis temporis homines in eadem imperitia laborantes corrigantur et instruantur. Nimis enim providus est Dominus in omnes et nulli vel bene vel male contingere permittit propter se solum, sed ut simul alii corrigantur aut consolentur per illum. Cuius nimirum providentię causa sanctum Thomam apostolum inter alios apostolos credentes permisit ad tempus dubitare de resurrectione sua, ut cuncti in quocumque loco vel █tempore positi per eius dubitationem instruerentur ad fidem. De qua dubitatione sanctus Gregorius in omelia quadam disserens ait: ›Numquid, fratres karissimi, casu gestum creditis, ut electus discipulus tunc deesset, post autem veniens dubitaret, dubitans palparet, palpans crederet? Non hoc casu, sed divina dispositione gestum est. Egit namque miro modo divina clementia, ut discipulus dubitans, dum in magistro suo vulnera palparet carnis, in nobis vulnera sanaret infidelitatis. Plus enim nobis Thomę infidelitas ad fidem quam credentium discipulorum fides profuit‹.

XXI.

Kapitelüberschrift »Narrat auctor quæ tentationes et facta in conversionis et cursus sui spiritualis initio sibi obvenerint« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Iam diu per amena et lata sacrę Scripturae prata utcumque digrediens et flores, qui videbantur optimi, exinde decerpens eis, quibus █ex scientia sufficienti facultas est plurima scripta quasi transiliendo percurrere, viam demonstravi, in qua iugiter meditando, conversando spiritaliter currere possint. Et quam dulcis cursus eius, qui ›In lege Domini meditatur die ac nocte‹, quia »Quęcumque faciet, prosperabuntur«. Verumtamen, quoniam et ipse aliquantulum expertus sum et ab aliis sepius audivi, in quolibet studio nullum cito posse fieri perfectum, sed a parvis rebus omnia incipere, instar cuiuslibet grani, quod, postquam ex semine in terram proiecto ortum fuerit, primum quidem in herbam, deinde in spicam, postremum vero in plenum frumentum crescendo vertitur, quo videlicet significatur omnes ad alta tendentes per temptationes multas probandos esse, prius quam ad perfectionis fructum perveniant, libet hic scripta cuiusdam fidelis mihique notissimi fratris inserere,d. h. OTLOH. tempt. S. 246, 8–318, 11. qui ad conversionem veniens et Scripturam sacram legendo frequentans (habebat enim spem magnam in hac lectione), nimia diuturnaque hostis antiqui impugnatione fatigabatur in eadem sacra Scriptura.

Narratio de quod supra.

OTLOH. curs. S. ↗–↗ auch im Rahmen von OTLOH. tempt. überliefert (vgl. oben). Hier unten die Varianten (manchmal auch rein orthographische) innerhalb von M3, Bl. 62^v, Z. 9–94^r, Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 246, 8–318, 11; Schreiberhand: Otloh); für genauere Informationen zu den Texteingriffen (wie z. B. Einfügungen über oder zwischen den Zeilen, am Rand des Blattes, auf Rasur usw.) innerhalb der oben genannten Blätter von M3 vgl. direkt den kritischen Apparat von OTLOH. tempt. S. 246, 8–318, 11. Quanto enim studiosius ille legebat, tanto magis temptationis molestia, ut sibi videbatur, crescebat. Cumque per Dei gratiam post multum temporis abvgl. , Z. 9–15 (= OTLOH. tempt. S. 246, 8–12): Quanto autem frequentior erat in huiusmodi lectione, tantomagis molestias diabolicę temptationis sentiebat sibi inolescere. Sed ille in Domino confidens gratięque Dei se iugiter committens eo animo, quo cępit, in sacra lectione perseverare studuit. Cumque post multum temporis ab. hac impugnatione eriperetur cogitans, qualiter per ea, quę passus erat, tam ipse quam alii edificari possent, scripsit non solum illatas temptationis molestias, sed etiam sacrę Scripturę verba necnon quęcumque exvgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 246, 13): verba, quę ex. divina inspiratione sibi provenerant, quibus interea respondendo utebatur pro clypeo et, qui sibi erant carissimi spiritalesque amici, ostendit. Hęc igitur, quia et mihi poscenti sepius legenda dedit, cogitare cepi, ut his, qui in Scriptura sacra se exercere student, aliquomodo panderem, quatenus per eandem impugnationem, quam ipse passus erat, illi cautiores fortioresque contra diabolum efficerentur. Sicvgl. , Z. 1–3 (= OTLOH. tempt. S. 246, 15–17): provenerant et quibus interea fraudi diabolicę respondendo utebatur pro clypeo. Sic. quippe incipit scribere de temptationum suarum molestia.

Delusionis diabolicę relatio excerpta de cuiusdam fratris de libro.

Delusiones Satanę varias vigilans ac dormiens pertuli, quas, licet universas nequeam dinumerando promere,vgl. , Z. 5–6 (= OTLOH. tempt. S. 248, 2): nequeam promere. aliquas tamen memorię insitas, prout possum, volo referre. Et reor hoc primum de fraudibus his perhibendum, quod et ante monachilis vitę professionem et postea diu perpessus sum, quia scilicet satis stolida improvidaque mihi inesset voluntas conversionis, quam contra Scripturam sacram, quęvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 248, 7): Scripturam, quę. dicit: »Omnia fac cum consilio«,aus Ecclus. 32, 24. sine consilio parentum et amicorum █ quamque etiam invgl. , Z. 13 (= OTLOH. tempt. S. 248, 8): quamque in. maximo iuventutis fervore positus subito vellem adire, nimisque foret inconsultum, ut huiusmodi homo quisquam tam periculosum susciperet votum, ideoque multo melius esset,vgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 248, 11): esse. ut prestolans █usque ad ętatis maturioris perfectionem tunc tandem, cum se virtus ingesserit omnis sponte, pro desiderata tractem conversione. Hęc quidemvgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 248, 13): igitur. et his similia inprimis mihi quasi compatien#do et consulendo intulit illusio diabolica; deinde vero, cum talia ad plenum voluntatis suę effectum Dei gratia resistente non potu█isset temptator nequissimus in memet obtinere, ad maioris excitatus est pugnam nequitię. Nam arte solita ad desperationem me pertrahere studuit, inspirans videlicetvgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 248, 19): scilicet. incassum me talem velle reverti, qui tantis criminibus sim implicatus, ut non solum principibus, sed etiam multitudini ceterę ipsisque simul parentibus et cognatis exosus essem. Putasne, inquit, ut tam sceleratus homo apud Deum iudicem districtissimum veniam possit promereri, quandoquidem, sicut scriptum est: ›Vix iustus salvabitur‹? Ne cupias ergo, quę non sunt cupienda, sed potius ad ea laboris tui studium converte, quę amodo possis obtinere. Si enim ita, ut tu stolidissime estimas, omnibus concessa foret huiusmodi facultas, ut scilicet ad regna cęlestia tam perversus quam iustus homo pertingere posset, nequaquam apostolus ille excellentissimus Paulus diceret: »Non enim omnium estvgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 250, 7): est omnium. fides«. Et iterum idem dicit: ›Non omnes obediunt Evangelio‹. Ipseque Salvator et veracissimus Auctor hęc rudimenta suis mundoque simul dedit omni: »Qui potest capere, capiat«. In qua procul dubio sententia prescius innotuit, quod non omnis bona possit.

Cum igitur delusionibus torquerer talibus, quis, putas, mihi tunc erat animus? Nil aliud certe tunc prevalui nisi flere. Et iuxta Psalmistam: ›Fuerunt mihi lacrimę meę panes die ac nocte‹. Fateor nimirum ex intimo corde, quia nullus nisi per gratiam Domini solam talia potest vincere. Postquam autem insidiator callidissimus me ad desperationis illatę consensum nequit pertrahere, conatus est etiam pervgl. , Z. 14–15 (= OTLOH. tempt. S. 250, 20): est per. alia suę fraudis argumenta ad iusticię divinę blasphemiam me deflectere non deterrendo velvgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 250, 21): et. improperando, sed quasi condolendo et compatiendo afflictioni meę, suggerens videlicet cordi meo huiusmodi cogitationes: O quam miserande iuvenis, cuius dolorem nullus hominum dignatur attendere! Quis autem hominum vel excogitare potest tanta te iam depressum afflictione? Unde nec illis debes imputare, quia, quod nequeunt scire, in eo non possunt subvenire. Novit enim Dominus et prevalet omnia solus. Ideoque illi soli constat imputandum, quicquid videtur ineptum et inordinatum. Cum ergo sciat et possit omnia, quare non adiuvat te in tribulatione tua, qui pro eius amore reliquisti et prius seculum et modo diutiusvgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 252, 1): iam diu. inestimabilem sustines cruciatum? Quę, rogo, ista erit ratio districtionis, quę ad se iugiter clamantes omnibus cruciat modis?

Fac, quod facturus eris, depone supervacuas preces et luctus, quia ille in hac severitate, in qua hactenus erat, amodo etiam perseverat. Nam nimis stultum est ea precibus attemptare, quę te non posse sciasvgl. , Z. 16–17 (= OTLOH. tempt. S. 252, 6): scias non posse. impetrare. Verumtamen noli timere, quia numquam unius potentis iniusticia omnes permittitur perdere. Quomodo enim posset fieri, ut homo quisquam mereretur semper affligi? Vel quis mortalisvgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 252, 10): mortalium. sine peccato valet esse ab initio usque ad finem vitę? Aut parvuli innocentia qualiter acquiri potest in senecta? Sicut Christus docet: »Nisi«, inquiens, »conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum cęlorum«. Numquid et hoc te non movet, quod Ezechiel propheta comminatur dicens? »Anima, quę peccaverit, ipsa morietur«. Si enim omnis, qui peccat, morti subiacebit,vgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 252, 15): morietur. profecto nullus homo salvus erit, quia nemo absque peccato inveniri potest. Nonne similiter et illam mirabilem sententiam,in durch Verweiszeichen am oberen Rand des Blattes eingefügt. quam paulo post idem Propheta dicit, tua mens attendit? Ait ergo: Si averterit se iustus a iusticia sua et fecerit iniquitatem, omnes iusticię eius erunt in oblivionem.vgl. Ezech. 18, 24. Hinc est, quod ille Iudas, traditor Domini, cum hoc unum traditionis crimen admisisset, post multimoda iusticię opera damnatus est. Attende adhuc et alia duo maxima huius rationis exempla, in quibus probari et definiri potest omnis nostra sententia. Legitur enim in Exodi libro, quia dixerit Dominus ad Moysen: »Miserebor, cui voluero, et clemens ero, in quem mihi placuerit«. Rursumque in Evangelio scriptum est, quia volens quidam discipulus eius fieri ac dicens: »Sequar te, quocumque ieris«, repulsus est ab eodem Domino dicente: ›Vulpes foveas habent et volucres cęli nidos; Filius autem hominis non habet, ubi caput suum reclinet‹. O indiscreta severitas, o miseranda eęquitas, quę tantummodo voluntatis suę arbitrium sequitur et ad se confugientes suscipere dedignatur! Intolerabilis certe talis est disciplina nullique merito placitura.

Huiusmodi quoque delusiones diu perturbaverunt meas cogitationes. In quibus satis probari valet, quantis periculis mens mea subiaceret. Ad easdem delusiones videtur pertinere, quod subsequenter volo referre. Sepe igiturvgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 254, 15): namque. contigit, ut, quia matutinis horis ad signum primum, sicut regula sancta docet, volui exurgere, fantasmatico aliquo signo longe ante tempus surgendi excitatus ad oratorium venirem festinus. Hoc etiam tamdiu credidi opus esse divinum, quousque ex tempestivi soporis impedimento coactum me sentirem ad intempestivum. Patiebar et hoc per aliquot annos in nocturnis horis, ut, licet admodum sanus in lectulo dormiens iacerem, cum ad matutinas laudes surgere deberem, quasi compede quodam membrorum omnium constringerer debilitate sicque ad ecclesiam nutanti et difficillimo gressu pervenirem. Proferenda est adhuc temptatio et delusio una, quam tanto difficilius intimare queo, quanto minus umquam aliquid huiusmodi legebam vel audiebam ab ullo. Postquam enim suprascriptis et aliis multis temptationibus, quarum quasdam minime in memoria habeo, quasdam vero, ne legentibus sint tedio, hic proferre nolo, sum impulsus, sed per Dei gratiam a fide et spe cęlestis auxilii nequaquam evulsus, tunc impugnatione tali diutius torqueri me sentiebam, per quam et de Scripturę sacrę scientia et ipsius Dei essentia prorsus dubitare compellebar. In aliarum quidem temptationum discrimine aliquod refrigerii intervallum, aliquod spei prestabatur refugium, in istius vero passione pervgl. , Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 256, 4–5): vero per. horas continuas omnis fere solatii privabar cognitione. In aliis per sacrę documenta Scripturę aliquatenus roboratus contra illata mortis iacula fidei speique armis decertavi, in ista autem omni dubitatione et mentis cecitate circumseptus, si vel ulla in Scripturis sacris veritas sit ac profectus vel si Deus omnipotens constet, prorsus dubitavi. In aliis, inquam, tolerabilis aliquomodo et temperata fuit impugnationis causa, in ista autem talis erumpebat violentia, ut non solum spiritales, sed etiam corporales mei sensus vigore solito destituerentur. Videbatur enim mihi interdum, ut quasi obvelato visu et auditu nil iuxta vires solitas videre aut audire possem interimque quasi cuiusdam mecum colloquentis et ore etiam apposito verba meis auribus susurrando inmittentis audirem dicentisque: Cur █labore cassatovgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 256, 18): casso. tamdiu fatigaris? Ubi est illa spes preciosa,vgl. , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 256, 18): tua. quam usque modo retinebas in Scriptura? Nonne, omnium mortalium stultissime, casibus propriis poteris probare, quia et Scripturarum testificatio et totius creaturę imaginatio absque ratione constat et sine rectore? Numquid non experimentovgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 256, 22): experimento non. cognoscis, quoniamvgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 256, 23): quia aliud librorum relatio divinorum et aliud vita moresque █probantur esse hominum? Putasne tot milia hominum errasse,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 256, 25): errare. qui, ut ipse quoque hactenus cernebas, nec observare, sed nec suscipere curant documenta librorum?

Cumque super his mestus in corde meo memoraremvgl., Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 256, 27): tractarem. sepius quasi interrogando et obiciendo: Si ita est, inquiens, cur █tanta convenientia est in omnibus fere scripturis divinitus inspiratis, ut ratione pari et de conditore Deo et de mandatorum ipsius observantia enarrent, visum est huiusmodi verba iterum quasi respondendo mihi inspirari: █ Ideo utique, o insensate, Scriptura, in qua confidis, de Dei persona et de religione multiplici verba profert, quoniam homines illi, qui Scripturę eiusdem auctores olim extiterunt, eodem modo, quo etiam in tempore presenti homines vivunt,vgl. , Z. 1–2 (= OTLOH. tempt. S. 258, 7–8): presenti vivunt. ipsi tunc vixerunt. Modus autem vivendi in tempore presenti, sicut tu quoque scis, constat talis, ut honeste quidem et religiose satis homines loquantur, aliter vero longe sint actus eorum, █sicut scilicet expedit et fragilitas humana permittit. Nonne hęcvgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 258, 12): Nonne ergo hęc. ita esse cotidie potes probare? Unde patet et auctores scripturarum antiquarum religiosa quidem honestaque dicta composuisse, sed non secundum eorundem dictorum qualitatem vixisse. Igitur secundum talem modum omnes legis divinę libros intellege conscriptos, ut videlicet religiositatis et virtutis superficiem quandam exterius habeant, interius vero rationem aliam et intellectum exquirant, sicut in plurimis maximeque in divinis codicibus facile reperiuntur sententię, aliam in litera, aliam in intellegentia rationem retinentes. Hęc autem omnia ita esse, uno Pauli apostoli testimoniovgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 258, 21): Pauli testimonio. approbo: »Litera enim«, inquit, »occidit; spiritus autem«, id est sensus, »vivificat«.hier fehlt die Texteinfügung am unteren Rand bei M2, Bl. 131^v; in , Z. 21, Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 258, 22–24) Einfügung (Nonne satis aperte per hec Apostoli verba doceris, quia, si librorum dicta sequeris, maxima pericula patieris?) im Haupttext. Idem quoque de Dei essentia intellegendum est. Alioquin, si aliqua persona vel virtus omnipotentis █Deivgl. , Z. 4–5 (= OTLOH. tempt. S. 258, 25): Dei omnipotentis. esset, nequaquam tanta confusio atque diversitas in rebus cunctis appareret, sed neque tibi discrimina tanta contingerent talisque dubitatio, quam modo pateris, minime immineret.

Cum igiturvgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 258, 29): Cumque. huiusmodi delusionibus diuturnis, plus quam credibile sit, impugnarer et propter inauditam ipsius impugnationis qualitatem ulli fratrum aperte indicare vererer (nullum enim talia posse credere vel audire arbitrabar), tunc solo prostratus et pre amaritudine suspiria longa trahens et vires animi colligens emisi talem labiis et pectore vocem: O siquis es omnipotens et si sis undique presens, sicut et in libris legi sepissime multis, iam, precor, ostende, quis sis et quid quoque possis eripiens citius me a periculis imminentibus. Nam sufferre magis nequeo discrimina tanta. Nulla dehinc mora et ablata est per Dei gratiam non solum omnis illa dubitationis supradictę nebula, sed etiam scientię lux tanta in corde meo emicuit, ut et numquam postmodum tales dubitationis mortiferę tenebras sustinerem et ea, quę minus antea cognovi, intellegere cępissem. Cuius etiam intellegentię gratia in tantum per idem tempus mihi augebatur, ut non eam facile possem occultare. Instinctu enim quodam ineffabili et fervore insolito succensus aliquam laudis divinę operam pro gratia collata assumere incitabar. Cumque eandem intellegentię gratiam nec prorsus tacere nec convenienti ratione possem perhibere, tractare cepi, quia for█sitan dictando et scribendo fervor insitus liceret proferri.

XXII.

Kapitelüberschrift »Unde ac quomodo incitatus ad scribendum fuerit Ohtlo, quasque consolationes in animo perceperit et divinas inspirationes fervente tentatione« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Hoc █itaque modo occasionem scribendi sumens et ea, quę █superius de illusione diabolica proferebam et quę adhuc proferre volo, de divinę inspirationis colloquio scripsi █ ita incipiens: Quoniam igitur delusiones diabolicas peccatorum meorum causa exortas atque contra me suscitatas aliquantulum protuli, consequens profecto et rationabile videtur, ut etiam divinę inspirationis modos, quibus mens mea ad repugnandum instruebatur, scribendo aperiam, ne forte aliquis delusiones easdem hic tantummodo scriptas et non protinus cęlestis adiutorii instrumenta ex lectione pari agnoscens aut me victoriam adeptam, quę mea numquam est, mihimet deputasse arbitretur seu etiam, quia mihi defuisset protectio divina in meis, in suis pariter temptationibus idem sibi eventurumvgl. , Z. 13 (= OTLOH. tempt. S. 262, 8): venturum. █vereatur. Cui suspicioni nullum dans locum fateor me contra diaboli insidias omnimodo per gratiam divinam instructum, sed desidia lasciviaque animi torpentem nullo umquam certamine debito vel vigiliarum vel ieiunii seu cuiuscumque continentię pro viribus datis pugnasse. Nam, ut preteream collata scientię liberalisvgl. , Z. 19–20 (= OTLOH. tempt. S. 262, 14): libralis. dona, quę circumspectionis instrumenta constant maxima, memini me frequenter et maxime, cum primum de stratu meo in matutinis exurgerem horis, mox a quodam quasi mecum surgente mecumque simul gradiente per ineffabilem modum nunc increpari, interdum leniter ammoneri, crebro etiam humillimo nisu obsecrari pro emendatione morum et vitiorum, eorum quidem inprimis, quę hesterno forsitan die ignoranter committens pro nihilo duxi, tumvgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 262, 21–22): deinde. vero pro eorum,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 262, 22): pro emendatione eorum (emendatione über der Zeile eingefügt). quae in quocumque tempore admisi aut inepte ridendo vel incaute loquendo seu iactando vel adulando sive detrahendo seu etiamvgl. , Z. 10–11 (= OTLOH. tempt. S. 262, 23–24): loquendo seu etiam. inutilia cogitando, postremo pro emendatione cuiuslibet vitii, quod longe iam antea perpetratum vix memini.

Colloquium divinę inspirationis.

Cumque huiusmodi inspiratione et instinctu circumventus ecclesiam intrassem et ad orationis studium me suppliciter inclinassem (Deusvgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 262, 28–29): inclinassem vel prostravissem (Deus. scit, quod non mentior), videbatur mihi, quasivgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 264, 1): quod. aliquis etiamin , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 264, 1) über der Zeile eingefügt. me deposceret eodem studio orandi: Sicut, inquiens, tibivgl. , Z. 19–20 (= OTLOH. tempt. S. 264, 1–3): orandi dicens: Sicut igitur tibi. gratum est, ut a me rogata consequaris, ita quoque mihi preciosum constat, si tu precibus obedias meis. Nonne ergo tu, quem sepe rogavi, ne hoc vel illud vitium geras, adhuc in illis perseveras? Numquid non adhuc in te resident carnalium rerum desideria#, servitutis divinę neglegentia, iactantię et arrogantię necnon vestitus superflui studium, illius hominis odium, quem scis a te non esse odiendum dicente Scriptura? »Omnis, qui odit fratrem suum, homicida est«. Si enim ille te frustra persequens iniquus est, quid ad te pertinet, ut eum similiter persequaris? Nonne scis scriptum: »Mihi vindictam; ego retribuam, dicit Dominus«? Si vero talis est, ut eum convertere possis, cur hoc neglegis? Nonne ad hoc unicuique ingenium liberalisquevgl. , Z. 13 (= OTLOH. tempt. S. 264, 14): libralisque. scientia a Deo prestatur, ut alios edificare moliatur? An arbitraris, ut te tantummodo in alios peccantem velim tolerare et non similiter alios in te delinquentes usque ad penitentiam expectare? Quin potius attende, quia, sicut omnium Creator Paterque sum mortalium, ita erga omnes unum patientię et paternitatis habeo affectum. Vos autem homines hoc decet omnimodo providere, ut tanta pietatis meę devotio vobis valeat prodesse. Ubi ergo nunc est patientia et constantia necnon illa perfectio, quam sepe Deo promisisti, si ille te eripiens a periculis imminentibus constitueret in habitu monachico? En Deus effecit, quod mens tua sepe rogavit, tu quoque, quare tuum tardas persolvere votum? Rogasti etiam tibi talem prestari locum, in quo copiam haberes librorum. Ecce exauditus es; ecce libros retines diversum dogma ferentes, in quibus ęternam poteris cognoscere vitam. Cur rebus variis mentem per inania spargis et minus optatum festinas sumere donum? Ad hęc etiam rogare studuisti, ut, quia te ad toleranda adversa preparatum et promptum existimasti, aliquam super te permitterem venire molestiam temptationis, per quam meruisses aliquatenus expurgari a peccatis. Ecce et hoc ita exaudivi, ut non secus nequissimi temptatoris vota, sed potius iuxta vires tibi concessas ab eo fatigareris. Et tamen, cum ab huiusmodi compugnantia vel aliquid attemptaris,vgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 266, 15): attingeris (z. T. auf Rasur). mox velut ignarus et inermis victus abibis. Constat ineptus homo, qui se scit subdere neutro, nec paci videlicet nec bello. Paci quidem, quia, cum nulla aderit pugna, se tamquam validum et promptum sponte offert ad pugnandum; bello autem, quia, cum primum insonuerit clangor pugnę, mox depositis armis fugit ad solacia pacis. Quem ergo sanctorum patrum in veteri aut in novo Testamento degentium tam gratum mihi tamque preciosum esse umquam legisti, ut eum in tribulationis alicuius fornace noluissem probari? In quibuscumque igitur libris divinę legis placeat hoc, quod iam dixi, exquire, et invenies procul dubio mihi non in sua voluntate homines delicatos,vgl. , Z. 13–14 (= OTLOH. tempt. S. 266, 27–28): voluntate delicatos. sed magis in tribulatione ac persecutione probatos semper placuisse. Unde in Evangelio dicitur: »Beati, qui persecutionem patiuntur propter iusticiam, quoniam ipsorum est regnum cęlorum«. Et iterum evangelica verba testantur: »Regnum cęlorum vim patitur et violenti rapiunt illud«. Item scriptum est de eodem:vgl. , Z. 19–20 (= OTLOH. tempt. S. 268, 4): in Evangelio. ›Arta et angusta via est, quę ducit ad vitam‹. Hinc etiam Paulus apostolus dicit: ›Nemo coronabitur, nisiin , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 268, 6) über der Zeile eingefügt. qui legitime certaverit‹.

Cum ergo hęc et his similia multa in Scripturis sacris scias scripta,vgl. , Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 268, 7): scias esse scripta. quare tu, si aliquam vitę perennis coronam vis percipere, nil tribulationis aut molestię pro criminibus saltiemvgl. , Z. 5 (= OTLOH. tempt. S. 268, 9): saltem. commissis █cupis sustinere? Attende itaque diligenter █ad ea, quę iam dic█cere volo, quoniam legisti talia crebro. Plurimi namque sanctorum non tantum pro peccatorum emendatione seu correctione,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 268, 12): emendatione seu correctione peccatorum (seu correctione über der Zeile eingefügt). quantum propter probationem vel perpetuę felicitatis compensationem tormenta in hoc mundo pertulerunt, sicut sanctus █Iob, Danihel, Esaias, Hieremias in veteri, in novo autem Testamento omnes pene martyrum chori leguntur ideo magis passi, ut, velut aurum in fornace probatum, puriores effecti ęterna perfruerentur requie, quam ut pro sceleribus puniti reatum persolverent illata tribulatione. Tu vero nihil horum tibi merito vendicare potes, ut scilicet magis ad probationem quam ad peccatorum absolutionem amodo affligaris, sed ad hoc tribulationes omnimodas tibi sufficiatvgl. , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 268, 21): opus est (auf Rasur). tolerare, ne pro reatibus tuis ęternas penas cogaris subire.

Hoc quoque oportet, ut iugiter recorderis, quia plurimi pro peccatis multo levioribus, quam tua sint, iusto Dei iudicio aut tormentis gravibus vel inhonesta membrorum amissione vix presentem vitam redimere meruerunt seu etiam, quod miserabilius est, aut gladiis aut bestiis vel igne sive aquis consumpti mortem repentinam subierunt. Quę omnia, licet multimodisvgl. , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 268, 28): multis. criminibus sepe meruisses, non solum pietate divina protectus evasisti, verum etiam interim donain , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 270, 1) über der Zeile eingefügt. utriusque hominis ingentia, quę mortalibus plurimis sunt denegata, tu, velut ex meritis aliquibus acquisita, ab annis puerilibus usque in presens semper tenuisti. Nonne ergo hęc tanta recordatione sunt digna? Numquid ullam in Deum habes iustę querimonię causam? Scio utique te eo maiorem pro tribulatione quacumque recenti querimoniam habere, quo minus in tempore precedenti adversa solitus eras ulla sustinere. Ideoque contra Domini flagella peccatis tuis abolendis nimis necessaria tanto magis modo murmurare soles, quanto maiori clementia patientiaque ille hactenus iniquitates tuas sustinuit omnes. Sed hec est iniustissimain , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 270, 11) in- über der Zeile eingefügt. hominum recompensatio, ut, cum a puericia usque ad senectutem omnigenis peccatorum sordibus involuti mira Dei pietate sustineantur et postea, ne ęternis deputentur suppliciis, pro eorundem peccatorum ablutione aliquatenus affligantur, nullas ei grates studeant impendere vel pro exhibita compassione vel pro emendatione. Noli ergo mirari, quia mihi placet omnes homines probari.vgl. , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 270, 17): omnes probari. Nam nec sibi nec aliis satis cogniti forent, nisi eos temptamenta aliqua certos ac probatos facerent. Quis enim miles nullum prelii periculum expertus preliandi socius erit certus? Ideoque multi in ocio et in pace inutili nutriti, quamvis fortes se esse credant, cum venerint ad bellum, continuo fugę querunt presidium. Sic etiam tu arbitratus es temet ante temptationis tempus validum ad omnia et ecce quam infirmus sis ex temptatione apparet illata. Numquid adhuc nescis, quantum sit noscere, quid sis? Certe, si necdum temptatio aliqua te fortiorem, tui tamen te fecit certiorem, quia prius te, quod non eras, credidisti validum, nunc veritatem proprię fragilitatis expertus agnoscis te infirmum. Hęc est namque illius agnitio infirmitatis, de qua Apostolus dicit: »Virtus in infirmitate perficitur«. Igitur Deo gratias age, quia, quamvis invitum, te fecit iam tibi notum et proprię fragilitatis conscium.

Consideraque simul, quia tanto maiori devotione ac fide regimini divino debes amodo obtemperare, quanto pluribus experimentis iam probasti omnia in Deo tuta esse. Sufficere namque tibi pro fide atque spe retinenda deberet, quod sepe in Psalmista legis et audis: »Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum«. Et iterum: »Fidelis Dominus in omnibus verbis suis et sanctus in omnibus operibus suis«. Itemque: »Custodit Dominus omnes diligentes se« multaque his similia et in psalmis et in aliis codicibus inveniuntur scripta, ut in Esaia propheta, qui ex Domini persona dicit: »Convertimini ad me et salvi eritis omnes fines terrę«. Et iterum idem Propheta dicit: »Derelinquat impius viam suam et vir iniquus cogitationes suas et revertatur ad Dominum et miserebitur eius et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum«. In Ezechihelevgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 272, 20): Ezechiele. quoque propheta invenies similia verba. Scribit enim: ›Vivo ego, dicit Dominus Deus, nolo mortem impii, sed ut convertatur et vivat‹. Et paulo post profert sententiam, quę, licet iustis, ne de se aliquid presumant, pavorem ingerat, iniustos tamen verbis omnem humanę clementię usum excedentibus consolatur dicens: ›Etiamsi dixero iusto: Vita vivat, et confisus in iusticia sua fecerit iniquitatem, omnes iusticię eius oblivioni tradentur. Si autem dixero impio: Morte morieris, et egerit penitentiam a peccato suo feceritque iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur‹. In aliis etiam prophetis invenitur scriptum, quanta Dei gratia sit super omnes, qui invocant illum. Iohel namque propheta dicit: »Convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est, patiens et multę misericordięfehlt in , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 272, 31–274, 1). et prestabilis super malicia«. Et Amos propheta dicit: »Querite Dominum et vivite«. Non minorem quoque fidei atque spei doctrinam in Iona propheta invenies, in quo commemoratur benignitas Dei inmensa circa Ninivitas delinquentes. Eadem itaque rudimenta ac solacia in omnibus sacrę Scripturę libris reperiuntur, sicut et apostolus Paulus testatur dicens: ›Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum‹. Item Paulus inter innumera epistularum suarum documenta specialiter, quali clementia Deus in tribulatione vel temptatione positos tueatur profert dicens: ›Fidelis Deus, qui non patietur vos temptari supra id, quod potestis, sed faciet cum temptatione proventum, ut possitis sustinere‹, illud scilicet proventum vocans, quod variis temptationibus fatigati, sed ad Deum clamantes liberati, #discimus, quanta nequitia sit diaboli nos impugnantis quantaque Dei gratia nos exinde liberantis.

Sed si de his omnibusvgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 274, 15): de omnibus. documentis, quę iam ex Scripturis sanctis prolata sunt, aliquid diffideres, vel quia ex legis umbra seu quia ex puris hominibus sunt dicta, saltiemvgl. , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 274, 17): saltim. ea, quę dicta sunt a Domino nostro Iesuvgl. , Z. 2–3 (= OTLOH. tempt. S. 274, 17–18): Domino Iesu. Christo, qui Deus et homo est, firmiter credere debuisses. Dicit enim Matheo evangelista narrante: ›Non veni vocare iustos, sed peccatores‹. Item eodem narrante: »Venite«, inquit, »ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vosvgl., Z. 7–8 (= OTLOH. tempt. S. 274, 21): vos reficiam.«. Luca etiam perhibente discipulos suos pro quadam ratione inmiti increpat dicens: »Nescitis, cuius spiritus estis; Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare«.vgl. den kritischen Apparat in VULG. (Ed. WEBER) S. 1627. Über die Überlieferung von Luc. 9, 55–56 vgl. auch Itala III S. 113–114. Item per eundem Evangelistam ait: ›Gaudium erit in cęlo super uno peccatore penitentiam agente‹, quam supravgl. , Z. 13 (= OTLOH. tempt. S. 274, 25): super. nonaginta novem iustis, qui non indigent penitentia. Iohanne quoque perhibente dixit discipulis suis: »Amen, amen, dico vobis, quia, qui verbum meum audit et credit ei, qui misit me, habet vitam ęternam. Et in iudicium non venit, sed transit a morte in vitam«. Quia ergovgl. , Z. 19 (= OTLOH. tempt. S. 276, 4): igitur. tibi datum est nosse legendo et meditando huiusmodi documenta, cur, queso, non sufficiunt tibi pro fidei et spei salutiferę constantia? Numquid pro munere parvo vel sine causa datam tibi literarum scientiam existimas? O quanti precii pensarentur ista apud multos, quę tu pro nihilo deputas! Proinde vero, quia non solum supra memorata scientię liberalisvgl. , Z. 5 (= OTLOH. tempt. S. 276, 9): libralis. gratia, sed etiam ea, quę ex ingenio naturali ipsoque usu communis vitę velu#t certissima de Deo prius sentiebas, nunc in oblivionem et in errorem ducto minime tibivgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 276, 12): tibi minime. suppetunt pro retinenda inter temptationis illatę molestias fidei speique constantia, lib#et illa memorarevgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 276, 14): referre. Dei beneficia, quę expertus es █in puericia, ut, dum hoc, quod modo licet plurimis instructus documentisvgl. , Z. 12–13 (= OTLOH. tempt. S. 276, 15): documentis instructus. (utpote in etate maturiori constitutus) ignoras, te olim in etate puerili satis nossevgl. , Z. 14 (= OTLOH. tempt. S. 276, 16): novisse (-vi- über der Zeile eingefügt). probavero, vel sic confusus ad cor redeas et Dei misericordia potentiaque numquam diffidas, quolibet modo afflictus videaris qualicumque temptatione diabolica imp█ugneris.vgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 276, 19): tempatione impugneris. Diabolus enim iusto Dei iudicio fatigare te ad tempus permittitur, sed sollicitudo tua nisibus omnimodis hoc debet perpendere, ne ille delusione sua te valeat subvertere.

XXIII.

Kapitelüberschrift »Plures cœlestes doctrinæ, quibus auctor imbutus ad vincendas tolerandasve tentationes excitatus fuit« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Quis igitur ille erat, quem tu quondam, cum nuper ad scolam pro literis discendis traditus esses et sepe inter coevulos ac scolasticos █residens,keine Rasur in , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 276, 25). ne verberibus dirisvgl. , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 276, 25): ullis. castigareris, █timuisses,keine Rasur in , Z. 4–5 (= OTLOH. tempt. S. 276, 25). unice pro discendi facilitate invocasti et exaudivit te? Quem, queso, tunc credideras tam █pium, ut te parvulum a virgularum plagis defenderet, tamque potentem, ut capacitatem etiam sensusvgl. , Z. 8–9 (= OTLOH. tempt. S. 276, 28): capacitatem sensus. necnon ampliorem scientię facultatem concedere tibi posset? Nonne Deum solum, Creatorem et Provisorem universorum? Numquid non tuis tunc satisfecit precibus, quamvis tu necdum ad proferendas orationes sinceras existeres gnarus? Certe temetipso consentiente, nisi forte oblivionis aut meroris causa impediaris, testor, quia non solum premonstratas a doctore, sed etiam nondum reseratas lectiones et cantica tam capaci celerique sensuvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 278, 7): effectu. didiceras, ut non parvum miraculum ceteris simul discentibus exhiberes.

Quoniam igitur adhuc parvulus et in scolis positus tantam Dei gratiam potentiamque sepe expertusvgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 278, 9): potentiamque expertus. es, cur etiam modo, cum viriles annos retinere videaris, cum per dona scientię plura necnon per experimenta multa pietatis divinę noticia potiaris, dissimilia de Deo credis? O qualis vir, qui aliquantalum prof█iciens in puerili ad nihilum tendit fungens etate virili, cum congruentior humani profectus ordovgl. , Z. 6–7 (= OTLOH. tempt. S. 278, 14): ordo humani profectus. sit de puerili in virilem animum proficere, de parvisvgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 278, 15): magnis. ad maiora conscendere, sicut et Apostolus dicit: ›Cum essem parvulus, cogitabam ut parvulus, sapiebam ut parvulus; quando autem factus sum vir, evacuavi, quę erant parvuli‹. Attende ergo, quanta pietatis divinę experimenta teneas, et a fidei speique constantia deficere noli, sed recordare iugiter, quia scriptum est: ›Iustus ex fide vivit‹ et: ›Omnia possibilia sunt credenti‹, sed et illud, quod beatus Petrus apostolus ammonet dicens: ›Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, querens, quem devoret; cui resistite fortes in fide‹. Quid adhuc dubitas de ineffabili Dei clementia et de precavenda █diabolicę fraudis astutia? Hostis namque tanti insidiasin , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 278, 25) durch Verweiszeichen am linken Rand des Blattes eingefügt. nullatenus potesvgl. , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 278, 25): vales. evadere, nisi firmiter credas, quia nihil impossibile est apud Deum et quoniam salvat omnes sperantes in eum. Huic vero fidei licet tenacissima diaboli invidia te impediat inherere, suggerens videlicet cordi tuo obtinendę remissionis vel salutis difficultatem necnon divini iudiciivgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 280, 3): iudicii divini. austeritatem, tu tamen supra dicta Scripturę sacrę documenta ac pietatis divinę experimenta sub tenaci memoria repone et procul dubio ab omni diabolica liberaberis delusione. Diabolus enim nullomodo magis confunditur et convincitur,vgl. , Z. 13–14 (= OTLOH. tempt. S. 280, 7–8): convincitur et confunditur. quam cum ei a fidelibus Scriptura sacra obicitur. Quod etiam ex Iesu Christi testimonio manifestissime probatur.vgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 280, 9): comprobatur. Nam, quamvis sibimet maxima verborum scientia inesset, temptatori tamen cum nullis aliis, nisi quę ex sacra pagina protulit, respondere voluit dicens: ›Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei‹. Et iterum:fehlt in , Z. 19–20 (= OTLOH. tempt. S. 280, 12–13). »Scriptum est: Non temptabis Dominum Deum tuum«.

Inter hęc vero scire te convenit, quoniam pro causis variis temptationes diaboli perferre proderit, primo, ut illius inestimabilis malicia et versutia detegatur; deinde, ut uniuscuiusque hominis temptati fragilitas vel constantia agnoscatur ac per hoc fragilis quidem et lapsus, cum conversus fuerit, aliis in temptatione vel fragilitate quacumque adhuc positis condolere compatique sciat, sicut de beato Petro legitur, quia idcirco in peccatum fragilitate propria urgente cecidisset,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 280, 22): cecidit (‑t- auf Rasur; ‑sset- vor Korrektur?). ut aliis peccantibus misereri didicisset. Constans autem et perfectus ideo in temptatione probatur, ut ceteris adhucvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 280, 23–24): ut adhuc. stantibus in exemplum et cadentibus in venerationem reparationemque assumatur,vgl. , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 280, 24–25): venerationem assumatur. sicut et beati Iob perfectio atque constantia cunctis est imitanda necnon veneranda. Ille enim ita pro Domino et proprię carnis ulcera gravissima et filiorum █invisam mortem universęque substantię perditionem sustinuit, uxoris quoque convitia necnon et amicorumvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 282, 1–2): necnon amicorum. obprobria invectionesque plurimas contempsit, ut in nullo Deum offenderet, sicut de eo Scriptura commemorat dicens: ›In omnibus his non peccavit Iob labiis suis neque stultum aliquid contra Deum locutus est‹. Nonne ergo utilis extitit tanta beati Iob temptatio, in qua et ipsius constantia et diversa Satanę reserata est malicia? Eadem utilitatis causa, eadem pietatis cura semper fuit et semper erit Deo super omnes, quos temptari permittit, quamvis vos,in , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 282, 9) über der Zeile eingefügt. homines, efficiente diaboli invidia, infidelitate et desperatione obcecati inutilia et impia de Deo arbitremini. Relinque igitur varium opinionis errorem et ad susceptam monasticę religionis fide moribusque congruis temet prepara professionem.

Arbitraris namque interdum eandem professionem te frustra assequivgl. , Z. 13–14 (= OTLOH. tempt. S. 282, 15): assecutum esse. pro eo scilicet, quia hanc et sine consilio omnium affinium parentumque tuorum et absque consideratione fragilis ac lubricę etatis inmaturęque ad tantum studium subito aggressusvgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 282, 17–18): studium aggressus. fueris. Sed quam facile dubitationem talem evadere valeas oportet, ut attendas. Et primo quidem de consilio, dehinc de ceteris aliqua promere cupio. Consilium namque in bono et in malo potest fieri. Sed, ubivgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 282, 21): cum (auf Rasur). fit in bono, hoc est propter utilitatem animę seu corporis, omnimodo est amplectendum.vgl. , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 282, 23): amplectendum est. Ubi vero in malo, hoc est propter carnalia solummodo vota implenda vel commoda huius vitę noxia acquirenda, non solum fugiendum, sed etiam detestandum est. Unde Psalmista utriusque qualitatem insinuans, postquam dixit: ›Dominus dissipat consilia gentium, reprobat autem cogitionesvgl. , Z. 27 (= OTLOH. tempt. S. 282, 23): cogitationes. populorum et reprobat consilia principum‹, statim subiunxit dicens: ›Consilium autem Domini manet in ęternum‹. Item de bono in Parabolis Salomonis sapientia fatur: » Ego Sapientia habitovgl. , Z. 11–12 (= OTLOH. tempt. S. 284, 1): Ego habito. in consilio«. Rursum in eodem Salomonis libro de consilii boni qualitate dicitur: »Audi consilium et suscipe disciplinam«. Cum enim premittitur: »Audi consilium« ac mox subiungitur: »Suscipevgl. , Z. 14–15 (= OTLOH. tempt. S. 284, 4): Et suscipe. disciplinam«, patet profecto, quia hoc est verum rectumque consilium suscipere disciplinam. Sed, ut vulgari etiam more de consilii qualitate disputemus, numquid tu semper amicorum vel parentum consilia quesisti, quando aliqua flagicia perpetrare voluisti? Veritusne ergo es tunc ideo Deum offendere, quia talia sine consilio solebas facere? Ecce vides, quam superfluum sit te ex hoc arbitrari Deum offendisse, quod sine consilio amicorum utilitatem tractares animę, quandoquidem pro explenda carnis nugacitate nullum consilium requirens minus offendere putasti.

Quod autem propterea animo sepius nutanti incedis, quia in fervore iuvenili immaturaque adhuc etate positus tam difficilem monasticę vitę religionem quasi inconsiderata laboris tanti difficultate assumpsisti, scias procul dubio nihil aliud esse nisi causam delusionis diabolicę, quia, sicut expedit omnibus ad me conversis et ut tu quoque rogasti, diabolus iuste permittitur te temptando fatigare. Siquidem tam in iuvenili quam in provectiori etate debere et posse ad viam meliorem converti testantur et exempla multorum et librorum paginęvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 284, 22): scripta. sacrorum. Dicit enim Ecclesiastes: »Memento Creatoris tui in diebus iuventutis tuę«. Item in libro Iesu filii Syrahvgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 284, 24): Sirah. legitur: ›Non tardes converti ad Dominum et ne differas de die in diem‹. In eodem quoque libro scriptum invenitur: ›Quę in iuventute tua non congregasti, quomodo invenies ea in senectute tua?‹ Hinc et Propheta dicit: ›Puer vel peccator centum annorum maledictus erit‹. Ad hęc etiam rogo, cui validior prestantiorque etas magis congruit servire, Deo an diabolo? Numquid, priusquam vires defecerint corporis, nullus homo viam debet arripere perfectionis?

Est et alia causa super molestia passionum tuarum tractanda, quam decet, ut mente perpendas intima. Nam, quanto maioribus beneficiis ditatus et longiori patientia hactenus a me es #supportatus, tanto difficiliorem conversionis viam sustinere debes. Scio namque in iuventute difficillimam esse cuiuslibet conversionem, sed et te convenit scire, quam difficile, quam laboriosum mihi #quodammodo erat per #illorum scandala, qui per te depravati sunt, quod tu plurimis in utroque homine laureatus beneficiis pene tempus omnevgl. , Z. 19 (= OTLOH. tempt. S. 286, 10): omne tempus. preteritum consumpsisti in flagiciis. Finitis igitur solutionibus, quas pro rebus quibusdam in quibus dubitando laborabas, protuli, numquid adhuc, o amator dubitationis totius, aliquid certum et definitum probatione ulla accepisti? An ignoras, quoniam documenta tanta, quacumque ratione vel meditatione concepta, nequaquam adeptus es frustra? Ideoque in eorundem documentorum cognitione stabilem mentis retine intentionem et per hęc prepara animum tuum ad temptationem. Nam, quanto maiori inspirationis divinę gratia iam premonitus instructusque eris,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 286, 20): es. tanto validiorem temptatoris molestiam patieris. Iterum atque iterumin , Z. 11 (= OTLOH. tempt S. 286, 21) über der Zeile eingefügt. eadem repetens ammoneo, ne forte inter eos deputeris, »Qui«, ut scriptum est, »ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt«. Mirari itaque noli, si quid passurus sis novi. Verumtamen prescio, quanta infirmitate et ambiguitate inter novas temptationis molestias dissolvaris, arbitratus scilicet me ipsum Deum omnipotentem omnino non esse et hęc omnia, quę de me percepisti, apud te quasi somnia videri. Recede ergo, recede, miser,vgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 286, 28): ergo, miser. ab hac dementia, quia, sicut sepissime tibi patefactum est, delusione circumvallaris diabolica. Attende, o captive, ne tu sis ille, de quo █dicit Psalmista: »Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus«. Diabolus quippe satis agnoscens universos confugientes ad me veniam promereri posse, omnigenis delusionibus retrahit eos ab ipsius aditu venię, hoc est a fide, inmittens videlicet fraude solita huiusmodi cogitationes, ut aut indignum mihi videatur sceleratos quosque iustificare, seu austeritatem tantam mihi inesse, quam nullus homo peccator, etiamsi pro penitentia semper castigetur, valeat minorare, sive ut de iustorum retributione perpetua et de impiorum perenni dubitent pena, vel etiam iudicia blasphemare audeant mea, seu ut Scripturę sacre dicta intentione subvertant sinistra, ad extremum vero ut, sicut tu quoque modo delusus privaris, de certissima substantię meę priventur agnitione.

XXIV.

Kapitelüberschrift »Cur Deus omnem creaturam rationalem tentari permiserit, et quanta tum Veteris, tum Novi Testamenti patres pertulerint, antequam in arcem perfectionis evaderent« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Sed, quia insipientiam animi tui huc usque pre mortalibus multis sustinui ammonendo et instruendo, cur etiam talia permittam contingere, aliquatenus te volo instruere. Numquid ignoras angelos et archangelos omnesque cęlicolas, quis longe sublimiores natura constant humana, in eo voluntatis suę arbitrio relictos, ut, sive mecum velvgl. , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 288, 18): sive. cum principe diabolo vellent, permanerent? Sic quippe eos oportuitvgl. , Z. 5–6 (= OTLOH. tempt. S. 288, 19): oportuit eos. probari, ut, et quid in me et quid in se essent, posset denudari. Unde, cum probati quidamvgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 288, 20): quidam probati. sine me nihil esse, alii vero in se aliquid esse et posse crederent, hi, qui in me suum tantummodo esse decernebant, electione et felicitate perpetua videbantur digni, illi autem, qui se viribus propriis commendabant, ut patefieret, quid sine me possent, inremediabili iudicio sunt puniti, sicut in epistula beati Petri apostoli legitur: »Deus«, inquit, »angelis peccantibus non pepercit«. Et in epistula Iudę: ›Angelos, qui non servaverunt suum principatum, sed reliquerunt suum domicidlium, in iudicium diei magni eternis vinculis reservabit‹.

Nota quoque et illud, quia, si idem angeli in exordio creationis suę ita probati non essent, licet natura preclarissima pollerent,vgl. , Z. 20–21 (= OTLOH. tempt. S. 290, 1): potirentur. per se tamen aliquid posse existimantes tanto nequius quandoque superbiendo caderent, quanto iam diutius se viribus propriis stetisse c█renderent, et in huiusmodi dilatione non tantum angelicę, sed etiam humanę damna evenirent naturę, quia, cum districtio divina angelis #superbientibus in initio minime resisteret, humana profecto superbia impunitatis tantae causa magis ac magis Deum contemnens graviori demum iudiciovgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 290, 8): supplicio. prosternenda caderet. Quamobrem, quid vel angelica seuvgl. , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 290, 9): vel. humana natura per se possit, mox in utriusque initio apparere oportuit, ut eorum casus non tam sibi ceterisque videretur detrimentum quam doctrinę exemplum, et eo fortius postmodum starent mihique tenacius inhererent, quo maiori experimento per semet nilvgl. , Z. 15 (= OTLOH. tempt. S. 290, 13): nihil. posse didicissent. Ceterum hi angeli, qui arbitrii libertate data probati a consortio subiectionis meę sponte discesserunt, ideo venię remedium non meruerunt, quoniam extrinsecus nulla rerum necessitate, nulla intrinsecus naturę suę ad hoc coacti sunt imbecillitate, sed vitio tantummodo superbię ex ipsa libertatis claritatisque suę excellentia inflati, potentię meę presumebant resistere. Homo autem primus, licet sapientia multiplici et conditione spiritali ita esset adornatus, ut diceretur ad imaginem et similitudinem Dei factus, quia tamen compositus erat ex carne lutea et diaboli preventus seductione atque astutia, pro precepti mei transgressione █veniam meruit, ea tamen ratione, ut eiectus de paradyso voluptatis operaretur terram, de qua sumptus est, et in sudore vesceretur pane. Quod scilicet et iuxta literam de corporali, ut ea, quę in hoc exilio corpori essent necessaria, cura excoleret varia, et de illo spiritalivgl. , Z. 14 (= OTLOH. tempt. S. 290, 28–29): de spiritali. pane, id est Christo, potest intellegi, ut, cui prius facillimo liberi arbitrii nisu inherere et in quo omnia habere posset, ad eum postmodum lapsus cum sudore maximo penitentię rediret, atque eiusdem arbitrii ingeniique vires, quas ante transgressionem absque sensus torpore ad cuncta bonitatis iura retinuerat, postea carnis fragilitate prepediente cum labore gravi obtineret.

Cum igiturvgl. , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 292, 4): ergo. hac ratiocinatione agnoscas non solum eundem primum hominem singulari conditionis humanę primatu sapientiaque laureatum, sed etiam omnes cęlicolas, quorum excellentię creatura nulla comparatur, absque probatione congrua non posse mihimetvgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 292, 8): mihi. firmiter inherere necnon sui meique differentiam pervidere, quem deinceps hominum ceterorum a primi hominis prudentia insita aliquid distantium arbitraris esse tam perfectum, ut sine temptatione meę magnificentię suęque fragilitatis certum capere possit experimentum?

Quod si temptationis insol█itę molestias super te irruisse causaris, attende quoque, quia tu pene insolito more gratiam meam huc usque magis quam alii plures adeptus sis. Nonne tibi insolitum videtur a puericia usque in presens omnimodis te sceleribus █implicatum non solum condignas penasvgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 292, 17): penas condignas. evasisse, sed etiam quasi vice versa hęc, quę multis denegata sunt religiosis et (quod non absque ammiratione magna pensari valet) cum labore magno exquirentibus, ea nisu facillimo dona pietatis meę ingentia percepisse? Recordare, queso, quid tu absque labore solito hactenus beneficiorumvgl. , Z. 5 (= OTLOH. tempt. S. 292, 21): solito beneficiorum. et quid ceteri plures mei electi experirentur angustiarum, priusquam pacem vel requiem ullam non dico futurę, sed presentis vitę obtinerent, quamvis nonnulli inter beneficia demum sibimet collata afflictiones varias perferrent.

Et, ut haec apertius tuo innotescant animo, quosdam, qui huiusmodi vitam ducebant, tam in veteri quam in novo Testamento per nomina recitare cupio. Scisne, quantos labores et tribulationes Iacob patriarcha pertulerit, priusquam ullam benedictionis perceptę a patre suo Isaac gratiam promereri potuerit? Nam, ut Genesis liber testatur, oderat semper Esau Iacob pro benedictione, qua benedixerat ei pater. Ideoque matre suadente idem Iacob propter fratris metum profectus est in exilium, ubi avunculo suo XIIII annos serviens ignobilis personę sortitus est negocium. Postea vero, cum rediret ad patriam, in tantum adhuc fratris expavit iram, ut pro reconciliatione nuncios premittens, non solum iam fratrem, sed et dominum appellaret dicens: ›Sic loquimini domino meo Esau. Hęc dicit frater tuus: Mitto nunc legationem ad dominum meum, ut inveniam gratiam in conspectu tuo‹. Cum autem advenientem fratrem procul vidisset, pre timore in terram cadens septies adoravit, donec appropinquaret. Videsne ergo, quantas afflictiones ille tantus vir sustinuerit, antequam gaudia aliqua benedictionis promissę gustaverit? At, si gustavit, magnus timor hęc superavit. Eadem quoque de filio suo Ioseph proferri licet.vgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 294, 14): possunt. Quem, cum per somnia patefacta fratres sui magnum quendam sibique preponendum arbitrarentur, mox obliti totius fraternitatis contra eum omnimoda succensi sunt invidia adeo, ut vix ab illius interfectione sese cohibentes venundarent eum Ismahelitis. A quibus translatus in Egyptum tantam ibidemvgl. , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 294, 19): ibi. contritionem pressuramque sustinuit, ut, sicut de eo Psalmista commemorat, ferrum pertransiret animam eius, donec veniret verbum eius,vgl. Ps. 104, 18–19. id est: Antequam perciperet predestinatam et revelatam potestatem, quam non solum super omni Egypto, sed etiam super cunctis fratribus suis ad se pro inopia confugientibus possessurus erat.

Similia etiam invenire vales de illo precipuovgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 294, 25): de precipuo. viro Moyse et de famulo meo David et de sancto Danihele. Qui omnes, licet disparibus modis, ante et post susceptam sublimitatemvgl. , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 294, 27): dignitatem. tribulationes periculaque maxima pertulerunt. Tales etiam viri multi inveniuntur in veteri, sed multo plures in Testamento novo, qui tanto maiora passi sunt discrimina, quanto non iam presentia ulla, sed tantummodo futura et ęterna desiderabant premia. Illi namque, qui ante legem vel sub lege religiose vixerunt, licet iusti sanctique essent, magis tamen ab aliis quam a semetipsis illatas tribulationes sustinuerunt; isti autem, quibus exortus est verus iusticię sol, id est Christus, qui dixit: »Si quis vult post me venire, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me« et iterum: »Qui amat animam suam, perdet eam«, huiusmodi rudimentis incitati semetipsos tortoribus offerebantvgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 296, 9): offerebant tortoribus. et, si tortor alius defuisset, sese cum vitiis et concupiscentiis semper crucifigebant. Ideoque non facile terrenam sortiti sunt dignitatem, sed iugiter intendebant ad spiritalem, ut videlicet ipsi semet contra diabolicas temptationes fortiter munirent aliosque exemplis suis erudirent. Verumtamen, priusquam passionum propriarum █victoria et pace fruerentur vel aliquibus regendis preponerentur, plurima pertulerunt pericula, multa transierunt tempora. Quidam etiam in spiritali dignitate iam constituti preter afflictiones spontaneas egritudinis vel persecutionis varię flagella ob humilitatis custodiam a me transmissa usque ad finem vitę presentis sunt passi. Quamvis ergo huiusmodi viros innumerabiles, ut supra dictum est, in Testamento novo possis invenire, aliquos tamen exempli gratia nominare volo, ut, cum hos in testimonium assumpsero, facilius agnoscas qualitatem ceterorum.

Inprimis itaque apostolos Domini Iesu Christi attende, quid laboraverint, quid pertulerint, ante quam aliquem laboris sui fructum, ante quam sublimitatis percipiendę gradum, non dico in futura, sed in presenti tantum vita, ubi ecclesię universę preferendi erant, possederint. Dicit enim, ut evangelica verba testantur, ipse primus apostolorum Symon Petrus ad Iesum: »Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te; quid ergo erit nobis?« Quid autem in his verbis, ubi beatus Petrus se suosque coapostolos omnia reliquisse dicit, intellegendum putas, nisi (quod maximę difficultatis est) parentes, propinquos, dulcia matrimonii iura, filios, predia, domos, postremo voluntatem propriam omniaque carnis desideria? Quamobrem, licet idem apostolivgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 298, 5): licet apostoli. relictis omnibus suis Dominum Iesum comitarentur iugiterin , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 298, 6) über der Zeile eingefügt. corpore ac mente fideli, manifestum est tamen eosdem pro rerum suarum dimissione necnon pro humanę fragilitatis occasione diutius a diabolo temptari ac fatigari, maxime cum et ipse Dominus temptationes eius voluerit pati. Unde ad eosdem apostolos dicit: ›Vos estis, qui permansistis mecum in temptationibus meis‹. Pretereavgl., Z. 7–8 (= OTLOH. tempt. S. 298, 11): Pręterea. tribulatione premebantur maxima, cum ipsum Dominum, in quo omnem spem suam ponebant, comprehendi ab hominibus pravissimisvgl. , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 298, 13): pessimis. et flagellari morteque turpissima condemnari videbant. Huic autem tribulationi successit et altera, quia scilicet propter inusitatam sibique invisam tanti magistri passionem, licet argumentis multis patefactam, vix eius credebant resurrectionem. Inter hęc quoque nihilominus persecutione ac metu Iudeorum afficiebantur. Tantis igitur tribulationibus apostoli sunt afflicti necnon probati, priusquam in illo, quo ponendi erant, █ecclesię totiusvgl. , Z. 19 (= OTLOH. tempt. S. 298, 20): totius ecclesię. fundam█ento collocarentur, prius quam ullum laboris sui fructum vel potestatem in animabus lucrandis meruissent adipisci. Sed his generaliter de apostolis omnibus prolatis, nunc libet de aliquo illorum ceterorumque Patrum specialiter exempli gratia mentionem facere, quid unusquisque eorum tribulationis et angustię ante vel post perceptam spiritalis gratię sublimitatem pertulerit, ut, cum tam precipuos Patres innumeris tribulationibus afflictos agnoveris, insolitam magis gratiam quam molestiam ullius temptationis hactenus esse collatamvgl., Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 300, 2): esse tibi collatam. probare possis.

Attende ergo ad sanctum Paulum apostolum etvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 300, 3): Paulum et. considera, quot perpessus fuerit genera persecutionum. Nam, sicut in libro actuum apostolorum et in ipsius epistulis valet agnosci, postquam Christo Iesu vocante ad conversionem venit, numquam fere sine adversantium persequentiumque periculis extitit. Eius quoque collegam in persecutionum dumtaxat numerositate, Athanasium,Athanasio Alexandrinę ecclesię presulem, accipe, qui, sicut in Hystoria ecclesiastica legitur, mox post susceptam presulatus dignitatem pro catholicę fidei defensione laborans inmensis hereticorum persequentium insidiis pene usque ad vitę suę finem afficiebatur. Sic quippe de eo Scriptura sacra refert: ›Huius‹, inquit, ›tanti in ecclesia pro fidei integritate agones fuerunt, ut etiam de hoc dictum esse videatur, quod scriptum est: Ego enim ostendam ei, quanta eum pati oporteatvgl. , Z. 6–7 (= OTLOH. tempt. S. 300, 15): oporteat eum pati. pro nomine meo.vgl. Act. 9, 16. In huius enimvgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 300, 16): namque. persecutione universus coniuravit orbis et commoti sunt principes terrę. Gentes, regna, exercitus convenerunt adversus eum. Ille autem divinum illud conservabatvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 300, 18): conferebat. eloquium dicens: Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum; si insurgat prelium, in hoc ego sperabovgl. Ps. 26, 3.‹. Isti igitur duo viri in exemplum persecutionis humanęvgl. , Z. 14 (= OTLOH. tempt. S. 300, 20): humanę persecutionis. sufficiant tibi, ut non solum nihil insolitum, nihil inauditum te aliquando ab homine quoquam pertulisse arbitreris, sed nec particulam minimam earum persecutionum, quas alii pertulerunt te passum esse noveris. Tu enim pro eo,in , Z. 19 (= OTLOH. tempt. S. 300, 24) über der Zeile eingefügt. quod aliquantulum adversitatis et persecutionis prius in seculo constitutus pertulisti et nunc in monasterio positus parvissimis temptationum stimulis, quibus etiam christianus omnis probandus erit, fatigaris, maioribus quam alii persecutionum temptationumque periculis afflictum te frequenter arbitraris. Sed hęc longe aliter, quam tibi videantur, invenies, si veritatem consideres. Nam, quod in persecutionibus violentia humana illatis nil simile aliis pluribus pertuleris, iam satis demonstratum est exemplis.

Deinde vero oportet considerare, quantum aliis in afflictione carnis et in omni contemptu vitę huius sponte laborantibus s█uccumbas. Attende itaque in duos venerandos Patres et spiritalis vitę doctores, sanctum videlicet Antonium ac beatum Benedictum, quorum tanto facilius potes recordari, quanto magis ex lectione assidua tibi sunt noti. Illorum ergo vitam legens cito potes cognoscere, quantam uterque pertulerit afflictionem pro Dei amore, quam devote inprimis, cum adhuc █iuvenilis essent etatis, mundana reliquerint omnia, quantas deinde diaboli sustinuerint insidias et temptamenta. Unus namque eorum,in , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 302, 18) z. T. auf Rasur. id est beatus Antonius, a quo etiam omnis fere exorta est heremitarum et cenobitarum institutio, tanta conversationis sanctitate pollere cępit, ut ex hoc antiquus hostis invidię facibus omnimodis accensus, non solum spiritalibus et invisibilibus eum █impugnaret insidiis, verum etiam corporalibus atque apertis afficeret plagis. Sed et alter nihilominus Dei gratia repletus maxima sanctitatis suę monimenta tam scriptis quam moribus reliquit. Quid multa? Quicquid afflictionis, quicquid constat laboris in vigiliis et in ieiuniisvgl. , Z. 11–12 (= OTLOH. tempt. S. 302, 26): et ieiuniis. vel in solitudinis horrore et in vestimentivgl. , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 302, 27): in preciosi vestimenti (in preciosi auf Rasur). abiectione seu in desideriorum carnalium devincenda passione vel in omnigenis invidię diabolicę dolis superandis, eosdem invenies diu tolerasse, antequam ad arcem perfectionis, qua plurimis preferendi erant, pervenirent. Hęc igitur, queso, diligenter animadverte et tantas Patrum prenominatorum afflictiones ad tuas, quas tu interdum insolitas arbitraris, confer tribulationes et tunc procul dubio cognosces, quia parvi sunt, quos modo vel umquam pertulisti dolores, quamvis idem Patres nullatenus, sicut tu, pro criminum capitalium penitentia mererentur affligi.

XXV.

Kapitelüberschrift »Varia tentatorum, præsertim a spiritu luxuriæ, exempla. Quanta humiliandi nos necessitas sit etc.« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Pręterea tibi in etate primeva multo maiora quam illis humani solacii adiumenta multoque plura quam illis impensa sunt a me exterioris hominis solacia, quibus iure incitatus fide atque devotione magna properare debuisses ad obtinendam hominis interiorisvgl. , Z. 9–10 (= OTLOH. tempt. S. 304, 12–13): interioris hominis. puritatem, quę non nisi per magnam carnis acquiritur afflictionem. Si enim illi █beneficiis parvis primitus adiuti ita sunt inflammati, ut labores maximos pro consequenda vitę spiritalis puritate sustinerent, cur tibi, qui parvus adhuc dona adeptus es ingentia, videtur grave tribulationem saltiemvgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 304, 17): saltem. aliquam pro puritate eadem tolerare? Dic, rogo, quis tibi videris, ut nec pro subsidiis presentibus nec pro futura et perenni mercede molestiam ullam perferre velis? Quid ergo olim, cum in scola positus esses, pro capacitate magna discendi laborasti? Quod deinde in seculari vita positus habuisti studium, ut eius inanem evaderesvgl. , Z. 1–2 (= OTLOH. tempt. S. 304, 23): inanem noxiumque evaderes. luxum? Quid etiam nunc, cum ad monasterium venires, ieiunando, vigilando, orando seu in qualicumque disciplina ~~disciplina~~ regulari insistendo plus aliis laboras, ut et pro preteritis criminibus consequaris veniam et de futuris habeas cautelam? Denique, qui preterita rite emendare et futura mala cupit devitare, necesse est ut in vigiliis, ieiuniis et orationibus necnon in aliis bonis operibus carnem studeat edomare. Sed tamen, quantum ad conversionis novita~~tem~~s et ad laboris tui permittit exiguitas, █curam assiduam tibi █inesse pro his omnibusder korrigierte Text auch in , Z. 11–13 (= OTLOH. tempt. S. 304, 31–32). assequendis non denego. Unde et ego eadem pietatis meę beneficia, quę hactenus tibimet exhibui, amodo non auferam a te; tu tantum »Viriliter age et confortetur cor tuum et sustine Dominum«.

Adhuc restat afflictio et temptatio una, id est passio concupiscentię carnalis diuturna. In qua, quia te specialiter vexatum esse credis, ideoque in hac assumenda sunt aliquorum Patrum exempla ut in ceteris. Sed hoc inprimis pensandum est, quia is, qui numquam et qui sepius carnis corruptionem expertus est, nulla possunt conluctatione coęquari. Quamvis enim utrique impugnatione gravi affligantur, is tamen, qui huiusmodi vitio fragilitate humana devictus sepe succubuit, tanto longiora et █graviora passionum carnalium certamina iure sustinebit, quanto frequentius eisdem passionibus consentiendovgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 306, 13–14): consentiens. semet subiecit. █Hac igitur re considerata aliquos iamin , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 306, 15) über der Zeile eingefügt. utriusque qualitatis homines ex Scriptura sacra probatos ad exemplum assume, ut perspecta aliorum temptatione atque labore, facilius impugnationis et laboris tui quantitatem agnoscas. Et primum quidem illi, qui pro castitatis intimę perseverantia, deinde vero hi, qui pro corruptionis luxuriosęque vitę penitentia agenda certaverunt, proponantur. Sicut ergo Dialogorum liber narrat, sanctus Equitius, cum in iuventutis suę tempore nimi#o carnalium desideriorum certamine fuisset fatigatus, ipsis suę temptationis angustiis ad orationis studium sollertior est factus. »Cumque hac in re ab omnipotente Deo remedium continuis precibus quereret, nocte quadam assistente angelo eunuchizari se vidit«. Ecce quantum sanctus iste laboravit, qui quanto magis impugnabatur, tanto studiosius oravit, ne vinceretur.

In collationibus quoque Patrum de quodam abbate eximio, nomine Sereno,vgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 306, 28–29): qui dictus est Serenus (qui dictus auf Rasur). legitur, quia, cum pro interna corporis et animę castitate nocturnis diurnisque precibus, ieiuniis etiam ac vigiliis infatigabiliter insisteret, adveniens ad eum in visione nocturna angelus Domini eiusque velut aperiens uterum quandam ignitam carnis strumam de eius visceribus avellens atque proiciens suisque omnia, ut fuerant, locis intestina restituens: ›Ecce, inquit, incentiva tuę carnisvgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 308, 5): carnis tuę. abscisa sunt et obtinuisse te noveris hodierna die perpetuam corporis puritatem, quam fideliter poposcisti‹. Ecce vides, quantos sit passus et iste labores. Quapropter, ut nemo excusationem vel diffidentiam habeat, ea, quę fideliter poscit, impetrassevgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 308, 10): impetrare. non posse, quod utrique constanter petierunt, assequi meruerunt. Et, ut huiusmodi exempla non solum in fortiori, sed etiam in sexu habeas infirmiori, in Vita Patrum narratur, quoniam abbatissa quędam sancta, nomine Sara, XIII annis fortiter a fornicationis demone sit impugnata et numquam rogaverit, ut discederet ab ea huiusmodi pugna, sed hoc solum dixerit: Da mihi fortitudinem, Deus.vgl. VITAE patr. 5, 5, 10. Ecce fides qualis et quantus amor pietatis, ecce quid uterque sexus laboraverit pro virtute castitatis! De quorum omnium puritatis constantia sicut procul es effectus, ita etiam eorum laborem et impugnationem numquam fueras expertus. Quamobrem, quia perfectorum et in castitate perseverantium omnimodo discrepas meritis atque labori, videamus, si vel eorum, quorum impudicitię et █inreligiositati minus discrepare videris, tribulationi quoque etvgl. , Z. 17–18 (= OTLOH. tempt. S. 308, 24): tribulationi et. impugnationi, quam pro penitentia agenda pertulerunt, aliquatenus assimileris.

Legitur quippe in supra dicta Vita Patrum, quia fuerit quidam vir vitam turpissimam super omnes vicinos suos ducens ita, ut opinatissimus in flagiciis haberetur. Hic aliquando Dei miseratione compunctus ad penitentiam convertitur et intra sepulchrum quoddam se concludens priorum scelerum pollutiones lacrimarum fontibus diluebat. Cumque in his posito ei ebdomada transisset, noctu veniunt ad eum demones in sepulchro clamantes et dicentes: Quid est, quod agis, o impurissime et flagiciosissime? Postquam omni spurcitia satiatus es, nunc a nobis castus et religiosus effugere cupis?vgl. RUFIN. hist. mon. 5, 2–4, Z. 354–366. Nolis, velis, amodo unus ex nobis eris. ›Hęc et huiusmodi plura exprobrantibus eis ille iacebat immobilis, ne auditum quidem suum convertens adin , Z. 14 (= OTLOH. tempt. S. 310, 7) über der Zeile eingefügt. eos nec ullo penitus sermone respondens‹. Cumque illi sepius eadem repeterent nec ille omnino moveretur, tunc in furorem commoti demones verberibus eum afflixerunt multisque cruciatum suppliciis semivivum reliquerunt. Ille tamen tot cruciatibus nec moveri potuit a loco, in quo orationis causa iacuerat. Sequenti vero nocte demones iterum venientes gravioribus eum verberibus cruciabant. Sed nec tunc quidem moveri valuit a loco, melius esse dicens mortem subire quam ultravgl. , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 310, 16): ultro. demonibus obedire.vgl. RUFIN. hist. mon. 5, 8–10. ›Nihilominus tercia nocte multitudo demonum convenit et absque ulla miseratione in eum irruentes omnibus penis cruciatibusque afficiunt. Cumque iam corpus defecisset in suppliciis, extremus tamen spiritus obsistebat imperio demonum. Quod ubi impii viderunt exclamantes voce magna: Vicisti, inquiunt, vicisti‹.

Quid ergo tibi in huiusmodi impugnatione videtur? Numquid, quia te supra multos occultis ac manifestis tribulationibus oppressum esse sepius estimabas, tale aliquid umquam passus eras? Quin immo longe minoribus subiacebas temptationibus. Sed, licet exemplo satis hoc sis victus ab uno, pro eo tamen, quod in occultis et spiritalibus temptationibus maxime te vexatum arbitraris, aliud, in quo spiritalis tantum impugnatio declaratur, proferre libet exemplum. Legitur namque de sancta Maria Egyptiaca, quoniam inter cetera, quę Zosimę abbati de vitę conversionisque suę qualitate referebat, dixit: ›Crede mihi, abba, decem et septem annis feris et inrationabilibus luctabar desideriis‹. Et post pauca: ›Cogitationes autem, quę ad fornicationem iterum compellebant me, quomodo tibi enarrare possum? Ignis intus infelix corpus meum nimius succendebat et me per omnia exurebat et ad desiderium commixtionis trahebat. Dum ergo talis ascenderet cogitatio, prosternebam me in terram et lacrimis eam infundens ipsam mihi veraciter astare sperabam, que me fide iusserat‹, id est sanctissimam Dei genitricem Mariam, etvgl. , Z. 13–14 (= OTLOH. tempt. S. 312, 8): genitricem, et. sic per X et VII annorum curriculum periculis multis, ut dixi, luctabar. Ecce vides, quantum non solum virilis, sed etiam femineus sexus laboraverit et pro integritatis constantia et pro corruptionis penitentia. Numquid ergo X et VIIvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 312, 12): decem et septem. annis iam laborasti pugnans contra cogitationes desideriorum carnalium? Quid autem tot annos dico, qui nec uno passus es tanta anno integro? Nondum igitur laboris viam cępisti et tamen velut ex labore nimio fatigatus iam defecisti.

Sed et si quas temptationis et adversitatis molestias perferres, numquid propterea patientię et spei █ solacia deponere debes? Nonne et ex supra commemoratis sanctorum Patrum exemplis et ex Scripturęvgl. , Z. 6–7 (= OTLOH. tempt. S. 312, 20): ex aliis Scripturę. sacrę sententiis agnoscere potes utile esse ac necessarium perferre temptationes? Petrus namque apostolus dicit: ›Karissimi, nolite peregrinari in fervore, qui ad temptationem vobis fit, quasi aliquid novi vobis contingat, sed communicantes Christi passionibus gaudete‹. Iacobus etiam apostolus docet dicens: ›Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in temptationes varias incideritis scientes, quod probatio fidei vestrę patientiam operatur; █ █tinet fine patientia autem opus perfectum habeat, ut sitis perfecti et integri in nullo deficientes‹. Item idem apostolusvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 312, 28): apostolus idem. dicit: ›Beatus vir, qui suffert temptationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę, quam repromisit Deus diligentibus se‹. Hinc et Paulus apostolus ait: »Gloriamur in tribulationibus scientes, quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit«. Huiusmodi ergo documenta et in novo et in veteri Testamento inveniuntur multa. Quibus, si iugiter intendis, non solum temptationes quaslibet advenientes facilius devincis, sed et maioris intellegentię dona consequeris. ›Vir enim in multis‹, ut scriptum est, ›expertus cogitabit multa et, qui multa didicit, narrabit intellectum‹. Cuius videlicet rei indicium in temetipso probare vales, quia, nisi varia temptationum molestia et cura exercitatus esses, nequaquam tanta Scripturarum documenta vel testimonia tractare studuisses. Plura quippe prius incognita iam indagationi tuę sunt reserata.

Illud quoque summopere notandum tibi est, quia, si absque temptatione et tribulatione aliqua diutius remaneres, gravius periculosiusque de beneficiorum meorum largitate superbiendo caderes, quam cum sceleribus omnimodis quondam deditus esses. Quanto enim excellentioribus ~~quibus~~quisquevgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 314, 19): quisque. ditatur donis tanto magis pulsatur vitio elationis. Unde et ille prestantissimus angelorum non sustinens dignitatis suę donum eo gravius superbiendo cecidit, quo sublimior ceteris extitit. Saul quoque, ut liber█ Regum narrat, cum ante perceptam regni dignitatem humilis mihique esset acceptus, postea vero ex eadem dignitate superbiens a me est repulsus. Ipse etiam David, licet regum eximius et pietati meę placitus, priusvgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 314, 26): placitus esset, prius. tamen quam ad regni elevaretur fastigia, maiori se constrixit religionis cura. Nam antea bona pro malis, postea vero mala reddidit pro bonis. Ideoque iniquitatis suę non inmemor in CI psalmo gemebundus ad me ait: »Quia elevans allisisti me«. Ac si aperte diceret: Quanto sublimiori me dignitate elevasti, tanto maioribus pecca#tis me implicari permisisti. Pręterea quantę ruinę is, qui pre ceteris elevatur, pateat, liber Paralippoemenonvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 316, 4): Paralippemenon. indicat. De Ioas namque rege Iuda refert, quia post mortem Ioiadę sacerdotis, qui eum ad regnum provexit, in tantam elationem venerit, ut relicto cultu Dei a suis se permiserit adorari. Pro quo superbię flagicio, quod regi eidemin , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 316, 7) über der Zeile eingefügt. evenerit, Scriptura subiungit dicens: ›Cumque volutus esset annus, ascendit contra eum rex Syrię venitque in Iudam et Hierusalem et interfecit cunctos principes populi atque universam predam miserunt regi Damascum‹. In Ioas quoquein , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 316, 11) am rechten Rand eingefügt. ignominiosa exercuerevgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 316, 11): exercuerunt. iudicia et abeuntes dimiserunt eum in loanguoribusvgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 316, 12): languoribus. magnis. Ex quibus omnibus sentiri valet, quia nemo █vel virtutum █vel dignitatis alicui#usvgl. , Z. 9–10 (= OTLOH. tempt. S. 316, 13–14): vel virtutum vel dignitatis alicuius. excellentia sublimatursvgl. , Z. 10–11 (= OTLOH. tempt.S. 316, 14): sublimatus. mortiferę superbię ruinam absque magna contritione evadet. Sed et beatus Paulus hoc attestatur, qui patefactis quibusdam virtutibus sibi concessis subiungit dicens: »Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meę, angel#us Satanę, ut me colaphizet«. Si enim tantus vir stimulis ideo premebatur carnalibus, ne pro concessis extolleretur virtutibus, putasne etvgl. , Z. 19 (= OTLOH. tempt. S. 316, 20): tibi. opus est aliqua adversitate fatigari, ne de perceptis beneficiis presumas gloriari?

Quamobrem perpende, queso, temptationis tuę causam et ordinem, exordium et finem, ut agnoscere possis, cur postremo amariori quam primitus exetvgl. , Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 316, 24): et. illa, quam tu insolitam vocasti, temptatione vexatus fueris. Inprimis namque ideo lenioribus solitisque permissus es fatigari temptationibus, ut quasi per gradus quosdam ad altiora paulatim ascendens disceres quandoque congredi gravioribus. Sed, cum in tam leni et temperata impugnatione aliquantulum proficiens ea, quę in te gratia mea operabatur, magis ac magis viribus meritisque tuis attribueres, in talem te tandem permisi temptationem incurrere, cuius impugnationis magnitudine depressus agnosceres, cui instantem defectum et cui preteritum omnemque laborisvgl. , Z. 14–15 (= OTLOH. tempt. S. 318, 4): laborisque. tui profectum debuisses deputare, ac per hoc tanto certior de gratię meę beneficiis existeres, quanto minus de meritis tuisin , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 318, 5) über der Zeile eingefügt. presumeres.

Hęc igitur ex supradicti fratris scriptis excerpta hic intuli, utvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 318, 6): igitur clericus supradictus ideo scripsit, ut. his, qui in conversionis initio sacram Scripturam legere cupiunt, ostenderem,vgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 318, 7): ostenderet. qualiter inmensam diabolicę fraudis astutiam, qua o#mnes eandem Scripturam legentes impugnare solet, agnoscere et precavere, qualiterque etiam divinę inspira tionis gratiam etvgl. , Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 318, 11): gratiam agnoscere et. invocare debeant.

XXVI.

Kapitelüberschrift »Quid omnibus universim hominibus necessarium sit ad hoc, ut recte ad patriam currant« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 26 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

vgl. Notiz am rechten Rand in M2 (Bl. 151^r). Deinde vero opitulante Deo reserare libet aliquantulum, quis sit ~~cursus generalis~~generalis cursus omnium tam laicorum quam clericorum, virorum ac mulierum ad supernam patriam pervenire cupientium. Ubi inprimis arbitror dicendum, quod et inprimis est omnibus studendum, ut videlicet discant in Deum credere. Fides enim est totius boni operis fundamentum, totius ~~divinę~~christianę religionis initium. Fidei quoque si coniungantur spes et caritas, est scala, qua scanditur ad cęlum. Quamobrem ad cęlestia gaudia pervenire cupientibus primus et communis cursus esse debet, ut in his tribus ~~prenominatis~~ virtutibus se exerceant, credendo scilicet et sperando in Deo ac diligendo eum. Aliter enim ad noticiam summęque sanctę Trinitatis, quę Deus est, pertingere nequimus, nisi prius quasi in scola quadam aomnimodo discere studeamus, qualiter harum trium virtutum Trinitatem agnoscentes, eam, quantum ~~fragilitas humana~~humana fragilitas permittit, moribus condignis impleamus. Nam, sicut in Trinitate summa individua est omnis ~~personarum trium~~trium personarum operatio, sic etiam in fide et spe et caritate individua operatio agitur. Nemo quippe firmiter credere potest in Deum, nisi ab illo speret aliquod sibi prestari premium, nec quisquam recte sperat in Domino, nisi illum credat ubique regnantem, ubique presentem, cuncta continentem, cuncta regentem. Sed neque perfecte potest illum diligere, nisi fidei et spei integritatem supradictam in corde suo iugiter teneat. Quia ergo fides et spes recta numquam potest esse sine altera et sine utraque Deus nequit diligi, merito fides et spes quasi Pater et Filius in personis precedunt, caritas vero quasi Spiritus sanctus ex Patre et Filio procedens ex fide et spe pura procedit.

Sed exet hoc satis convenit, quia, sicut »Omnia operatur unus atque idem Spiritus« et »Nemo potest dicere Dominus Iesus, nisi in Spiritu sancto«, ita etiam in caritate omnia bona consistunt attestante Domino, qui in Evangelio dicit: »Hoc est preceptum meum, ut diligatis invicem«, per unum videlicet dilectionis preceptum omnes virtutes intellegi volens. Apostolus quoque eadem testatur dicens: ›Plenitudo legis est dilectio‹. In his igitur tribus virtutibus, id est in fide et spe et caritate, quę cunctis hominibus communes esse debent et sine quibus nemo placere Deo potest, quantum quisque proficit, tantum ei ceterarum virtutum noticia simul et facultas bene agendi a Deo #exhibetur. Credere namque debet omnis homo omnia a Deo regi et nihil frustra vel ex casu in mundo fieri, sed aut ipso concedente ~~aut~~vel ~~promitte~~permittente cuncta ordine certo moderari. Quę bona quidem sunt et prospera ideo concedi, ut eius appareat gratia, quę autem mala et adversa sunt ideo permitti, ut et in illos, a quibus inferuntur, eius appareat patientia et ut ipsi, quibus eveniunt eadem mala et adversa, si boni ~~sunt~~sint, per ea probentur etvel coronentur, si vero mali, corrigeantur etvel damnentur. Talia ~~ergo~~igitur de Deo credere est in huius vitę stadio celeriter currere atque ad █ęternam patriam festinare.

Sed et hoc unicuique credendum, quod in omnibus rebus tam malis quam bonis, quę sibi eveniunt, temptatur, ~~quod~~quid de se ~~et quod~~vel quid de Deo sentiat, et qualiter illum diligat. Unde Scriptura sacra dicit: ›Militia vel temptatio est vita hominis super terram‹. Huiusmodi autem temptatio tam variis modis agitur, ut ab homine nullo ~~pleniter~~ explicari valeat. Sed nos aliqua hic proferemus.

Per omnia enim, quę videmus aut audimus, facimus etvel patimur, temptamur.
Temptamur etiam laudati vel vituperati, temptamur per infirmitatem et tribulationem, qualicumque ex causa nobis evenerint.
Temptamur ~~nihilominus~~ per █sanitatem per omniaque divina beneficia nobis collata.
Temptamur quoque per ea dona, quę aliis per gratiam Dei concessa agnovimus.

Moxque qualiter prefatę alięque simul temptationes fiant, iuxta intellegentię nostrę vires aperiemus.

Per ea namque, quę videmus aut audimus, ~~quia et bona sunt et mala,~~ duobus modis temptamur. ~~Cum enim bona viderimus aut audierimus~~Unus quidem est, si bona videntes aut audientes, mox ~~per ea temptamur, si quod~~ tractemus, qualiter ~~ex eis~~exinde edificemur qualiterque ea imitemusr. ~~Cum vero mala viderimus aut audierimus~~Alter vero modus est, si mala videntes aut audientes, mox ~~nihilominus per ea temptamur,~~ si ab his nos mente ~~et corpore~~ et corpore ~~avertemus~~avertamus omnimodo caventes, ne similia faciamus.
Temptamur in his, quę facere et pati possumus, si prompti simus tam pro fratrum nostrorum quam pro nostra salute ea operari et pati, prout facultas et convenientia utriusque permittit. Non enim omnibus unum idemque opus convenit.
Laudati et vituperati temptamur: laudati quidem, si nobismetipsis plus de nostra qualitate credere velimus, quam aliis nos minus agnoscentibus. Vituperati autem, si pro peccatis nostris etvel ullam iniuriam ab aliis illatam tolerare velimus, cum plurimos sciamus tormenta maxima ipsamque mortem pro amore Christi passos fuisse. Maiorem namque et efficatiorem penitentiam agere non valemus, quam si iniuriam quamlibet etvel persecutionem pro nomine Christi toleremus, quia ipse dixit: »Beati, qui persecutionem patiuntur propter iusticiam«.
Per quoslibet peccantes temptamur, inprimis quidem, si attendentes, quia nos aut ~~iam~~ similiter lapsi sumus et adhuc labi possumus, condoleamus illis. Deinde vero, si ita discreti in eorum correctione esse velimus, ut ~~neque~~nec ultra modum severi neque nimis remissi in illos suimus, sed vinum cum oleo, hoc est severitatem cum pietate, miscentes iuxta sanctorum Patrum regulam iuxtaque ipsorum penitentiam et ut neglegentes ~~quique~~quilibet inde corrigantur, omnia temperemus.
Per infirmitatem et tribulationem duobus modis temptamur. Unus quidem est, utrum eas pro peccatis nostris a Deo immissas ~~credentes~~ patienter sustineamus, sicut Iob aliique plurimi sustinuerunt. Alter vero modus est, utrum videlicet sperantes in misericordia Dei eum invocemus, ut nos eripiat ab eadem infirmitate et tribulatione.
Per sanitatem ~~per quod~~perque omnia divinę pietatis dona temptamur, utrum ea magis ~~eidem~~ divinę pietati quam nostris meritis deputemus.
Per ea vero dona, quę alios habere cognovimus, temptamur, utrum eandem gratiam, quam nobis a Deo prestari optamus, fratribus quoque nostris prestitam non invideamus.
Per preces nostras minime exauditas temptamur, utrum providentiam Dei talem credamus, quę omnia prenoscens hoc quoque sciat, ~~quomodo~~quando nobis prosit ~~audiri~~exaudiri. Si enim iuxta voluntatem nostram iugiter exaudiremur, maxima salutis nostrę damna sepe pateremur.
Per inhonesta quęlibet temptamur, si attendamus, quia, sicut omnia corporis nostri inhonesta operimento vel secretiori loco conteguntur, ita etiam honestioribus verbis, si qua necessitas postulat de eis loqui, sunt contegenda.
Per qualitatem hominum in errore ~~fidelitatis~~infidelitatis adhuc perseverantium temptamur, si divinę pietati pro hoc gratias agere velimus, quod nos tam per fideles parentes quam per alios sacrę fidei doctores ab eadem infidelitate retraxit. Deo namque maxime est deputandum, quicquid pietatis vel per parentes vel quoslibet alios nobis fuerit exhibitum.
Per qualitatem parentum pravorum temptamur, si attendere velimus, quanta Dei gratia sit, quod sacro baptismate abluti ab omnibus eorundem parentum vitiis erimus absoluti, dummodo nosmetipsos in eadem vitia minime implicemus.
Per inre█mediabilem lapsum quorundam angelorum temptamur, utrum attendamus, quanta Dei gratia sit homini cotidie peccanti veniam ~~quęsitam~~ pro reatu concedere, quandoquidem idem angeli semel superbiendo lapsi non solum nullam veniam meruerunt adipisci, sed nec voluntatem veniam impetrandi.
Item per eosdem reprobos angelos temptamur, si videlicet attendamus, quia, sicut ipsi per superbiam ita lapsi sunt, ut coram Deo ultra stare non possent, sic etiam omnes homines contra Deum se erigentes, quamdiu in hac elatione persistunt, non solum nil boni agere, sed nec ullam sui maliciam agnoscere possunt. Cuius rei testes sunt plurimi perversi, qui – pro dolor! – nullomodo ad meliora valent flecti.
Per iniusticiam vel adulationem amicorum aliorumque hominum, cum quibus versamur, omnes temptamur, si Deum magis quam illos diligentes per eorum gratiam et consilium a veritate et iusticia non declinemus.
Per eos etiam, qui improbe a nobis exigunt aliquam rem, quam aut non habemus ~~et habitantes~~vel habentes sibi dare non debemus, temptamur, si improbitatem eorum modesta ratione compescentes, cum alia ~~non sint eis~~eis non sint danda, caritatis saltem demus responsa implentes illud, quod scriptum est: ›Verbum bonum super datum optimum‹.
Per res quaslibet perditas temptamur, utrum sperantes, quia opitulante Deo aut easdem ~~inveniamus~~inveniemus etvel alias eis similes cito ~~acquiramus~~acquiremus, ab omni maledictionis et furoris strepitu quiescamus.
Per res etiam ab aliis perditas, sed a nobis inventas temptamur, si tantum dilectionis erga proximos habeamus, ut ea, quę sunt sua, sibi reddamus.
Per acceptam potestatem temptamur, utrum iudicia iniqua moresque perversos, pro quibus alios rectores frequenter reprehendimus, in nobis emendemus, sicque appareat, qualis intentio cordis nostri sit erga Deum et homines.
Per hoc quoque, quod scriptum est: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹,vgl. auch Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31. omnes iugiter temptamur, si forte eandem fidem et obedientiam necnon humilitatem, quam nobis a subditis nostris exhiberi volumus, inprimis Deo, deinde cunctis, qui nobis presunt, exhibere studeamus.
Per rectores religiosos temptamur, si Deo gratias agere velimus pro hoc, quod tales nobis dedit rectores, qui nos bene vivendi exemplis instruant et viam patrię cęlestis ostendant.
Per inreligiosos vero temptamur, si peccata nostra, quibus meruimus subdi talibus, attendentes et penitentiam pro his agere et rogare Deum studeamus, ut non secundum peccata nostra faciat nos errore pastorum seduci, sed ~~secundum~~propter misericordiam suam eripiat nos #a potentia tali.
Per famulamina servorum aliorumque nobis subditorum temptamur, utrum per hoc Deo gratias agere velimus, quod illo disponente hi nobis deserviunt, qui conditione et natura nobis ęquales existunt.
Per cuiuslibet hominis nobiscum conversantis neglegentiam temptamur, si ea, quę ille in qualicumque re neglegenter agit quęque nos ex peritia et licentia meliorare valemus, in melius quoque aptemus.
Per temporum pacem, aeris temperiem necnon per rerum abundantiam temptamur, utrum pro his Deo gratias agere et in eius servitio promptiores esse velimus.
Aliter quoque in eisdem temptamur, utrum videlicet ad necessaria victus et vestitus subsidia magis quam ad superfluum usum luxurię etvel superbię his utamur.
Per debiles et pauperes temptamur, si pro hoc Deo gratias agamus, quod nos minime permisit gravari debilitate et paupertate tali.
Item per eosdem temptamur, utrum miserię eorum condolentes aliquam misericordiam illis exhibere curemus.
Per medicinam carnalem temptamur, utrum per hanc credere velimus, quia sicut corpus carnali ita et anima ~~spirituali~~spiritali medicina reparatur.
Eodem modo per omnia visibilia negocia temptamur, utrum in eis ~~hoc~~ investigare velimus, quę mysteria rerum invisibilium gerant et ~~quod~~quid nobis de divino cultu innuant, sicut videlicet per scolam, quo pueri gratia discendi ~~congregati nutriuntur~~congregantur, ~~spiritualis~~spiritalis vitę scola designatur, quę in hoc seculo cunctis hominibus salvandis statuta est, ut ~~illic~~hic quasi parvuli pro vitę perennis noticia capienda ad tempus correcti vel flagellati, postmodum de eius participatione mereantur lętificari, sicut ipse Dominus dicit: »Beati qui ~~non~~nunc fletis, quia ridebitis«.
Eodem modo per diversa studia et opera utilia temptamur, utrum hoc attendamus, quod ideo dispositione divina sunt tradita, ut omnis homo iuxta vires scientiamque sibi datam in eis occupatus numquam sit ociosus.

Notandum autem, quod nullum daretur premium his, qui utilibus et ~~spiritualibus~~spiritalibus studiis occupantur, nisi simul essent inutilia ~~atque~~et carnalia, in quibus temptati copiam haberent eligendi necessaria aut superflua, bona an mala. Ideoque quibus datum est liberum arbitrium currere, quocumque velint, datus est etiam locus spaciosus, in quo currere possint; locus autem satis spaciosus est facultas bene et male agendi. Quod enim meritum esset, si quis etvel male etvel ~~bene~~ agere non posset? Unde, ut utriusque rei copiam haberet omnis homo, Deus permisit fieri plurimos diversę qualitatis homines, id est ~~seculares~~secularis et ~~spirituales~~spiritualis sapientię amatores, divites et pauperes, superbos et humiles, sanos et infirmos, ut omnes inter se certantes, quis celerius, hoc est melius, curreret, probarentur, probati coronarentur. Nam, cum in u#na parte positi sint sapientię spiritualis amatores, pauperes, humiles, infirmi, in alia vero sibimet contrarii, nullus ad intellegibilem dumtaxat etatem perveniens relinquitur, qui non per oppositum suum probatus aut coronetur aut damnetur. Electus quippe coronatur, quia videns et audiens ~~ubique~~undique mala a malis gesta continuit se ab eis; reprobus vero ideo damnatur, quia videns et audiens ubique bona a bonis gesta noluit imitari illa, sicut et Iudei a Domino nostro referuntur ~~ideo esse damnandi, quia~~esse damnandi pro eo, quod scientes Ninivitas parva Ionę predicatione conversos, ipsi nec per maxima signa voluerunt converti. Huiusmodi igitur diversitate temptat nos iugiter Dominus ammonens, ut sollicite pensantes, quanta subtilitate diversitas eadem facta sit ~~a Deo probanda~~ad comprobandam omnium qualitatem, fugiamus a ventura ira, cum tempus habeamus fugiendi.

~~Si quis vero plus~~Quod si forte quis querat, quomodo nos Dominus iugiter ammoneat, sciat, quia, quotienscumque cogitamus vel audimus, quam terribilia sint iudicia Dei, totiens ammonemur fugere illa.

Per visibiles quoque creaturas temptamur, sicut videlicet in sole, qui, licet creatura sit, eius tamen splendorem dilatari scimus per universum orbem. Unde cum tantum creaturę splendorem sciamus. Temptamur utique a Deo, si eius, qui Creator est universorum, invisibilem presentiam et potentiam super omnia diffusam credamus.
Sed et in aqua temptamur, utrum attendamus, quia, si corporaliter sordidi in aqua possunt ablui, multomagis omnes sordibus ~~spiritualibus~~spiritalibus, id est peccatis, inquinati possunt in gratia Dei pleniter lavari, si ad eam accedentes ~~spiritualiter~~spiritaliter se lavare studeant, id est si ~~potentiam~~penitentiam gerant emendationemque promittant. Multo enim maiorem facultatem habet gratia Dei ad lavandas animas quam aqua quęlibet ad lavanda corpora. Quod cum omnes sciamus, cotidie temptamur, qualiter idem attendentes cum fide et ~~potentia~~penitentia condigna ad Deum accedamus.
Similiter per apium studia temptamur, si attendere velimus, quia, sicut eedem apes ex variis floribus mellis liquorem colligere solent, ita et nos virtutes quaslibet colligere debemus non solum ab hominibus, sed etiam ab animalibus imitando ea. Pro qua imitatione ammonet nos Dominus dicens: ›Estote prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbę‹. Hęc et Psalmista imitatus est, cum dixit: ›Ut iumentum factus sum apud te, Domine‹. Eandem imitationem Salomon unumquemque ammonet considerare dicens: »Vade ad formicam, o piger, et considera vias ~~eius~~ et disce sapientiam«. Eodem quoque modo per omnes visibiles creaturas temptati ammonemur, ut in eis queramus, quid nos doceant.

Cuius nimirum temptationis modus et noticia tantum unicuique a Deo reseratur, quantum illum timere et amare onititur. Verumtamen ex supradictis potest aliquantum discere, qualiter investigare debeat cetera queque. Has igitur temptationes, quę non ideo inmittuntur a Domino, ut ipse per eas nos interrogando discat, quid in nobis lateat, sed ut nos agnoscamus, cuius meriti et qualitatis simus, utque appareat quid de Deo etvel quid de nobis sentiamus, iugiter attendere, generalis est cursus omnium ad superna gaudia properantium. Absque huiusmodi ~~namque~~quippe temptationibus nemo potest fie#ri suę qualitatis certus, sed nec divinę pietatis et sapientię ~~ulla valet~~valet ulla intellegere secreta, nisi per earundem temptationum rudimenta. Sunt etenim quasi ~~quidam~~ campus spaciosus, in quo vfidelis quilibet currens discit, qualiter currere valeat in timore et amore Dei. Et, ut hęc in una re probemus, quis, rogo, se patientem esse scire valet, nisi per iniuriam illatam probetur? Idem de ceteris sentiendum est. Sicut enim corporis vis ita et spiritus non aliter quam laborando probatur. Talis autem probatio, qua homo et suam qualitatem agnoscere et premia ęterna mereri valet, sicut scriptum est: ›Beatus vir, qui suffert temptationem, ~~quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę‹~~et cetera, quid aliud est dicenda, ~~nisi~~quam sapientia et pietas divina, sapientia quidem, quia tam miranda providet, pietas autem ideo, quia providentia tali dignatur quemquam instruere et ad se trahere? Unde Psalmista merito dicit: »Universę vię Domini misericordia et veritas«. Veritas autem et sapientia divina idem sunt. Magnus quoque et communis est cursus attendere iugiter et recordari, quanta utriusque hominis beneficia umquam a Deo acceperimus in quolibet vitę nostrę tempore vel in quocumque loco, in patria vel in exilio, in terra etvel in aquis, et pro his ipsi gratias agere; quecumque autem contra eius precepta fecerimus, hęc iugiter peniteri, pro his veniam semper precari. Ad talem cursum cuncti properate, fideles. Pro quo non vobis munuscula vilia dantur. Sed merces talis, quę creditur esse perennis.

5.6.2 M2-Redaktion

Prologus libri huius

Audiens simul et videns longe late█que detineri illa erroris et afflictionis signa, quę in Evangelio necnon in aliis libris predicta sunt de novissimis huius seculi temporibus, sed pene nulli valens prodesse consilio vel exemplo (unusquisque enim, quem ammonere presumpsi, dicebat se necessario sequi aliorum gesta nec aliud posse facere, nisi quod principes rectoresque huiusvgl. den ausradierten hochgestellten Haken neben i. mundi vidie~~sset~~ret facientes) cogitare cepi, quid ad hęc facere possem. Dolor namque, qui pro neglegentia tanta mihi inerat, numquam me sine cura permiserat. Et quomodo possem vel sine cura vel sine ammiratione maxima esse, cum peritissimos quos█dam clericos audirem optima quęque aliis predicare, sed mox post predicationis horam pessima iubere et perpetrare? Quid enim peius potest esse, quam iudicia quęque subvertere, nullam iudicii veri spem subiectis relinquere, res alienas iugiter concupiscere easque occasione qualibet auferre, monasteria Deo sanctisque eius mancipata destruere? Quibus si vel un~~a huba~~us ager ad eorum proprietatem pertinens auferretur seu a censu sibi placito minueretur, maximam sibi iniusticiam factam quererentur. Nec tamen scire valent, quantam ipsi iniuriam Deo in locis sibi commissis faciant. Tantam igitur miseriam sepius attendens nec emendare valens tractavi vel scribere aliqua de Scripturis sanctis exhortatoria dicta, ut, ~~clerici,~~ qui sermone communi dedignantur corrigi, lectione saltim sacra corrigantur. Unde precor omnes, qui █hęc legere dignantur, ut et propria et aliena pericula attendentes studeant se aliquatenus emendare et, quoscumque possint, ammonere, ne quis credat, se peccantem ideo minus puniendum, quod multitudinem imitatur peccantium.

Est etiam res alia in tempore instanti pensanda et ammonenda. Quia enim per multos iam annos peccatis exigentibus penuria frugum laborabant homines, opus est rectoribus hoc providere, quid agendum sit pro eiusdem penurię plaga mitiganda. Multiplex namque doctrina tam in veteri quam in novo Testamento invenitur hoc instruens, ut, quotiescumque plaga aliqua superveniat, mox homines pro peccatis suis penitentiam agentes seque emendantes communiter invocent Deum pro necessitatibus suis. Sic quippe Nini█vitę conversi mitigaverunt iram Dei.vgl. Ionas 3. De filiis quoque Israel sepe legitur, quia: »Clamaverunt ad Dominum, cum tribularentur, et de necessitatibus eorum liberavit eos«. Sub nostris etiam temporibus sepius homines plagis multis afflictos audivimus, sed, postquam pro peccatis suis confessionem ac penitentiam agentes se emendaverunt, mox flagella Dei cessaverunt. Hęc igitur, queso, rectores pensantes provideant, qualiter innumerabilis vanitas sub modernis temporibus exorta emendetur, ut Deus placatus populo suo misereatur.

~~Incipit liber de █~~Incipit liber de cursu spirituali

I.

Kapitelüberschrift »Quid sit stadium et cursus spiritualis« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 1 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

Vox apostolica, fratres karissimi, ammonet nos dicens: »Nescitis, quod hi, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, ut comprehendatis«. Hęc igitur verba iuxta literam et carnalem intellegentiam referunt hoc, quod apud gentiles quondam agebatur et adhuc apud quosdam agitur. In loco namque spacioso et ad currendum apto convenientes bravium aliquod ad signum iuxta mensuram sibi placitam lp(ro)cul statueruntvel etiam se daturos permiserunt, quod ille unus, qui ceteros █pręcurreret, accepturus erat. Quo facto qui inter eos strenui et agiliores videri cupiebant, quot vicibus placuit, certatim currebant, alii vero ad huiusmodi spectaculum visendi tantummodo gratia confluentes stabant. Unde etiam a stando vel, ut quibusdam placet, a statu ipsius cursus idem locus vocabatur.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ~~Nuper quoque legi stadium Grece, spacium Latine dici.~~ Sed nos, undecumque vocatus sit ille locus, parvipendentes attendamus magis, quid per eundem cursum Apostolus nos instruere velit. Mysterium quippe magnum in eo agnovit esse, cum dixit: »Sic currite, ut comprehendatis«. Quasi diceret: Sicut illi, qui in stadio currunt, omnimodo student, ut unusquisque alium currendo precedat, ita et vos studete, qualiter alios in virtutibus et in omni opere █bono precedatis. Talis enim cursus cunctis est semper agendus.

Quid significet ille unus, qui ceteros precurrens accipit bravium.vgl. die ausradierte Notiz am rechten Rand in M1 (Bl. 2^r).

Sed et hoc summopere fpensandum est, quod dicitur: »Omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium«. Quid itaque per illum unum intellegere debemus, nisi quemlibet electum, qui et in unitate fidei et in ceteris virtutibus, quę pro sui concordia unum sunt, perseverans unus idemque esse contendit?

Quid alii simul currentes. Quid vero per illos omnes, qui simul cucurr█unt, sed ad bravii merita non perven█iunt, nisi hos, qui ad fidem ~~quidem~~ sacram venientes et bonorum ~~operum initia~~initia operum arripientes ad tempus credunt, sed in tempore temptationis recedentes in bonis persistere neglegunt? Hęc igitur, fratres karissimi, attendentes sic currite, ut magis connumerari valeatis inter paucos electos, qui unum esse cupiunt et in eo usque ad finem vitę perseverantes bravium felicitatis ęternę ~~percipere merentur~~percipiunt, quam inter infinitam reproborum multitudinem, qui sic a sollicitudinibus et divitiis atque voluptatibus vitę huius suffocantur, ne in aliquo opere bono, quod cęperunt, perseverare valeant.

Quanta distantia sit inter mundani et divini stadii cursum.vgl. die ausradierte Notiz am linken Rand in M1 (Bl. 2^v).

Pensate etiam, quanta distantia sit inter eius stadii, quod ab hominibus statuitur, et inter illius, quod a Deo statutum est, cursum. Ibi quippe cunctis simul currentibus una mensura et bravii et ~~currendi~~cursus proposita nullis nisi velocissimis et sanissimis datur spes cursum talem aggrediendi. In hoc autem stadio, quod Deus statuit, ~~tam~~non minus debiles et claudi senes, et infirmi necnon pauperes, quam iuvenes, et sani atque divites currere possunt. Servulus namque ille paraliticus, de quo in Dialogorum libro sanctus ~~narrat Gregorius~~Gregorius narrat,vgl. GREG. M. dial. 4, 15. cum aliis in huiusmodi stadio currentibus satis celeriter cucurrit, cum ea, quę sibi possibilia erant, promptissime peregit. Vidua quoque illa pauperrima, de qua in Evangelio legitur, una cum divitibus cucurrit, cum illam, quam potuit, oblationem minimam ad templum detulit.vgl. Luc. 21, 1ff. Nonne ergo per hęc atque his similia exempla considerare potestis, quantum differant humana a divinis quantaque vanitas sit res transitorias et fallaces ęternę felicitati preponere? Sufficere namque nobis deberet in paucis argumentari, quanta vanitas et paupertas seculi quantęque divitię sint pietatis divinę. Nunc vero, licet omnis creatura in nos clamet alicuius argumenti modis, nos tamen – pro dolor! – velut surdi █nullumque sensum spiritalem habentes audimus quidem precepta Dei, laudamus etiam aliquando sapientiam pietatemque eius, sed post modicum tempus ea, quae verbis laudavimus, operibus pravis reprehendimusdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ita, ut videamur nescire, vel quanta pena malefacientibus vel quanta merces benefacientibus post hanc vitam sit reposita. Hanc igitur █neglegentiam in cordibus, ~~queso, vestris~~vestris, queso, dolentes tractate, qualiter eam emendetis simulque aures audiendi ad ea exhibete, quę de stadii divini cursu adhuc proferre cupio. Maxima etenim res exinde valet intellegi, quam iuxta scientię meę parvitatem cupio vobis aliquatenus denudare, ut postmodum intentione maiori eam valeatis perscrutari.

II.

Kapitelüberschrift »Quot sint currentium species, et quo modo cuilibet currendum sit, si recte currat« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 2 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

Sed, ut facilius ea, quę inde dicturus sum, in memoria teneatis, primo quidem quis sit cursus cuiuslibet specialis, deinde vero quis generalis, dicere aggrediar. Aliter namque currere debent, qui ad monasticę vitę professionem confugiunt, aliter qui in seculari vita consistunt, aliter pastores et iudices ecclesię, aliter qui literis imbuti Scripturam sacram legere solent, quidam vero cursus est talis, ut simul conveniat omnibus.

Qualiter currere debeant in monastica vita commorantes.

Qui in vita monastica commorantur, attendere debent, quia hoc, quod Psalmista ex persona Domini dicit: »Vacate et videte, quoniam ego sum Deus«, illis specialiter dictum est. Ipsi enim tanto plus ceteris vacare et v█idere debent, quid sit Deus, quanto minus secularibus curis premuntur █et quanto certiorem victum et vestitum aliaque necessaria ex impensione communi statuta habent. Vacare autem et videre, quę sint divina, nihil aliud intellegimus, nisi contemplativę vitę perfectionem, quę consistit in vigiliis, in castitate, in ieiuniis, in caritate, in contemptu secularis curę, in patientia, in humilitate, in obedientia, in benignitate et in ceteris virtutibus, quę frequenter in Scriptura sacra commemorantur. Pensare etiam debent ~~spirituales~~spiritales viri et feminę, quia, sicut lapides preciosi pro totius fabricę precipuę ornatu ponuntur, ita et ipsi pro cunctorum in sancta ecclesia degentium speculo positi sunt, ut in eorum aliquatenus inspiciatur sanctitate, quid de divina credendum sit ~~puritate~~claritate. Nam in nimio ~~solis splendore~~splendore solis possumus discere, quam ~~sit inmensa~~inmensa sit omnipotentis Dei claritas. Et: ›Invisibilia Dei per ea, quę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Huiusmodi igitur studiis, quę iam diximus, iugiter inherere et vacare cursus hominum ~~spiritualium~~spiritalium est. Deinde dicendum, qualis cursus sit secularium, eorum videlicet, qui, quamvis in secularibus curis sint positi, sperant tamen in Domino et, quantum prevalent, inter mundana meditantur divina.

Quid pensandum sit secularibus, ne se salvari desperent.

Pensare quippe debent, quia, sicut in cuiuslibet magni principis domo aurea vel argentea vasa habentur, ita etiam lignea et fictilia, quodque nullus recte valet dici dominus, nisi cui aliquis sit servus. ~~Pręterea~~Preterea notandum, quia, sicut Deus multi█formis est in gratia et in virtute, ita et in servitute. Placent enim ei maxime optima; grata sunt etiam illi bona minora. █Quę si non essent, nequaquam diceret de Maria: »Optimam partem elegit, quę non auferetur ab ea«. Optima denique pars dici nequit, nisi inter boni minoris partes. Sed et hoc, quod Dominus dicit: »In domo Patris mei mansiones multę sunt«, meritorum diversitates ostendit. Ex quibus colligitur, quia non solum ~~spiritualium~~spiritalium hominum, qui per █aurea et argentea vasa optimamque partem, sed etiam secularium, qui per lignea et fictilia minoreisque boni partes significantur, servitus necessaria sit in sancta ecclesia, quę est summi principis domus.

Qualiter currere debeant in seculari vita positi.vgl. die ausradierte Notiz am rechten Rand in M1 (Bl. 4^r).

Hęc autem, fratres karissimi, ideo dixi, ut his, qui in seculari vita rite conversantur, ostendam aliquomodo posse cum spiritualibus viris in legis divinę stadio concurrere et cęlestia gaudia promereri. Si enim iuxta substantię suę modum pauperes recreare studeant, si fraudem nullam in agricultura committant terminos antiquos transgredientes, si rerum suarum decimas tribuant, si se a meretricibus contineant et liciti matrimonii copulam sequentes in Quadragesima et in aliis ieiuniis antiquitus statutis necnon in festivis temporibus a coniugibus abstineant, si filios ad timorem amoremque Dei instruant, si turpia et inhonesta ludicra devitent, si fideliter his, quibus subditi sunt, servire studeant, si illas incongruę rasurę et monstruosi vestitus nugas, quę noviter a quibusdam stultissimis hominibus inventę vel allatę sunt, huc abiciant (peccatum namque magnum est turpi et insolita rasura vel vestitu incedere licet plurimi non credant), si ritus gentiles auguriandi in rebus variis prorsus contemnentes universalem fidei sinceritatem, quantum possibile est inliteratis, corde teneant, si Deum tota virtute diligentes cunctis, quę possident, preponant, celerem cursum agunt cum aliis ad Deum currentibus. Dico etiam adhuc ~~aliquid~~quiddam ampli█oris gratię, non ex mea presumptione, sed ex divinę pietatis consolatione. Si quid in his omnibus, quę iam diximus, fragilitate humana devicti peccaverint et continuo penitentiam agentes Deo sacerdotique suo confiteri curaverint, venia promissa est illis attestante █Propheta ac dicente: ›Si impius egerit penitentiam ab omnibus peccatis suis, quę operatus est, et fecerit iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur‹. ~~Et Psalmista: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«.~~ Si ~~ergo~~igitur tantam gratiam sequentes seculares viri cum operibus bonis in huius vitę stadio currant, in domo Patris summi cum ceteris Christi fidelibus ęternas mansiones obtinebunt.

Qualiter currere debeant pastores et rectores ecclesię.

Qualis etiam cursus specialiter agendus sit pastoribus et rectoribus ecclesię, iam volumus dicere. Ad ipsos quippe dictum est: »Diligite iusticiam, qui iudicatis terram«. Et: »Querite iudicium, subvenite oppresso, iudicate pupillo, defendite viduam et venite et arguite me, dicit Dominus«. Illi denique, cum non solum pro suis, sed etiam pro cunctorum sibi commissorum delictis reddituri sint Deo rationem, amplius quam dici possint, indigent, ut iugiter attendentes quia: »Cui plus committitur, plus ab eo exigitur«,vgl. auch Anm. ↗. sed et illud: »Iudicium durissimum in his, qui presunt, fiet«, et cuius rei vocabulum gerant (pastor enim a pascendo et rector a regendo dictus est), pascant et regant sibi commissos in veritate, prout cuique agnoverint opus esse, elatos et impios reprimant, humiles et religiosos, pauperes simplicesque ~~defendendo extollant~~defendant. Recolentes quoque, quia, qui in vice Christi sunt positi, Christum debent imitari, ita vivant, ut nullum pravis exemplis corrumpant vel per elationem, quę principibus facillime subrepit, vel per vestium ~~precipuarum~~preciosarum superfluitatem, quę a plurimis nec creditur esse peccatum, non attendentibus, quod in Evangelio ~~legant~~legimus, illum divitem hic purpura et bysso iugiter indutum █in inferno esse sepultum,vgl. Luc. 16, 19–22. vel per familiarium pravorum consilia seu per avariciam, quę in tantum plurimos rectores tam ~~ecclesiasticos~~clericos quam ~~seculares~~laicos obcecare solet, ut munera super innocentes accipiant causamque iusticię non requirant, sed omnia habeant venalia secundum speranda pecunię dona. Talia igitur ~~sequentes~~facientes non solum ipsi minime ad cęlestia currunt, sed et alios exemplis suis impediunt. █Quicumque vero rectorum ea, quę ad susceptum regimen pertinent, agere studuerint, non mihi opus est dicere, quam salubrem cursum faciant, quid in hoc mereantur. Ipsi namque optime sciunt et bonorum premiadanach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. et malorum penam futuram et »Quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum«.

III.

Kapitelüberschrift »Quomodo cursum suum instituant, qui sacrarum litterarum scientiam consecuti sunt« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 3 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

Qualiter currere debeant illi, qui sacris literis sunt instructi.

Sed satis hinc dictum, █curramus nunc aliorsum dicentes, qualiter bene currere valeant, qui Scripturam sacram legendo frequentant. Inprimis itaque convenit eis attendere, ut, in quibuscumque vitiis se reprehensibiles exinde cognoverint, emendare studeant. Si enim pro huiusmodi intentione se ad legendum preparant, primo quidem varias temptationis molestias tam in corpore quam in mente sustinebunt, quia videlicet nequissimus hostis, quantomagis perspexerit quemquam a peccatis abstinere, tanto acrioribus insidiis eum persequitur inmittens ei et corporales et spirituales molestias. Sed si in Domino spem suam ponens iuxta Psalmistam dicentem: »Spera in Domino et fac bonitatem« et iterum: »Viriliter age et confortetur cor tuum et sustine Dominum« clamaverit ad Dominum nec audierit demones circumvenientes et increpantes eum, ut taceat, tunc stat Iesus et dicit ei sicut et quondam ceco illi, de quo in Evangelio dicitur: »Quid tibi vis, faciam?« Quamvis enim non audiamus vocem Domini, sicut ille cecus audivit, credere tamen debemus eandem gratiam nobis prestari, quę et ipsi prestita est, si hoc petimus, quod ipse petiit, id est, ut videamus. Sed, quia per hoc visibile lumen, quod ille petiit, ~~intellegere debemus~~intellegendum est invisibile, id est spiritualem scientiam, quę maxime in sacris literis invenitur, eandem semper appetere debemus, ut hac instructi contra ~~spirituales~~spiritales et invisibiles hostes certare valeamus. Ipsi denique, tamdiu resistunt et increpant nos multimodis temptationibus, quamdiu █arbitrantur nos in vanitate aliqua █seduci posse. Vanitas autem omnis et ociositas nullomodo facilius superatur quam sacrę lectionis studio, quia, dum ibi inspicitur, quę peccata animam tantum polluant, ut minuta et inevitabila, de quibus scriptum est: ›In multis offendimus omnes‹, quę etiam penitus eam perditioni tradant, ut capitalia crimina, quibusque modis eadem curentur, timor Dei in legentis animo nascitur et diabolus fugatur. Sed et illud ibi discitur, quod utique necessarium est omnibus vel se vel alios regere volentibus, quia non solum pro peccatis nostris diabolicę temptationis molestias patimur, sed etiam ideo ut omnibus easdem molestias patientibus compati et condolere sciamus. Pro qua re et sanctus Petrus apostolus, priusquam sanctę ecclesię preferretur, permissus est graviter delinquere. Unde audivit a Domino: »Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos«.

Qualis profectus ex sacrę lectionis studio obtineatur.

vgl. die ausradierte Notiz am rechten Rand in M1 (Bl. 6^r). Ibi namque omnia, quę in Christo et in ecclesia sancta completa sunt, quibusdam argumentis vel rebus mysticis predicta leguntur. Ibi Domini nostri incarnatio et passio et resurrectio aliaque, quę gessit et pro nobis pertulit, aliquomodo prefigurata noscuntur. Ibi etiam providentię divinę inmensitas, qua mundum regit universum, █tanta discretione prolata continetur, ut in quibusdam omnes salvandos instruens ad se trahat, in quibusdam vero omnes perituros increpans, cum se tam subtili ratione correptos nec attendere curaverint nec emendaverint, iuste damnandos prenunciet.

Quorum gesta sint imitanda.

Sed prius salvandorum aliqua ponamus exempla, deinde consideremus alia. In Abrahę namque fide et obedientia omnes fideles et obedientes suis preceptis instruit; in Ioseph et Susannę castitate omnes castos; in Iob patientia omnes patientes; in plurimis virtutibus et documentis Moysi, populo suo prelati, omnes prelatos; in utroque Tobia, patre scilicet et filio, in patre quidem optime docente filium, in filio autem obediente per omnia patri, omnes patres et filios per huiusmodi doctrinam et obedientiam ammonet. In talium igitur virorum virtutibus omnes adhuc stantes ad se trahens Dominus ammonet et promittit, ut, si in eisdem virtutibus permanserint, non solum in hoc seculo gratiam eius habeant sicut predicti viri, sed etiam in futuro premia ęterna percipiant.

Per quorum gesta neglegentes quique et superbi corripiantur.

In eis autem, qui pro neglegentia vel superbia seu pro quibuscumque vitiis puniti leguntur in veteri Testamento, omnes simul neglegentes et superbi aliisque vitiis dediti nunc corripiuntur et premonentur, ut, si se non emendaverint, iusto Dei iudicio ęternaliter se puniie█ndos sciant. In Heli namque sacerdotis neglegentis casu omnes simul pastores neglegentes Dominus arguit; in murmurantium ac impatientium filiorum Israel contritione omnes impatientes ammonet, ut convertantur, ne similia patiantur; in Nabuchodonosor regis Holofernique sui ducis superbissimi compressione omnes superbos principes indicat comprimendos; in Sodomi█tarum et Gomorreorum █pessime fornicantium subversione omnes in eodem crimine perduran#tes ostendit puniendos; in ~~Salomonis~~Salemonis regis sapientissimi apostasia ad omnes clamat, ne quis ~~prudentię suę~~in prudentia sua confidens vel aliqua dona ~~divina~~ meritis suis deputans in errorem ~~similem~~ cadere permittatur; in Absoaloni maximam patri iniuriam machinantis █et in duorum iudicum contra Susannam falsum testimonium proferentium damnatione cunctis filiis et iudicibus terribiliter indicat, quia, si similia in parentes vel in subditos gerant, similem quoque damnationem, nisi penitentia condigna emendaverint, incurrant.

Talia ergo non propter illos solummodo, qui tunc damnati sunt, evenerunt, sed etiam propter illorum correctionem, qui in tempore presenti commorantur, sicut et Apostolus de quorumdam antiquorum interitu locutus ait: ›Hęc omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fines seculorum devenerunt‹. Hinc etiam alias dicit: ›Quęcumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt‹. Unde, fratres karissimi, rogo █vos omnes, qui hęc ita scripta esse non █ignoratis, ut attendentes, quę iam ~~di█ximus~~dixi vobis, quam variis scilicet modis Dominus nos ammoneat, nunc quidem exhortans per exempla bonorum, nunc vero deterrens per lapsum malorum, sic curratis in presentis vitę stadio, quatenus ad ęternę felicitatis bravium pervenire valeatis.

IV.

Kapitelüberschrift »Quot et quam efficacia bene currendi documenta et exempla in Davide ejusque Psalterio reperiantur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Cuius rei argumentum fideles omnes habere possint in David.

Iam diximus pauca de profectuoso cursu, qui in veteris Testamenti lectione potest agi, sed, quia adhuc aliqua exinde libet proferre, curramus nunc ad sanctum psalmistam David, in quo Deus locutus est tanta mysteria, tanta beneficia tantaque salutis documenta, ut in illo uno cuncti fideles sufficientem doctrinam habere possint. Nam preter illa, quę de eo in Regum libro referuntur, ubi et lapsi in sceleribus multimodis ad obtinendam veniam confortantur et stantes quadam argumentosa ratione, ut in bonis perseverent, maxime incitantur, per hoc scilicet, quia, si Deus peccatoribus conversis tantam gratiam conferre dignatur, multomagis his miseretur, qui se continentes inmaculati in via Domini perseverant, quis enarrare sufficiat ea documenta, quę in psalterio reperiri possunt?

Quanta edificatio inveniatur in psalmis.

In qua lectione, queso, invenitur maior edificatio quam in psalmis, ubi multimodę et orandi █et docendi sententię habentur, ubi modis variis persona Domini nos arguentis vel consolantis infertur, ubi humiles et pauperes spiritu recreantur, ubi pravi rectores et iudices a Domino increpantur, ubi conversis et penitentibus maxima spes veniae promittitur, impiis autem et neglegentibus mors ęterna denunciatur? Quorum etiam plurima tam aperte breviterque proferuntur, ut nulla excusatio ignorantię literatis relinquatur. Et, ut hęc ita esse probemus, aliqua de prefatis sententiis exempla hic ponamus. Quem ergo pro peccatis suis intimas █preces proferre delectat, nusquam aptiora ad hoc verba invenit, quam hęc sunt: »Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam«. Et: »Delicta iuventutis meę et ignorantias meas ne memineris«. Et: ›Adiutor meus esto, Domine, ne derelinquas me neque despicias me, Deus salvator meus‹. Huiusmodi autem orationem, quam unusquisque pro se ipso effundere potest, psalmi plures continent. Si vero pro aliorum salute communiter orare voluerimus, verba nihilominus ad hoc aptissima in eis invenimus, ut: ›Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic hereditati tuę‹ et cetera; et: ›Convertere, Deus, usque quo et deprecabilis esto super servos tuos‹; et: »Domine, misericordia tua in seculum«; et: »Opera manuum tuarum ne despicias«. Sed et pro sacerdotibus agenda oratio invenitur in psalmis ut: ›Sacerdotes tui, Domine, induantur iusticia et sancti tui exsultent‹. Profert etiam sanctus Psalmista verba, quę nobis in tribulatione positis sunt dicenda, ut: »Adiuva nos, Deus salutaris noster« #et cetera, usque: »Propter nomen tuum«; et: ›Converte nos, Deus salutaris noster et averte iram tuam a nobis‹; et: »Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam et salutare tuum da nobis«.

Quibus Psalmistę verbis doceamur nil de meritis nostris presumere.

Inter hęc █summopere pensanda sunt et illa Psalmistę dicta, quibus edocemur nihil de meritis nostris presumere, sed totum Deo deputare, si qua virtus vel scientia in nobis reperitur. Talis autem doctrina agnoscitur per hęc verba: »Domini est salus«; et: »Domini est assumptio nostra«; et: »Scitote, quoniam Dominus ipse est Deus, ipse fecit nos et non ipsi nos«. Docet quoque nos orare pro eadem re dicens: ›Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis‹. Horum quippe verborum doctrinam quanto quis citius credendo apprehenderit, tanto plus in cunctarum virtutum studiis proficit et, quandocumque ab hac fide deficit meritis propriis deputans profectum suum, █continuo vel aperte in aliquod peccatum seu periculum corruens confunditur vel secreto graviores solito molestias temptationis patietur. Sed quid super hac elatione vel pro quolibet vitio perpetrato faciendum sit nobis, ammonet nos idem Psalmista dicens: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«. Post lapsum enim nihil prius gerendum est ulli quam confiteri Domino, qui fragilitatem sciens humanam semper paratus est ad veniam.

Per quę verba Psalmistę unusquisque ammoneatur ad agendam penitentiam et confessionem peccatorum. Et, ut efficacius ostenderet omnibus, quia per confessionem puram obtinere possint peccatorum veniam, hanc gratiam, quam ipse expertus est a Domino, aliis intimare studet dicens: ›Delictum meum cognitum tibi, Domine, feci, et iniusticias meas non abscondi. Dixi: confitebor adversum me iniusticiam meam Domino et tu remisisti impietatem peccati mei‹. Cum enim post confessionem peractam subiungit dicens: »Et tu remisisti impietatem peccati mei«, hortatur omnes ad confessionem, ut et ipsi consequantur remissionem. Moxque iuxta illud, quod Apostolus dixit: »Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis«, et Propheta ex Domini persona dicit: »In tempore placito exaudivi te«, pronunciat tempus confessionis dicens: »Pro hac« (subaudi re, quia tu, Domine, remittis peccata per confessionem) »orabit ad te omnis sanctus«, id est ad vitam ęternam predestinatus, »in tempore oportuno«, id est in tempore presenti. Item exhortans omnes ad penitentiam et conversionem, certissimam peccatorum suorum veniam eis a Domino promittit dicens: »Allevat Dominus omnes, qui corruunt, et erigit omnes elisos«; et: »Apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio«; et: ›Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate‹. Sed quia optime noverat variis ammonitionibus opus esse his, qui in seculari vita positi sollicitudinibus et divitiis et voluptatibus retrahuntur a spiritalibus, sepius eosdem ammonet et confortat dicens: »Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus«; »Querite Dominum et vivet anima vestra«; »Lętetur cor querentium Dominum«; ›Accedite ad Deum et inluminamini et facies vestrę non confundentur‹. Moxque, velut aliquis ab eo exquireret, qua fiducia talia promitteret, subiunxit dicens: »Iste pauper« (per quod videlicet semetipsum significat) »clamavit et Dominus exaudivit eum«. Ac si aperte diceret: Sicut ego peccator penitentiam agens pro peccatis meis clamavi ad Dominum et exaudivit me, ita et vos exaudiet, si penitentiam egeritis. Huiusmodi igitur verbis ammonentur omnes adhuc carnales et variis illecebris dediti ad melioris vitę conversationem.

Qui psalmorum versiculi maxime conveniant dici ab his, qui nuper sunt conversi.

Cum vero aliquis per Dei gratiam conversus frequentare voluerit psalmos, quos ideo disponente Deo, ut creditur, pueri instruendi et primitus discere et memoriter retinere iubentur, ut eorum verbis salutiferis aliquando compuncti ad meliora trahantur, sciat hos versiculos oratione continua maxime sibi esse notandos: »Domine, ad te confugi; doce me facere voluntatem tuam, quia Deus meus es tu«; »Notam fac mihi viam, in qua ambulem, quia ad te levavi animam meam«; ›Inlumina oculos meos, ne umquam obdormiam in morte‹; »Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea«; ›Vias tuas, Domine, demonstra mihi et semitas tuas doce me. Dirige me in veritate tua et doce me, quia tu es Deus salvator meus‹; »Deduc me, Domine, in via tua et ingrediar in veritate tua; Lętetur cor meum, ut timeat nomen tuum«; »Gressus meos dirige secundum eloquium tuum et non dominetur mei omnis iniusticia«; ›Faciem tuam, Domine, inlumina super servum tuum et doce me iustificationes tuas‹. Verba igitur orationis tantę, licet omni homini gratiam divinam invocanti satis conveniant, illi tamen, qui noviter conversus fuerit, aliquid specialius convenire videntur, quia pro eo, quod viam adhuc sibi incognitam difficilemque in multis aggressus est, maxime indiget hac oratione,incipitvgl. M1 (Bl. 9^v). qua Deum iugiter petat se docere et dirigere et inluminare.

Quibus verbis invocandus sit Deus pro sacrę lectionis intellectu.Randnotiz fehlt in M1 (Bl. 10^r).

Sed quia et hoc indiget, ut, in qualibet Scriptura sacra sese occupet, psalmos cantans invenit in his orationem, qua pro sacrę lectionis intellectu obtinendo specialiter Deum invocare potest. Quę videlicet oratio in his versibus continetur: »Revela oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua«; et: »Legem pone mihi, Domine, viam iustificationum tuarum et exquiram eam semper. Da mihi intellectum et scrutabor legem tuam et custodiam illam in toto corde meo«. Lex enim a legendo dicitur. Ideoque qui legem, id est sacram lectionem, legens ad eius intellectum pervenire desiderat, premissa orationis verba sepius orando repetat iugiterque attendat.

Quod quilibet conversus igne temptationis sit probandus.Randnotiz fehlt in M1 (Bl. 10^r).

Ad hęc etiam cuilibet converso attendendum est, ut se preparet ad bellum contra spiritales nequitias agendum. Quo licet in conversionis initio, cum unusquisque fragilitate adhuc nimia detinetur, pietas divina non permittat quemquam supra vires deprimi, in profectu tamen longiori positus scire debet, quia eodem temptationis igne, quo non solum electi quique probantur, sed etiam ipse Dominus noster probari voluit, probandus est. Idem namque Dominus noster, ut in omnibus exemplum nobis preberet, temptari se permisit a diabolo dicente: »Si Filius Dei es, dic, ut lapides isti panes fiant«. Et iterum: »Si Filius Dei es, mitte te deorsum«. De electorum vero temptatione dicitur: ›Tamquam aurum in fornace probavit electos Dominus‹. Et rursum: ›Fili, accedens ad servitutem Dei sta in iusticia et timore, et prepara animam tuam ad temptationem‹. Quę scilicet omnia precipuus spiritalis vitę doctor Psalmista considerans dicebat: »Dominus interrogat iustum et impium; qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam«. Quasi diceret: Dominus temptari permittit iustum et impium, sed iustus resistit temptatori suisque suasionibus; impius autem aut incredulus permanet aut ad tempus credens, sed in tempore temptationis recedens,vgl. Luc. 8, 13. plus appetit carnalia et transitoria quam cęlestia ęternaque gaudia adipisci. Qui ergo iniquitatem odire et animam suam diligere decernit, necesse est, ut per temptationem █interrogetur, utrum in huiusmodi odio et dilectione persistere velit. Sepe namque accidit, ut bona, quę cępimus nisuque toto perficere decrevimus, adveniente aliqua temptatione aut ad tempus vel, quod est nequius, omnino postponamus. Quomodo autem lapsum tantum agnoscere potuissemus, nisi interrogati? Unde omnimodo pensandum est, quam iustus, quam providus sit Dominus, qui nos dispositione tali interrogat, quid simus quidque pro eius amore facere velimus. Sic etiam Iob interrogatus est, quando plurimas temptationis molestias a d█iabolo inmissas pertulit. Sed ille interrogationi huic fortiter respondit, cum penitus deliberavit multo melius esse omnia adversa pati, omnia bona, quę in hoc seculo possedit, perdere quam iniquitatem tam ab uxore quam ab amicis sibi suggestam contra Deum perpetrare.vgl. Iob 1–2. Ita et nos facere debemus in temptatione positi. Cum enim diabolus nobis suggesserit superbiam, inspirans videlicet cordi nostro multo melius esse super alios exaltari quam cuiquam subiugari, nos continuo attendentes illa verba Dominica: »Omnis, qui se exaltat, █humiliabitur« aliaque plurima humilitatis exempla, toto mentis nisu suggestioni diabolicę resistere debemus.

V.

Kapitelüberschrift »Alia documenta et medicamenta pro diversis morbis, et vitiis animi ex psalmis depromenda« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Qui psalmi maxime frequentandi sint cuilibet converso.

Eodem quoque modo cetera vitia, quorum delectatione capimur, respuentes attendamus sacrę Scripturę verba, quę sepissime de singulis vitiis disputans nunc istius nunc illius vitii sectatores narrat ita supplantatos a diabolo, ut aut vix aut nullatenus converterentur. Unde doctor noster Psalmista ammonet nos dicens: »Viriliter agite et confortetur cor vestrum, omnes, qui speratis in Domino«. Item docens unumquemque qualiter orare contra spiritales nequitias debeat, dicit: »Deus, in adiutorium meum intende; Domine, ad adiuvandum me festina« et cetera usque ad finem psalmi. Ad eandem rem congrue adhiberi possunt hi psalmi: »Iudica, Domine, nocentes me«; »In te, Domine, speravi·I·«; »Miserere mei, Deus, secundum«; »Deus, in nomine tuo«; ›Eripe me de inimicis meis, Deus meus‹; »Domine, exaudi orationem meam et clamor meus«. Hinc et Apostolus ammonet nos dicens: »Accipite armaturam Dei«, »Ut possitis stare adversus insidias diaboli.

Quid agendum sit converso, cum nimis impugnatur a diabolo.

Inter hęc quoque sciendum neminem flagitiosum repente posse ita a consuetis permutari sceleribus, ut, licet ferventissimo ardore hosti antiquo reluctari studeat, non absque vulnere aliquo victoriam obtineat. Sed Deus sciens et nostram fragilitatem et hostium fortitudinem nequaquam nos victos cito despicit, dum modo curemus, ut nos iterum renovemus. Cum ergo conversus quilibet in certamine magno positus vel pro vulnere alicuius reatus vel pro tristicia passionis insolitę conturbari cęperit, non diffidat de Dei adiutorio, sed suam ignaviam increpans dicat: ›Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi‹; »Iacta super Dominum curam tuam et ipse te enutriet«; »Qui propiciatur omnibus iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam, qui coronat te in misericordia et miserationibus, qui replet in bonis desiderium tuum, renovabitur ut aquilę iuventus tua«. Convenit etiam his consolatoriis verbis adiungi illa orationis verba, quę tam pro spirituali quam pro corporali infirmitate sunt dicenda: »Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum; sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea«; ›Convertere, Domine, et eripe animam meam; salvum me fac propter misericordiam tuam‹. Coniungantur et ista: ›Non derelinquas me, Domine Deus meus, ne discesseris a me. Intende in adiutorium meum, Domine Deus, salutis meae‹; ›Deus, ne elongeris a me; Deus meus, in auxilium meum respice‹; »Intret in conspectu tuo, Domine, oratio mea; inclina aurem tuam ad precem meam«; ›Quia repleta est malis anima mea et vita mea inferno appropinquavit‹. »Intende ad deprecationem meam, quia humiliatus sum nimis. Libera me a persequentibus me, quia confortati sunt super me«. Ecce audistis, fratres karissimi, quam intimę consolationis et orationis verba proferri fecit Dominus per sanctum Psalmistam, quę tam facilia sunt omnibus literatis ad intellegendum, ut nusquam faciliora inveniri possint. Unde datur intellegi, quoniam maxima cura Domino fuerit, ut omnes tam planis Psalmistę verbis instruens ad se tra█heret. █Nam, sicut aliquis princeps carissimis amicis suis ad se venientibus convivium preparans ponit mensam cum diversę qualitatis dapibus et potibus repletam, ut tam ex diversitate quam ex copia ciborum delectabile omnibus faciat convivium, ita et ~~ille~~Deus omnibus ad se confugientibus mensam omnimoda spiritalis vitę doctrina repletam apponit, nunc quidem pronuncians tantum, quę sibi placeant vel displiceant, quantę gratię novitas de Christo nascituro prestanda foret, quę etiam bonis vel malis pro meritorum qualitate futura sint, ut per hoc omnes probentur, utrum celeriter an tarde illius verbis credentes obediant; nunc vero quoslibet neglegentes et pigros, ut ad ea, quę iam sibi pronunciata sunt, attendant ammonens; postremo autem eos, qui nec pronunciatione nec ammonitione conversi sunt verbis asperioribus increpans.

Quot modis Deus homines alloquens instruat.

Quot modis homines cum Deo loquantur.

Duobus vero modis, id est oratione et confessione, docet omnes confugientes ad Deum ipsum alloqui. Quę nimirum omnia nunc quidem breviter protuli, sed postmodum, prout Deus concesserit, exemplis sufficientibus explanabo, ut conversis aliquatenus ostendam, quam delectabile convivium doctrinę Dominus sectatoribus suis in sacra Scriptura maximeque in psalmis preparaverit, et ut eo studiosius se a malis abstineant, quo certius affuturam sibi gratiam Dei agnoscunt. Attendant igitur, precor, quanta corona promissa sit his, qui legitime certant contra diabolum iuxta illud: ›Beatus vir, qui suffert temptationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę‹. Huiusmodi autem certamen, quanto difficilius constat, tanto maiori cura agendum est. In nullo namque tempore ociosus debet esse bella Dei gerens. Unde doctor noster Psalmista unumquemque alloquens dicit: »Labores manuum tuarum, quia manducabis,incipitvgl. M1 (Bl. 14^r). beatus es et bene tibi erit«. Dupliciter quippe est beatus in opere aliquo utili occupatus. Habet enim inde aliquod subsidium corporale, habet etiam spirituale, quia, dum corpus servituti subicitur, mens quoque lasciva deprimitur et, ne in quęlibet desideria noxia defluat, refrenatur. Unde alias de ociosis dicit Psalmista: »In labore hominum non sunt et cum hominibus non flagellabuntur. Ideo tenuit eos superbia, operti sunt iniquitate et impietate sua«. Contra eandem superbiam alibi orans alios orare docet dicens: »Non veniat mihi pes superbię«. Quę videlicet oratio, licet breviter sit prolata, insinuat tamen copiose vires superbię. Nam, in quocumque dominatur, quasi pede quodam proterente eum in ima deicit, ne se sursum erigere possit. Orare etiam docet contra incentiva carnis dicens: »Proba me, Domine, et tempta me; ure renes meos et cor meum«. Et iterum: »Fiat cor meum immaculatum in iustificationibus tuis, ut non confundar«. Et: »Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis«. Ubi notandum, quia, dum prius implorat cor mundum in se creari et deinde spiritum rectum in se postulat innovari, intimare videtur aliter nos non posse Spiritus sancti gratiam obtinere, nisi prius cordis mundiciam obtineamus. Sed diabolus, quanto maiorem fiduciam et gratiam apud Deum habituros novit castos, tanto diutius eos omnimodo impugnat. Scit enim scriptum: »Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt«.

Quam variis modis invocandus sit Deus contra carnis inmundiciam.Randnotiz fehlt in M1 (Bl. 14^v).

Unde iugiter orandum et contra carnis immundiciam Deo supplicandum supradictis Psalmistę verbis. Sed et ceterarum virtutum suffragia contra tantum hostem sunt appetenda, id est caritatis et humilitatis, patientię et obedientię necnon taciturnitatis. De quibus omnibus appetendis multifaria exhortatio in Scriptura sacra reperitur. Sanctus etiam Psalmista de his non tacet, qui, ut alios in id ipsum traheret, de caritate et pace, quam habuit, refert dicens: ›Cum his, qui oderunt pacem, eram pacificus‹. Quam humilis vero extiterit, alibi enarrat dicens: »Humiliatus sum usquequaque, Domine«. Et iterum: »Domine, non est exaltatum cor meum neque elati sunt oculi mei« et cetera. Item laudans Dominum pro eo, quod se variis flagellis humiliasset, dicit: ›Bonum mihi, Domine, quod humiliasti me, ut discam iustificationes tuas‹, quibus verbis innuitur, quia flagella Dei sunt appetenda, ut per hęc correcti et humiliati divinis preceptis mereamur subdi. Quantum autem patiens fuerit sanctus Psalmista, ex hoc potest intellegi, quod dicit: »Si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis«. Docet nos nihilominus de obedientia Deo exhibenda dicens: »Subditus esto Domino et ora eum«. Hinc etiam de se ipso refert dicens: ›Nonne Deo subiecta erit anima mea? Ab ipso enim salutare meum et patientia mea‹. Implorat quoque pro taciturnitate obtinenda dicens: »Pone, Domine, custodiam ori meo et ostium circumstantię labiis meis«. Moxque omnem excusationem, quę pro nequitiis perpetratis committi solet, a se auferri postulat dicens: »Non declines cor meum in verba malicię ad excusandas excusationes in peccatis«. His igitur atque aliis virtutibus suffultus contra incentiva carnis fortiter pugnare valet. Si vero in huiusmodi certamine aliquandiu laborans minime senserit temptationis molestiam minorari, non ideo hac tribulatione perterritus certare desinat aut de adiutorio Dei diffidat, sed attendat Psalmistam dicentem: »Iuxta est Dominus his, qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Multę tribulationes iustorum et de omnibus his liberabit eos Dominus«. Perpendat et hoc, quod idem Psalmista alibi magnificans Deum, quod se in tribulatione dilatasset, dixit: ›Cum invocarem, exaudisti me, Deus; in tribulatione dilatasti me‹.

Quid attendendum sit tribulationem diuturnam sustinenti.Randnotiz fehlt in M1 (Bl. 15^v).

Tribulatio #enim diuturna, si cum patientia et spe divini adiutorii sustineatur, duplicem sustinenti confert coronam. A peccatis namque preteritis eum, tamquam aurum in fornace purgabit ignis et quasi granum frumenti, quod in terra proiectum pro semine multiplicatum fuerit, sic ille multiplicatur et dilatatur in omnibus bonis. Hinc et Apostolus dicit: ›Tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio autem spem, spes vero non confundit, quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis‹. De hac caritatis infusione et Spiritus sancti consolatione Psalmista satis gustavit, cum ad Deum dixisset: ›Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuę, Domine, lętificaverunt animam meam‹. Quod est aperte dicere: Si multiplices tribulationes in corde meo pertuli, multiplices etiam consolationes pietatis tuę, Domine, suscepi. Nam post tribulationem magnam, qua me propter peccata mea diu affli#xisti, consolationes tuę ita me letificaverunt, ut tribulatio preterita videretur mihi minima. Eundem quoque sensum declarat, cum subiungit dicens: ›Numquid adheret tibi sedes iniquitatis, qui fingis laborem in precepto?‹ Fingere namque aliquomodo potest dici, cum rem quamlibet aliter foris ostendimus, quam in mente teneamus, sicut scilicet patres sapientes filiis, magistri discipulis sepe aspera fingunt in verbis et in omni habitu exteriori, ut hac asperitate constricti in lasciviam nullam prorumpant. Sed quamvis laborem districtionis tantę eos sustinere permittentes parvipendere exterius fingant, intus tamen ita diligunt, ut ne levi virgula illos frustra contingi velint. Sicut igitur in huiusmodi disciplina patres et magistri exterius laborem fingunt et dilectionem interius gerunt, ita et Dominus noster in electis suis agit, laborem videlicet inprimis fingens in precepto religionis, sed postmodum, cum viderit laboriosa quęque pro amore suo magis velle pati quam proprię deservire voluntati, tunc illis quasi pater filiis sub disciplina sufficienti nutritis ostendet amoris sui dulcedinem. De hac nimirum dulcedine inprimis quidem absconsa, sed postmodum, ut dixi, manifestata, alibi Psalmista apertius testatur et ammiratur dicens: »Quam magna multitudo dulcedinis tuę, Domine, quam abscondisti timentibus te!« Cum ergo idem Psalmista Dominum talia fingere per experimentum didicisset, alloquitur eum quasi interrogando, si propter hoc, quod talia fingat, iniquitas apud eum maneat. Hoc autem non quasi nescius interrogat; scit enim eum iustum esse, unde et alibi dicit: »Quoniam iustus Dominus et iusticias dilexit«, sed ut nobis pietatis divinę secreta pandat.

Quod nemo ita perfectus esse valeat, ut peccatis quibusdam careat.

Inter hęc quoque conversos ammoneo, ut, quantumcumque in timore et amore Dei proficiant, peccatores tamen se labiis et corde fateantur, non solum ob peccata preterita, sed etiam ob imminentia quędam, in quibus cotidie inevitabiliter delinquimus, id est in visu, auditu, gustu, odoratu et tactu necnon in inlicito cogitatu. Sepe etiam in verbis tam scienter quam ignoranter peccamus. Huiusmodi igitur delicta sciens Psalmista a nonnullis pro nihilo computari dicit: »Delicta quis intellegit?« Cumque hęc quasi interrogans protulisset et paucos admodum delicta intellegere sciret, mox quid ipse sentiat, subiungit orans et dicens ad Dominum: ›Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo‹. Ac si aperte diceret: Multi quidem, Domine, ita neglegentes sunt, ut non curent te invocare pro maximorum et apertorum criminum remissione, sed ego sciens te nimis districtum contra tales precor, ut non solum ab apertis, sed etiam ab occultis delictis meis me emundes. Quę enim me latent, tibi pro certo patent. Occulta etiam et aliena delicta possunt hęc dici, quę a parentibus contraximus. Quę licet in baptismate nobis dimittantur, tamen, si postmodum eadem opere vel votis sequimur, iterum etiam eorundem reatu constringimur. Unde Psalmista alias dicit: »Peccavimus cum patribus nostris«. Peccare namque cum patribus est eorum, ut diximus, peccatis actu vel consensu associari. Item occulta et aliena delicta dicere possumus, quę in alios committimus. Quis enim ita cautus et religiosus esse valet, ut nullum peccatis suis depravet? Ideoque omnes indigemus, ut cum Psalmista oremus dicentes: Ab occultis nostris munda nos, Domine, et ab alienis parce servis tuis.vgl. Ps. 18, 13–14.

VI.

Kapitelüberschrift »De mysteriis incarnationis, resurrectionis, ascensionis, etc., Domini nostri Jesu Christi a Davide in psalmis prænuntiatis« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Hactenus igitur per amena et lata psalmorum prata currens atque ex eis flores quosdam satis utiles omnibus conversis decerpens, prout potui, qualiter ad █caput nostrum, id est Christum, pervenire debeant, ammonui, nunc vero cupio exinde decerpere et illis intimare eiusdem Domini nostri incarnationem aliaque, quę superius promisimus, qualiter scilicet pietas divina iugiter pro nobis laboret pronunciando inprimis, quę nobis sint credenda et facienda, deinde pro eisdem ammonendo et increpando. Ex quibus colligi potest, quia, quanto plus pro nobis Dominus laborat per supradictos tres locutionis modos, tanto districtius iudicat omnes, qui tantum eius laborem pro nihilo computant arbitrantes eum esse solummodo pium et non districtum contra omnes perseverantes in malo. Curramus ergo in eo, quo cępimus, psalmorum stadio querentes faciem eius semper,vgl. Ps. 104, 4. qui pro nobis natus et passus est, pro nobis resurrexit et ascendit in cęlum; quid enim delectabilius esse potest quam illum querere, illum sitire, in quo nobis datur vivere? Sed, ut tantę sanctitatis verba melius proferre possim, dicendum m~~(e)~~(ih)i est cum Psalmista: »Domine, labia mea aperies et os meum adnunciabit laudem tuam«; simulque invocandus est Spiritus sanctus, ut, qui eundem Psalmistam ad tam sancta et veneranda dicta proferenda illustravit, me quoque aliqua exinde decerpere cupientem dignetur illustrare.

Collectio sententiarum, quas Psalmista specialter dicit de Christo.Randnotiz fehlt in M1 (Bl. 18^v).

Sancta quippe sunt omnia, quę de Domino nostro per prophetas sanctos pronunciata sunt, sed quędam Psalmistę verba tanto sacratiora mihi videntur, quanto magis eadem nomina eandemque sententiam, quam Christus ore suo protulit, et ipse prophetando prenunciavit. Dominusincipitvgl. M1 (Bl. 19^r). namque noster, ut in Evangelio legitur, de se dixit: ›Ego sum veritas‹ et: »Ego sum lux mundi«. Eisdem quoque nominibus Psalmista illum appellavit, cum eum nasciturum quasi preterita narrans prenunciasset dicens: »Veritas de terra orta est«. Et: »Exortum est in tenebris lumen rectis«. Ecce eadem nomina, quę et Psalmista prenuncians ante tempora multa Dominici adventus dixit et quibus ipse Christus adveniens se appellavit. Dicamus et sententias ab utroque pene similiter prolatas. Psalmista namque in XXI psalmo, qui totus personę Christi convenit, de ipso dicit: ›Deus, Deus meus, respice in me; quare me dereliquisti?‹

Item in psalmo XXX Christum prenunciat ita dicturum: ›In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum‹. Quas scilicet utrasque sententias in Evangelio legimus ita pene a Christo in cruce posito prolatas, sicut Psalmista prenunciavit. Quis, rogo, non mirandam, non venerandam censeat tantam Psalmistę sanctitatem, qui ipsum Dominum nostrum, totius sanctitatis auctorem, habere meruit verborum suorum imitatorem? Quis etiam non obstupescat de tantam eiusdem Domini nostri bonitatem et clementiam, quam in Psalmista eodem agnovimus factam? Certe satis magna pietas Dei esset, si ab homine in nullo capitali crimine ~~pro~~prolapso prediceretur incarnatio Christi ceteraque per illum gesta. Quod autem aliquis in sceleribus plurimis prolapsus post huiusmodi ruinam ad dignitatem tantam ~~p(ro)~~p(er)venire potuit, ut sacramentorum divinorum proditor et divinę pietatis lator eligeretur, quantam putamus hanc esse Dei pietatem? Inestimabilis namque et inenarrabilis tanta Dei pietas merito vocatur. Hęc igitur sanctum Psalmistam prius quidem peccatorem, deinde vero conversum ideo fecit talem, ut per eum ad omnes peccatores clamaret dicens: Convertimini ad me omnes, qui peccatis gravati estis, et faciam in vobis eandem gratiam, quam in hoc servo meo David ad me converso feci. Numquid propter multitudinem piniquitatum suarum abieci eum? Sic nec vos abiciam, si eius conversionem sequentes ad me venitis in tempore oportuno. Nam in diluvio aquarum #multarum, id est in conventu periculoso multorum populorum, quod est dies iudicii, ad me non appropinquabitis.vgl. Ps. 31, 4–6.

Hęc ergo, fratres karissimi, quę de immensa Dei misericordia dixi, libenter audite, sed et sanctissima Psalmistę verba tam supradicta quam adhuc dicenda tota mentis intentione suscipite. Iam enim ad ea proferenda, quę de Christo pronunciavit, redire cupio. Incarnationem denique simul et ascensionem eius pronunciavit ita dicens: ›A summo cęlo egressio eius et occursus eius usque ad summum eius‹. Item de sola ascensione eius dicit: ›Elevata est magnificentia tua super cęlos, Deus‹. finitvgl. M1 (Bl. 20^v). De resurrectione quoque Domini ex ipsius persona dicit: ›Domine, probasti me et cognovisti me; tu cognovisti sessionem meam et resurrectionem meam‹. Quod autem maxime pro salute gentium mittendus esset, ita pronunciat referens eum dixisse de Patre: »Dominus dixit ad me: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrę«.

Eundem quoque sensum tanto apertius in LXXI psalmo quam in aliis quanto per tempus futurum pronunciat dicens: ›Et benedicentur in ipso omnes tribus terrę; omnes gentes magnificabunt eum‹. In quo etiam psalmo spaulo superius de incarnatione eius necnon de sanctissima doctrina eius commemorat dicens: »Descendet sicut pluvia in vellus et sicut stillicidia stillantia super terram. Orietur in diebus eius iusticia et abundantia pacis« █et cetera. Quod dicit: ›De scendit sicut pluvia in vellus‹, ita est intellegendum: Sicut enim pluvia in vellus descendens nulla illud divisione rumpit et iterum ab eo recedens a sua integritate non minuit, ita et Dominus noster matrem suam nec conceptus nec natus ulla corruptione divisit.

Quod autem Iudeos omnesque se persequentes sub pedibus calcaturus esset, in CVIIII psalmo pronunciatur Psalmista ita dicente: »Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum«. Qui scilicet psalmus de Christo scribitur totus.

Cui simile quid in CXVII psalmo invenitur, ubi in brevi versiculo mystice prolato omnia continentur, quę in Christo completa sunt. Sic enim dicitur: »Lapidem, quem reprobaverunt edificantes, hic factus est in caput anguli«. Unde autem Christus lapis sit dictus et quomodo █reprobatus sit ab edificantibus factusque sit in caput anguli, quia in locis plurimis invenitur expositum, nos hic sine expositione relinquentes tendamus aliorsum. Verba namque sepius prolata videntur tediosa. Dicamus ergo illa, quę dictau sunt rara.

In psalmo gigitur LXXXVIII multa pronunciantur de Deo Patre ad Christum Iesum loquente necnon de eodem Christo Iesu ad Patrem dicente. Ubi Dei Patris verba incipiunt ita: ›Posui adiutorium in potente et exaltavi electum de plebe mea. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum‹ et cetera usque: »Perfecta in ęternum et testis in cęlo fidelis«. Quę vero secuntur usque ad finem psalmi, Christo ad Patrem loquenti congrue possunt aptari. In quo nimirum psalmo hoc mirandum simul et venerandum videtur, quod huiusmodi colloquium Dei Patris et Filii ipse psalmista David sub persona sua meruit proferre. De quo igitur tale aliquid legitur, ut Christi, Filii Dei, mysterium sub persona propria in se transferre presumeret? Profert namque et ex persona Dei Patris quasi secum colloquentis illam inestimabilem gratiam, quas(m) ipse per Christum operaturus erat in sanctę ecclesiae filiis, et rursum Christi personam in se trahens quasi respondendo superioribus dictis profert ea, quę Christus pro nobis passurus erat dicens: Tu vero, Pater, qui mihi nuperrime promisisti, ut et me primogenitum excelsumque pre regibus terrę poneres et, si filii mei in aliquo delinquentes mandata tua non custodirent, in virga iniquitates eorum visitares, post huiusmodi promissa me Christum tuum, in quo omnes salvare disposuisti, █cito repulisti et a dignitate mea deiecisti. Hęc autem omnia despectionis verba sub persona Christi dicta in paucis completa videntur dictis, quę Christus in cruce positus dixit: ›Deus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?‹ Ecce quam sacer dia~~logus~~logus Dei Patris et Filii in uno eodemque psalmo est factus, in quo et dignitas Domini nostri secundum divinitatem et iniuria atque despectio, quam secundum humanitatem pro mundi salute sustinuit, pronunciatur. Merito itaque huic psalmo, in quo tantae misericordię commemoratio agitur, initium tale Psalmista imposuit dicens: »Misericordias Domini in ęternum cantabo«. Cantate et vos, fratres karissimi, canticum tale et benedicite Dominum in omni tempore; semper laus eius sit in ore vestro,vgl. Ps. 33, 2. qui et ante tempora multa misericordiam tantam prenunciavit et eam in nobis iugiter implere satagit. Quid enim delectabilius esse potest ea laude, eo cantico, quod cantamus Domino? Talis autem laus et tale canticum, quia nusquam invenitur amplius quam in psalmis, ideo redeamus ad eos et, ut possumus, exquiramus in his divinę cantica laudis. Quicquid enim pro eius amore gerimus vel loquendo vel legendo vel scribendo seu etiam utilia quęlibet meditando, hoc ad laudem suam refertur.

VII.

Kapitelüberschrift »De mysteriis passionis Dominicæ in psalmis præmonstratis et de mutatione personarum in uno eodemque psalmo loquentium« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Iam diximus de sanctissimo Dei Patris et Filii dialogo, qui legitur in LXXXVIII psalmo, qui cunctis sanctę ecclesię filiis tantomagis est venerandus, quanto specialius in eo illorum pronunciata agnoscitur salus. Nunc vero dicamus, quia plures psalmi inveniuntur sub sola persona Christi ad Patrem clamantis pro █ereptione sua, in quibus et nos docemur orare, qualiter spirituales nequitias possimus superare. Quorum videlicet psalmorum sunt precipui tres isti, III et XXI et LXVIII. In quibus preter orationem predictam alia quoque ad Christum solum pertinentia inveniuntur, ut in III: ›Ego dormivi et soporatus sum et exurrexi‹, et in XXI: »Diviserunt sibi vestimenta mea et super vestem meam miserunt sortem«. Sed et illud improperium, quod Iudei Christo insultantes dixerunt: ›Confidit in Deo; liberet eum nunc, si vult‹, pene eisdem verbis Psalmista illic pronunciat dicens: »Speravit in Domino; eripiat eum, salvum faciat eum, quoniam vult eum«. Item illud, quod Dominus ad Mariam dixit: ›Vade ad fratres meos et dic eis: Ascendo ad Patrem meum‹ et cetera, in eodem psalmo pronunciatur ita: »Narrabo nomen tuum fratribus meis«. Qui nimirum fratres discipuli Domini utrobique sunt intellegendi. Hęc quidem in XXI psalmo.

In LXVIII autem similiter inveniuntur, quę Christo specialiter conveniunt, ut: »Confortati sunt, qui persecuti sunt me, inimici mei iniuste; quę non rapui, tunc exsolvebam«. Quomodo autem Christus solveret, quę non rapiebat, Esaias propheta aperte pronunciat dicens: ›Omnes nos quasi oves erravimus; unusquisque a via sua declinavit et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum‹. Et paulo post: ›Propter scelus populi mei percussi eum‹. Ecce quomodo Christus solvit, quę non rapuit. Passus est enim non pro suis, sed pro nostris peccatis. Item in eodem psalmo: »In siti mea potaverunt me aceto«.

In II nihilominus psalmo pronunciatur de Iudeis aliisque Christum persequentibus: »Astiterunt reges terrę et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum eius«, subaudi: dicentes: »Disrumpamus vincula eorum et proiciamus a nobis iugum ipsorum«. Quod dicit: eorum, referri potest et ad premissas personas Domini Christique eius et ad illius discipulos, quos a se proicientes ad gentes transire compulerunt.

De Iuda etiam traditore tam ex Christi quam Psalmistę persona quędam commemorantur, ex quibus illud est, quod ex persona Domini dicitur: »Qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem«. Ex Psalmistę autem persona dici videtur: »Constitue super eum peccatorem et diabolus stet a dextris eius«, usque: »Sicut zona, qua semper precingitur«. Quod, si alicui videantur hęc verba melius Christi quam Psalmistę personę convenire, non contradico, quia forsitan utrique personę possunt congruere. Ipsa etiam maledictionis verba, quę de Iuda traditore sunt dicta, congruunt Iudaico populo. Nam, quod dicitur in illo versu: »Nutantes transferantur filii eius et mendicent; eiciantur de habitationibus suis« et iuxta literam videmus cotidie impleri in eodem populo. Sed et hoc Psalmista non tacuit, quod caro Christi in sepulchro posita corruptionem non pertulit, dicens ex ipsius persona in psalmo XV: ›Non dabis sanctum tuum, Domine, videre corruptionem‹.

Inter hęc etiam summopere pensandum est cunctis ad intimam psalmorum intellegentiam pertingere cupientibus, quanta personarum mutatio sit in quibusdam psalmis, quorum videlicet initium et finem personę Psalmistę invenimus dandum, quę vero in medio sunt, nunc quidem Dei Patris et Filii, nunc vero absolute Dei personę conveniunt. Ob cuius rei noticiam capiendam trium hic psalmorum verba subiungimus, hoc est II et XLVIIII et LXXXI.

In secundo enim psalmo, cuius initium est: »Quare fremuerunt gentes«, inprimis Psalmista interrogans vel ammirans, unde Iudeorum aliorumque Christi persecutorum impietas tanta evenerit, ex persona sua loquitur dicens: »Quare fremuerunt gentes« et cetera, usque: █»Et in furore suo conturbabit eos«. Quę █secuntur verba sunt Christi usque: █»Dominus dixit ad me«. Post hęc loqui incipit Pater ad Filium sinsinuans per eum gentes ad salutem reparandas esse. Quę nimirum locutio fit usque: █»Et tamquam vas figuliüber der Zeile eingefügt. confringes eos«. Deinde vero usque ad finem psalmi verba sunt Psalmistę ammonentis rectores quoslibet, ut attendentes, quę superius siunt a Patre et Filio dicta, cum timore et amore sibi serviant apprehendantque disciplinam in hoc seculo, ne pereant in futuro. Ecce quam diversę sententię et personę secundi psalmi.

In psalmo autem XLVIIII, cuius initium est: »Deus deorum Dominus locutus est«, inveniuntur illi tres locutionis modi, quos supradixi, de pronunciatione, de ammonitione et increpatione. Inprimis namque Psalmista loquitur ex persona sua pronuncians nobis extremi iudicii tempus, quo celum et terram, id est cęlicolas et terrigenas, pariter convocandos esse predicit, quo etiam ipsum Dominum manifeste venturum indicat. Ideo autem manifeste venturum dicit, quia cotidie ad nos clamat nunc quidem scriptis, nunc vero vulgaribus dictis, interdum etiam rerum visibilium argumentis, per quę edocemur invisibilia quęlibet agnoscere, sicut scriptum est: ›Invisibilia Dei per ea, quę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Per hęc ergo omnia Deus nobis iugiter manifestatur et loquitur, ut scientes iusticiam eius adnunciemus omnibus, quoniam iustus iudex est. Cumque Psalmista pronunciasset talia ex persona sua, subiunxit ammonitionem ex persona Dei factam dicens: »Audi, populus meus« et cetera, usque: »Et honorificabis me«. Ubi videlicet unumquemque primitus ammonet, ut se ipsum plusquam alia quęlibet sacrificia Deo immolet, deinde vero eadem persona Dei loquitur dicens: »Quare tu enarras iusticias meas et assumis testamentum meum« et cetera, usque: »Statuam contra faciem tuam«.. Ubi nihilominus increpat quemlibet doctorem verbis tantummodo precepta Dei intimantem, cur aliis enarrare presumat illas Dei iusticias, quas ipse operando non sequitur. Post hanc vero increpationem iterum Psalmista ex persona sua loquens et dicens: ›Intellegite hęc‹ et cetera, usque in finem psalmi, ammonet omnes, ut attendentes et ammonitionem et increpationem Dei ad illum convertantur, ne forte preoccupati die mortis querant spacium penitentię et invenire non possint.

In hoc psalmo iudices perversi maxime ammonentur.Randnotiz fehlt in M1 (Bl. 25^r).

Inincipitvgl. M1 (Bl. 25^r). psalmo etiam LXXXI inveniuntur idem tres modi, licet ordine dissimili. In primis namque Psalmista ex persona sua pronunciat dicens: ›Deus stetit in synanoga deorum; in medio autem deos diiudicat‹. Ubi videlicet tempus preteritum – stetit – pro presenti ponens indicat, quia Deus in synagoga deorum, id est rectorum et iudicum, quos sacra Scriptura sepe deos nominat, consistens semper prospiciat, quid agant et quotiescumque inique iudicaverint, ipse in medio eorum stans eos pro tali culpa diiudicet. Moxque ex persona Dei eosdem rectores et iudices increpat dicens: »Usquequo iudicatis iniquitatem et facies peccatorum sumitis?« Quę nimirum divinę increpationis verba superioribus dictis coniuncta hunc sensum habere videntur: Cum sciatis, o rectores et iudices, me semper in medio vestrum esse et prospicere quęcumque agatis, cur sepius inique iudicantes destructores magis quam rectores ecclesię estis? Post hanc vero increpationem continuo quasi compatiens preteritę iniquitati eorum ammonet eosdem, ut vel postmodum se emendent rectiusque iudicent, dicens: ›Iudicate egeno et pupillo, humilem et pauperem iustificate. Eripite pauperem et egenum de manu peccatoris liberate‹. Quasi diceret: Adiuvate illos maxime, qui pauperes et contemptibiles sunt in plebe quique ideo ab aliis opprimuntur, quia nullos defensores habere videntur. Finita autem hac ammonitione iterum Dominus, quasi prescius malicię et duricię eorundem iudicum quodque ammonitionem suam contempturi magis diligant munera quam Dei precepta, non ut prius presentes, sed quasi absentes alloquitur dicens: »Nescierunt neque intellexerunt; in tenebris ambulant; movebuntur omnia fundamenta terrę«. In qua nimirum sententia, si temporum diversitatem sequimur, magnam difficultatem intellegentię patimur. Inprimis enim ponitur tempus preteritum ut: »Nescierunt neque intellexerunt«, deinde presens ut: »In tenebris ambulant«, ad extremum vero futurum ut: »Movebuntur omnia fundamenta terrę«. Quid ergo in his faciendum est nobis, nisi hoc, quod in ceteris prophe█tię verbis agitur? Sepe namque et in psalmis et in aliis prophetarum libris preteritum presensque tempus pro futuro, sepe etiam futurum pro presenti vel pro pre~~senti~~terito ponitur. Quod scilicet Spiritu sancto dictante, credo, aut ideo agi, quia, cum omnia tempora sive preterita sive presentia seu futura coram Deo quasi presentia sint, tempus quodlibet rem sibi placitam pronunciantibus inspirat, aut pro eo, quod illa, quę interdum prophetę narrant,finitvgl. M1 (Bl. 26^r). et in preterito gesta sunt et in presenti iugiter geruntur et in futuro tempore geruenda sunt, sicut et res in sententia psalmi proxime dicta probat. Iudices enim iniqui et ab initio seculi fuerant et in presenti sunt et in futuro tempore fient. Ideoque illis omnibus congruit hęc sententia: »Nescierunt neque intellexerunt; in tenebris ambulant; movebuntur omnia fundamenta terrę«. Idem etiam sensus est: Nescierunt neque intellexerunt et in tenebris ambulant et movebuntur omnia fundamenta terrę. Qui enim nesciunt neque intellegunt bona, in tenebris utique ambulant. Similiter, qui in tenebris ambulant, movebuntur utique de fundamentis, pro quibus positi sunt. Prelati quippe et iudices universi positi sunt a Deo pro fundamentis ecclesię, ut ceteri exemplis eorum instructi superponantur. Unde sanctus Psalmista alibi dicit: »Fundamenta eius in montibus sanctis«, Domini scilicet, qui diligit »Portas Syon super omnia tabernacula Iacob«. Idcirco autem Dominus fundamenta sua posuit in montibus sanctis, quia hos, quos in sanctę ecclesię edificio prefecit, virtutibus omnigenis sublimatos et instructos esse iussit. Sed fundamenta, quę ille in montibus sanctis posuit, tunc commoventur, cum hi, qui aliis pro edificatione spirituali prelati sunt, a perfectionis et veritatis statu corruentes non solum semetipsos, sed etiam subiectos quoslibet in perditionis foveam trahunt. Unde illis aptissime congruit, quod Psalmista alibi dicit: »Corrupti sunt et abhominabiles facti sunt in studiis suis«. »Sepulchrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant« et cetera, quę secuntur pene usque in finem psalmi. Hęc igitur omnia maxime conveniunt pravis iudicibus, quia, quanto ceteris sublimiores consistunt ex potestate, tanto maiorem nequitiam possunt exercere. Verumtamen non sine causa credo esse factum, quod pietas divina tam vari#is modis iudices eosdem alloquitur nunc quidem increpando, nunc ammonendo, nunc quasi presentes, interdum vero quasi absentes, nunc nequitiam eorum, interdum-u- nach Korr. aus ů (vgl. das ů daneben); ° ausradiert. vero beneficia sua commemorando. Quanto enim eos duriores ad correctionem previdit, tanto magis duriciam ipsorum mitigare studuit. Unde, postquam eos increpavit et ammonuit quasi presentes, postquam etiam de eorum quasi absentium errore condoluit, iterum convertens se quasi ad presentes commemorat, quantam gratiam eis pre ceteris mortalibus contulerit quantaque ruina super illorum superbiam ventura sit dicens: »Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes. Vos autem sicut homines moriemini et sicut unus de principibus cadetis«. Ac si diceret: Ego quidem vos ad hoc elegi, ut invice mea iudices in mundo essetis et aliis bene vivendi exemplum preberetis. Vos autem sicut carnales quique et imperiti spiritalem vitam abicientes omnemque commissorum curam neglegentes et, quod adhuc peius est, sicut diabolus, qui unus ex principibus cęlicolis erat, vos in elationem contra me erigentes damnatione perpetua peribitis. Hęc igitur omnia divinae increpationis et ammonitionis dicta Psalmista spiritaliter audiens et, quam incorrigibiles sint iudices iniqui, prenoscens postulat Dominum, ut ipse solita pietate pet ęquitate homines regat dicens: »Surge, Deus, iudica terram, quoniam tu hereditabis in omnibus gentibus«. Quasi diceret: Quoniam, Domine, nullus pene hominum, qui super nos constituti sunt iudices et rectores, de nobis miseris curat, tu, qui super omnes dominaris maximeque pauperes et egenos tueri dignaris, exsurge et redime nos ab omnibus malis.

VIII.

Quid doceat maxime psalmos intellegere.

Eorum namque prior, cuius initium est: »Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo«, personas duas continet, Psalmistę videlicet et Dei. Inprimis enim Psalmista Dominum interrogat dicens: »Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo aut quis requiescet in monte sancto tuo?« Cui mox a Domino respond█etur ita dice█nte: »Qui ingreditur sine macula et operatur iusticiam« et cetera usque in finem psalmi. Huius autem responsionis verba, quoniam satis plana sunt, ad intellegendum, precamur, fratres dilectissimi, ut eadem attendentes aliquatenus implere curetis. Nihil enim nobis prodest legere aut cantare sacra verba, nisi pariter animo tractemus, qualiter exinde edificemur.

Secundus etiam psalmus, de quo nuperrime promisimus disputare, cuius initium est: »Beati, quorum«, sub duarum personarum, Psalmistę et Dei, loquela prolatus est. In prima namque parte usque »A circumdantibus me«, Psalmista loquitur. In secunda vero Deus usque in: »Quibus non est intellectus«. Deinde iterum Psalmista usque in finem psalmi loquitur. Huius autem psalmi dicta non solum ob personarum mutationem explanandam, sed etiam propter supradictos tres locutionis modos hic commemoravi. Idem quippe tres modi in tribus continuis versibus prolati inveniuntur in illo, quorum videlicet primus est: »Intellectum tibi dabo«. Secundus: »Nolite fieri sicut equus et mulus«. Tercius: »In chamo et freno«. In primo itaque Deus dicit: »Intellectum tibi dabo et instruam te in via hac, qua gradieris; firmabo super te oculos meos«. Quibus nimirum verbis a Deo pronunciatur unicuique homini, qualiter illum pre ceteris animalibus rationis capacem faciens instruat ad rationabilia quęlibet et spiritalia studia, quibus in via █vitę huius gradiendum est. Et, ut in hac via cautius gradiatur, oculos suos super eum iugiter ponere intimat. In secundo autem ammonet omnes fideles, ut hęc, quę in superiori versu iam dicta sunt, attendentes non sicut equus et mulus, quibus non est intellectus, sed ut rationabiles et iuxta intellegentiam sibi datam vivant. In tercio autem versu, qui subiungitur a Psalmista dicente: »In chamo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te«, idem Psalmista postulat Dominum, ut quicumque predictę intellegentię dona tantęque ammonitionis beneficia spernentes inrationabiliter vivunt, hos flagellis aliquibus constringat et ad se venire compellat. Talis autem compulsio, licet a Psalmista petatur, dici valet increpatio, quia, █cum perversus quilibet a Domino flagellatur, per idem flagellum increpatur. Quę secuntur in hoc psalmo ad Psalmistę personam referenda sunt.

Ecce quam varia personarum mutatio in psalmis supradictis invenitur. Eadem quoque in psalmis plurimis, quos pretermisi, continetur. Non enim peritia mihi est tanta, ut omnes eodem modo percurrere possem, in quo et peritissimi quique satis laborare habent. Verumtamen quod ego de tribus locutionum modis ceterisque rebus explanandis superius promisi, adhuc, prout ingenioli mei parvitas permittit, proferre cupio. In quo vos, fratres karissimi, me adiuvare apud Deum deposco, ut sicut in psalmo proxime iam dicto promittit unicuique ad se confugienti dicens: »Intellectum tibi dabo et instruam te in via hac, qua gradieris«, mihi concedere dignetur intellectum et instruat me in via hac explanationis, quam aggredi cupio. Ideo autem de tribus locutionum modis aliqua explanare magnus mihi affectus advenit, ut, quia inmensam Dei pietatem cum sacris literis ad omnes fideles literas easdem scientes iugiter clamare aliquomodo expertus sum, illud panderem, quam variis modis mihi videatur ad nos clamare. Non enim frustra in Evangelio sepius legitur: »Qui habet aures audiendi, audiat«, et in Apokalypsi: »Qui habet aurem, audiat, quid Spiritus dicat ecclesiis«, et in prophetis: »Convertimini ad me et salvi eritis«, et in psalmis: ›Attendite, popule meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei‹ multaque his similia in sacris Scripturis leguntur, per quę innuitur magnum quiddam esse, pro quo tantopere ad nos Dominus clamat. Qua de re, quia illud magnum non temporale, sed ęternum constat, oportet, ut verba Dei, quibus ad nos iugiter clamat, omnimodo attendentes vitam potius ęternam quam mortem ęternam obtineamus. Hęc ergo dixi tam de causa, unde mihi suborta est quędam dicendi devotio, quam de ipsa re, unde dicere gestio, id est de divinę pietatis clamore in sacris Scripturis facto; nunc etiam, prout valeo, proferre desidero ipsius clamoris modos, ut exinde aliquis incitatus divinos audire discat affatus.

De iudiciorum divinorum qualitate.

Et primum quidem ex psalmis sententiam quandam proferre cupio, quę mihi prestantior multis videtur, hoc est: »Iudicia Domini vera iustificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem preciosum multum, et dulciora super mel et favum«. Hanc igitur sententiam Psalmista proferens pronunciando (nam hic modus locutionis divinę primus est, quo cuilibet pronunciatur, quid scire vel facere debeat) insinuat nobis quam vera, quam desiderabilia et dulcia sint iudicia Domini, ut omnis homo haec dicta audiens et intellegens secum tractet, qualiter exinde edificetur, inprimis videlicet discutiendo, quid verum, quid desiderabile quidve sit dulce, deinde vero diligenter pensando, utrum sibi videantur desiderabilia et dulcia iudicia Domini. Iudicium namque Domini potest dici non solum illa extremę diei examinatio, qua pravi a bonis discernuntur, sed etiam omne, quod in hac vita dispositione divina geritur. Cuius videlicet dispositionis iudicia, si iuxta hoc, quod homini possibile est, attendantur, quam vera sint qualiterque in semetipsis iustificentur, desiderabilia pro certo super aurum preciososque lapides, et dulciora super omnem mellis suavitatem sentientur.

Qualiter depraventur humana iudicia qualiterque contraria sint in se ipsis vitia.

Sed, ut melius eadem pensare possimus, iudiciorum humanorum falsitatem illis opponamus. Humana enim iudicia aut per gratiam aut per odium alicuius seu per maliciam vel ignorantiam vel neglegentiam sepissime ita depravantur, ut nec vera esse nec in semetipsis iustificari valeant. ~~Sicque~~Unde fit, ut et falsitati subiaceant et contraria in semetipsis existant. Nam cuiuslibet avaricia alterius avariciam impugant, decertando scilicet, quis maiora rapiat. Eodem quoque modo luxuriosi contra alios luxuriosos et superbi contra alios superbos ita sepius insurgunt, ut non aliter quam morte eorum placari possint. Eadem contrarietas de cunctis vitiis referri potest. Sed longe aliter de virtutibus sentiendum constat.

Quod unaquęque virtus aliam virtutem adiuvet.

Quod castitas perfecta obtineri nequeat, nisi cum multarum virtutum supplemento.

Unde pensanda sint iudicia Domini esse vera et in semetipsis iustificata.

Ex quibus omnibus colligitur, iudicia Domini, quę nihil aliud sunt nisi virtutes, vera et iustificata esse in semetipsis, quia nec per gratiam nec odium alicuius nec per maliciam nec per ignorantiam nec per neglegentiam a veritatis et iusticię statu flectuntur, sed omnia in una eademque dispositione convenientia perseverant. Quę igitur pia sunt, testimonium prebent Deo, quia semper, dum tempus miserendi est, paratus sit ad ignoscendum cunctis ad se conversis. De quo miserendi tempore Esaias propheta ammonet nos dicens: »Querite Dominum, dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est«. Hinc et doctor noster Psalmista dicit: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«. Quę nimirum verba huiusmodi sensum habere videntur: Penitentiam agite et convertimini ad Deum in hoc seculo, in quo tantummodo bonus est omnibus invocantibus eumdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text.. Quod autem dicitur: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in ęternum misericordia eius«, de perennis vitę misericordia solis electis exhibenda intellegi potest. Ammonitiones ergo tantę pietatis hoc omnimodo testantur, quia Deus non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat.vgl. Ezech. 33, 11. Severa autem iudicia, ubicumque leguntur vel audiuntur facta, hoc nihilominus testantur, quod Deus superbis resistatvgl. Iac. 4, 6. quodque iuxta Psalmistam terribilis sit in consiliis super filios hominumvgl. Ps. 65, 5. (subaudi: pravorum), qui nihil aliud nisi humana tantum et carnalia diligere solent. Quorum scilicet filii vocantur imitatores eorum. Cuius enim quisque facit opera, eius vocatur filius.

IX.

Inter hęc pensandum est, quam necessaria sint severa Dei iudicia. Plurimi namque, qui nec lectione nec ammonitione ulla hominum a pravitate sua flecti possunt, per flagella Dei convertuntur ad ipsum. Nonne per hęc pensari valet, quia, dum pia Dei iudicia conveniunt severis et severa piis, omnia eius iudicia sunt vera et iustificata in semetipsa?vgl. Ps. 18, 10. Sive ergo sint pia sive severa, ideo Deus operatur ea, ut hos, qui salvandi sunt quasi quibusdam retibus ad ęternam salutem trahat. Unde et Psalmista, qui et severitatem et pietatem Dei in semetipso expertus, cognovit utramque necessariam esse; postquam dixit: »Iudicia Domini vera, iustificata in semetipsa«, statim subiunxit dicens: »Desiderabilia super aurum et lapidem preciosum multum et dulciora super mel et favum«. Quae nimirum verba multi quidem dicere valent, sed quam desiderabilia necnon quam dulcia sint, nemo sentire valet, nisi qui fide et opere pro agnitione eorum laborantes intima eorum aliquantulum gustare merentur. Et quam felices, qui talia nosse laborant, ut, cum Psalmista gustantes, quam suavis est Dominus,vgl. Ps. 33, 9. et quam fidelis et sanctus in omnibus operibus suis,vgl. Ps. 144, 13. iudicia Domini vera esse toto corde credant. Sed, si forsitan aliquis dicat se libenter velle credere iudicia Domini vera esse, sed nescire, unde hanc fidem satis possit concipere, dicam breviter aliqua eius iudicia, unde facilius agnosci possint cetera.

Cur liberum arbitrium nobis sit a Deo datum.

Omnes namque scimus et cotidie actu probamus, quia liberum arbitrium a Deo datum habemus, ut, sive bona sive mala velimus agere, possimus. Hoc autem non sufficit nobis solummodo scire, nisi etiam tractemus, cur nobis sit data libertas tanta vel male vel bene agendi. Non enim cęli et terrę creator rerumque omnium gubernator credendus est tanta nobis prestitisse sine causa, sed omnimodo attendendum, quia ideo homini, quem ad similitudinem suam fecit, et liberum arbitrium et █facultatem male vel bene agendi dedit, ut haberet, unde promereri posset aliqua ęternę beatitudinis premia. Quis denique impossibilitatis vinculo constrictus probare posset, quid agere vellet? Aut quod premium illi foret dandum, qui nil potuit facere nisi bonum? Hanc igitur inconvenientiam quicumque sepius attendit, citius agnoscit multo convenientius esse, quia, sicut Deus statuit, homo liberum arbitrium habens et bene et male agere valet, ut et ille, qui mala pro amore Dei contemnit mercedem promissam, et ille, qui bona neglegit, penam pronunciatam consequatur. Ecce quam congrua et vera divini iudicii dispositio nullius gratię vel odii instar iudiciorum humanorum falsitate corrupta, sed quasi in latissimo stadio omnibus currendi spacium prebens, ante omnium oculos ponens bona et mala, aspera et mollia, arta et lata, ut per hęc omnium affectus probetur, quid diligere vel respuere, quid concupiscere vel contemnere velit. Nonne ergo latissimum stadium merito dicitur, in quo tam variis modis unusquisque currere potest? Quot modis enim unicuique datur facultas male agendi, tot modis etiam datur facultas bene agendi, quia bene agendi occasionem prebent mala, cum ea videntes aut audientes seu ad horam desiderantes mox contemnimus. Et quia tanta possumus contemnere quanta concupiscere, ex ipso contemptu tot coronas per Dei gratiam promereri possumus, quot mala contempsimus. Ecce satis evidens exemplum, in quo probari potest verissimum Dei iudicium.

Exemplum unde probari possit iudicium Domini esse verum.

Iudicium quoque verum dici potest, quod fit in his, qui neglegenter #vitam suam ducentes nihilque magis quam aliis preponi desiderantes permittuntur tandem hoc obtinere. Cumque in regimine optato prepositi secularia magis quam spiritualia studuerint, timere et amare Deum neglexerint, in deliciis velut ille dives, de quo in Evangelio legitur, quia »Induebatur purpura et bysso et epulabatur cotidie splendide«, omnimodo vixerint, tunc Dominus aut eos patitur in eodem regimine perdurare usque ad finem vitę, postea vero cum supradicto divite delicioso ad inferna deputari, aut aliquandiu superbire in potestate et postea deponi cum magna inhonestate, ut humiliati in hac vita penitentiam gerant. Quod tamen multo felicius constat quam ceterum, quia nihil est infelicius felicitate peccantium. Quodlibet ergo horum Deus fieri iudicaverit, iudicium verum dici poterit, quia scientes scriptum: »Omnis, qui se exaltat, humiliabitur« et: »Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam« multaque huiusmodi, sed hęc omnia contemnentes merentur ad horam quidem divitiis vel dignitate extolli, sed postea deici tam in hoc seculo quam in futuro. De talibus et Psalmista dicit: ›Deiecisti eos, Domine, dum allevarentur‹. Et iterum: »Deus confringet capita inimicorum suorum, verticem capilli perambulantium in delictis suis«. Et capita inimicorum Dei et vertex capilli perambulantium in delictis suis, quia una et repetita sententia est, dici possunt hi, qui ceteros peccatores nequitiis suis excellunt et ideo extolli cupiunt, ut ex hoc maiorem peccandi licentiam habeant.

Exemplum aliud unde supra.

Sed et illud iudicium Dei verum dicendum est, cum congregationi vel plebi cuilibet sine disciplina et religione viventi inreligiosi pastores atque rectores preponuntur, ut per tales rectores ira Dei appareat, quę diu latebat. Unde Scriptura sacra dicit: ›Propter peccata populi regnare facit Dominus ypocritam‹.genauso OTLOH. prov. P 16. Hinc etiam sanctus Gregorius dicit: Occultę et iugiter perpetratę culpę merentur, ut reges pastoresque perversi constituantur.genauso OTLOH. prov. O 51; vgl. GREG. M. moral. XXIII–XXXV 25, 16, S. 1264, 174–175. Quod tamen iudicium non pro subiectorum damnatione evenit, sed ut sub hac peccati pena commoniti et compulsi coram Deo penitentiam gerant pro commissis eumque invocantes pro necessitatibus suis se emendare studeant, imitantes videlicet filios Israel, qui, ut in libro Iudicum legitur, quoties Deum offendentes traditi sunt in manus inimicorum suorum, penitentiam egerunt,vgl. Iudic. 2, 11–22. deinde vero ›Clamaverunt ad Dominum, et de necessitatibus eorum liberavit eos‹. Quę verba etiam Psalmista sepius repetens in psalmo CVII, ubi varias offensiones et tribulationes eorundem filiorum Israel commemorat, dat fidelibus cunctis exemplum, quid sibi pro offensionibus et tribulationibus suis sit agendum.

Item exemplum unde supra.

Dicamus adhuc et aliud exemplum, unde iudicia Domini, quę in rebus plurimis incomprehensibilia sunt █nimisque profunda, sicut et Psalmista testatur dicens: ›Iudicia tua, Domine, abyssus multa‹ vel alicubi possint aliquantulum agnosci, sicque in his, quę aliquatenus agnoscere possumus, quam congrua et vera atque fidelia sint, instructi credamus etiam similia esse omnia illa, quę sentire nequimus. In libris namque sacris tam veteris quam novi Testamenti cotidie omnes instruimur, ut mala relinquentes bona faciamus. Hęc igitur instructio dispositione divina et ante tempora multa iugiter facta est et cotidie agitur, ut, si qua ignorantia vel neglegentia seu oblivione per diabolicas insidias a lege divina fuerimus retracti, mox ammoneamur ad meliora reverti.

Cur Scriptura sacra vel ad missas vel in quolibet loco coram nobis legatur.

Pro huiusmodi ammonitione legitur ubique ad missas lectio de diversis Scripturę sacrę libris ad edificationem audientium excerpta necnon sancti Evangelii doctrina. Pro hac Psalmorum liber, qui sancto Spiritu dictante quasi quidam sol omnibus in via Dei ambulantibus verbis sapientię divinę lucet, per diurnas atque per nocturnas horas partitus cantatur. Quod et ipse Psalmista prophetię spiritu plenus personamque sanctę ecclesię in se gerens previdit dicens: »Septies in die laudem dixi tibi«. Et: »Media nocte surgebam ad confitendum tibi«. Et iterum: ›In matutinis meditabor in te, Domine, quia fuisti adiutor meus‹. Hanc igitur laudem, █quam sancta ecclesia ubique tam in nocte quam in die Deo dicit, merito Psalmista se dixisse retulit, quia a suis dictis proferendam prescivit preteritum ponens pro futuro.

Cur pueri inprimis psalmos discant.

Pro hac etiam ammonitione pueri literis instruendi inprimis psalmorum lectione introducuntur atque memoriter retinere usu ecclesiastico iubentur, ut in literis sacris enutriti postea, cum ad etatem intellegibilem pervenerint, facilius eas recolant et exinde in aliis Scripturę sacrę literis meditari valeant. Pro hac plurima sanctorum patrum scriptura tam in ecclesiis quam in aliis locis legitur, ut nemo █literarum scientia imbutus de legis divinę ignorantia se excusare possit. Nonne talis consuetudo, quę sine dubio ex dispositione divina processit, dicenda est fidelis et vera? Nonne Deus merito dicendus est fidelis, qui per tantam librorum ammonitionem omnes hanc legentes et audientes ad ęternam salutem trahere conatur? Sed – pro dolor! – paucissimi inveniuntur, qui aures audiendi ita habeant,vgl. Matth. 11, 15; Matth. 13, 9; Marc. 4, 9; Luc. 8, 8; Luc. 14, 35. ut attendere curent, quid evangelistę, quid prophetę, quid Psalmista vel quid alii sanctę ecclesię doctores nos ammoneant. Verumtamen non ideo verba Dei incassum proferuntur. Aut enim corrigunt legentes et audientes ea aut in testimonium damnationis in die iudicii coram eis proferentur.

His igitur exemplis prolatis, peto vos, fratres karissimi, ut attendentes pietatem severitatemque Dei studeatis literas sacras non solum legere et audire, sed etiam operibus aliquatenus implere. Verba quoque doctrinae, quę pro edificatione vestra de psalmis protuli et adhuc proferre cupio, tanto maiori intentione, precor, suscipite, quanto districtiora esse iudicia Dei ex supradictis Psalmistę verbis iam audistis. Idcirco enim sententiam tam piam tamque terribilem inter cetera sermonis mei verba protuli, ut vos sollicitos et intentos facerem ad audienda legis divinę precepta. Sed nec aliter iudicia Domini desiderabilia et dulcia videntur, nisi tota intentione legantur vel audiantur. Quamobrem audiamus, quid loquatur nobis Dominus per sanctum Psalmistam, per quem variis modis ad nos clamat nunc pronunciando ea, quę scienda vel facienda sunt, nunc ammonendo pro eisdem, interdum vero increpando pro neglegentia nostra. Qui ergo tam variis modis ad nos loquitur, maximam curam nostri habere probatur.

X.

Kapitelüberschrift »Varia moralia documenta ex diversorum psalmorum versibus collecta« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Qualiter intellegenda sint illa verba: »Beatus vir, qui non abiit« et cetera.

Sed tanta beatitudo, licet minime conveniat nobis, qui in delictis nascimur et cotidie peccatis polluimur, ad hoc tamen prodesse potest, ut per oppositionem iugiter attendentes, quanta distantia sit inter nos et eundem Dominum nostrum, poscamus, ut »Misereatur nostri et benedicat nobis, inluminet vultum suum super nos« et opera manuum nostrarum dirigat.vgl. Ps. 89, 17. Si ergo tanti viri beatitudinem recolentes simul et venerantes queramus faciem eius semper, ›Non secundum peccata nostra faciet nobis neque secundum iniquitates nostras retribuet nobis, quoniam secundum altitudinem cęli a terra corroboravit misericordiam suam super timentes se‹. Et: ›Quomodo miseretur pater filiorum, sic miseretur timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum‹. Hęc et his similia Psalmistę dicta, quę utique Spiritu sancto inspirante prolata sunt, quem non excitare possunt ad exquirendam Dei gratiam? Non homo, sed durus lapis est hic iure vocandus, qui non exquirit tantam Domini pietatem.

Inter hęc quoque pensandum est, quam congrue in capite libri psalmorum Psalmista loquitur de capitis nostri, Domini videlicet Iesu Christi, beatitudine et sanctitate, ut per hoc cunctis sanctę ecclesiae filiis, qui membra eius esse debent, insinuaret ipsum semper inprimis esse invocandum et pre omnibus diligendum ac venerandum, ut scriptum est: »Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo«; »Hoc est maximum et primum mandatum«.

Iam diximus, prout potuimus, de capitis nostri qualitate; nunc vero dicamus, quomodo ipsum caput n█os instruat per Psalmistam. Sicut enim Dominus noster dives et potens est ad salvandos omnes, qui invocant eum in veritate, ita etiam multiplex et latus est in mandatorum suorum pronunciatione semperque prospiciens, quis in huius vitę stadio pre ceteris ad eum currat eius precepta sequendo.

Qua intentione pensanda sint et illa verba: ›Dominus de cęlo prospicit‹ et cetera.

Quod scilicet Psalmista agnoscens pronunciat nobis dicens: ›Dominus de cęlo prospicit super filios hominum, ut videat, si est intellegens aut requirens Deum‹. In quibus verbis hoc inprimis est notandum, quod Deus, qui omnia, ante quam fiant, novit, non ideo nos inspicere dicitur, ut ex habitu vel motu nostro, quid in nobis sit, quasi nescius discat, sed ut nos discamus et ammoneamur attendere, quam clementer atque subtiliter hoc Deus iugiter in nobis exploret, quid circa salutem nostram nos tractemus quantamque sollicitudinem non solum pro presentis vitę subsidiis impetrandis, sed etiam pro ęterna vita obtinenda habeamus. Huiusmodi quippe intentio primitus, ut dixi, in Psalmistę verbis iam prolatis constat retinenda. Deinde altius considerandum, quomodo id, pro quo Deus nos prospicit, aliquatenus implere possimus, id est, ut intellegamus et requiramus Deum. Quicquid enim intellegendum et requirendum est de Deo, interioris hominis studio constat agendum, quia, cum uterque sit invisibilis, et Deus scilicet et noster interior homo, utpote quia ad Dei similitudinem factus est, uterque etiam invisibiliter sentit, quę de altero sentienda et requirenda sunt, quamvis Deus incomparabiliter excedat. Ille namque per se ipsum omnia novit, homo autem nec a semetipso nec sine additamento aliquo scire quicquam valet. Additamentum vero dico omnia visibilia, per quę instruimur ad invisibilia intellegenda, sicut scriptum est: ›Invisibilia Dei per ea, quę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Item additamentum esse dico illa intellegentię dona, quę in nobismetipsis ex Dei gratia iugiter retinemus, ex quibus est illud: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹.vgl. auch Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31. Nam, si alii nihil horum, quę nobis fieri nolumus, agere debemus, mala autem nulla nobis agi omnimodo volumus, mala etiam nulla alii agenda esse apertissime scimus. Tercium quoque additamenti genus, per quod instruimur intellegere ac requirere Deum, in omnibus sacrę Scripturę libris habetur. In his ergo tribus additamentis omne genus humanum, quod ad intellegibilem dumtaxat etatem pervenerit, probatur, quid de Deo intellegat et quomodo illum requirat. Talia igitur Psalmistę dicta, quibus nobis pronunciatur, quia Deus super nos prospiciat, ut videat, si in nobis sit intellegens aut requirens Deum, iugiter pensare debemus.

Quid significent illa verba: »Cęli enarrant gloriam Dei«.

Pensandum est etiam, quid idem Psalmista de verbi divini predicatoribus pronunciet dicens: »Cęli enarrant gloriam Dei et opera manuum eius adnunciat firmamentum«. In quibus profecto verbis intimatur, quia gloriam operaque Dei nemo nisi cęli, id est cęlestis et spiritalis vitę amatores, enarrare possint. Unde apostolus Paulus, qui glorię divinę maximus predicator erat, de se aliisque apostolis dicit: ›Nostra conversatio in cęlis est‹. Talium ergo predicatorum sonus, ut in eiusdem psalmi dictis subsequentibus reperitur, in omnem terram exivit et in fines orbis terrę verba eorum.vgl. Ps. 18, 5. O quantus propheta fuit Psalmista, qui pene omnia, quę de Christi gloria erant futura quęque in sancta ecclesia erant gerenda, quasi iam preterita pronuncia█re potuit! Ideoque, quę de predicatoribus Christi predixit iam quasi preterita enarravit dicens: »In omnem terram exivit sonus eorum et in fines orbis terrę verba eorum«.

Quales esse debeant, qui Deum laudare desiderant.

Audistis itaque, fratres karissimi, quales esse debeant, qui gloriam Dei enarrare desiderant; audite etiam, quid sanctus Psalmista dicat de his, qui ad peragenda divinę laudis officia constituti sunt in ecclesia. Pronunciat namque de his dicens: »Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes, qui descendunt in infernum. Sed nos, qui vivimus, benedicimus Domino ex hoc nunc et usque in seculum«. Ubi inprimis notandum, quos mortuos vel quos vivos appellet. Si enim de his, quos vulgaris usus appellat mortuos, talia dixisset, ridiculum magis quam rationabilem sententiam proferre videretur. Quod de viro tali minime oportet credi, sed hoc magis credendum est de illo, quia spiritaliter vivens spiritaliter etiam loquebatur, hos videlicet vocans mortuos, qui vitiis et carnalibus desideriis tantummodo deservientes nullam curam de animarum salute retinent, hos autem vivos, qui secundum Apostolum carnem suam crucifigentes cum vitiis et concupiscentiisvgl. Gal. 5, 24. Christo, qui vera vita est, vivere student eius preceptis obediendo.

Qui mortui vel vivi in Scriptura sacra vocentur.

De huiusmodi mortuis et vivis Scriptura sacra sepe loquitur. De mortuis quidem in Evangelio Dominus ad quendam dicit: ›Sine mortuos sepelire mortuos suos‹. Hinc et Apostolus dicit: ›Vidua, quę in deliciis est, vivens mortua est‹. Et Psalmista in psalmo quodam testatur dicens: »Universa vanitas omnis homo vivens«, subaudi: mundo. De his autem, qui mortui sunt mundo, sed vivunt in Christo per prophetam dicitur: ›Vivent mortui tui, Domine‹. Et Apostolus: ›Si complantati‹, inquit, ›facti sumus similitudinis mortis Christi, simul et resurrectionis erimus‹. Et iterum: ›Si mortui sumus cum Christo, credimus, quia simul etiam vivemus cum Christo‹. Item Dominus in Evangelio, unicuique quantiscumque peccatis fuerit deditus, si in eum credens ea deserit, promittit dicens: ›Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet‹. Ex quibus omnibus colligitur, quia Psalmista eos, qui vitiis adhuc omnimodo deserviunt, mortuos, illos autem, qui in Christo iam vivunt, viventes appellet dicens: »Non mortui laudabunt te, Domine, neque omnes, qui descendunt in infernum, sed nos, qui vivimus, benedicimus Domino ex hoc nunc et usque in seculum«. Quamobrem, si laudare Deum velimus, tales fieri studeamus, ut sibi placeat ipsius laudis servitus.

XI.

Kapitelüberschrift »Quam uberes in psalmis sententiæ occurrant quæ tribulatis solatio sint, quamque Psaltes divinus omnibus omnia factus fuerit« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Collectio dictorum, quę Psalmista profert ad consolationem piorum.

»Dulcis et rectus Dominus; propter hoc legem dabit delinquentibus in via. Diriget mansuetos in iudicio, docebit mites vias suas. Universę vię Domini misericordia et veritas requirentibus testamentum eius et testimonia eius«.
»Firmamentum est Dominus █timentibus eum et testamentum ipsius, ut manifestetur illis«.
»Non in finem oblivio erit pauperis, patientia pauperum non peribit in finem«.
»Lex Domini immaculata convertens animas, testimonium Domini fidele sapientiam prestans parvulis. Iusticię Domini rectę letificantes corda, preceptum Domini lucidum inluminans oculos«.
»Qui non accepit in vano animam suam nec iuravit in dolo proximo suo, hic accipiet benedictionem a Domino«.
»Dominus virtutem populo suo dabit, Dominus benedicet populo suo in pace«.
»Quam magna multitudo dulcedinis tuę, Domine, quam abscondisti timentibus te!«
›Abscondes eos in abscondito faciei tuę a conturbatione hominum. Proteges eos in tabernaculo tuo a contradictione linguarum‹.
»Beati quorum remisse sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir, cui non imputabit Dominus peccatum nec est in spiritu eius dolus«.
»Rectum est verbum Domini et omnia opera eius in fide. Diligit misericordiam et iudicium; misericordia Domini plena est terra«.
»Beata gens, cuius est Dominus Deus eius; populus, quem elegit in hereditatem sibi«.
›Ecce oculi Domini super metuentes eum et in eis, qui sperant super misericordia eius, ut eruat a morte animas eorum et alat eos in fame‹.
›Inmittit angelus Domini in circuitu timentium eum et eripiet eos‹.
›Iuxta est Dominus his, qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Multę tribulationes iustorum et de omnibus his liberabit eos Dominus. Custodit Dominus omnia ossa eorum; unum ex his non conteretur‹.
»Melius est modicum iusto super divitias peccatorum multas«.
»Novit Dominus dies immaculatorum et hereditas eorum in eternum erit. Non confundentur in tempore malo et in diebus famis saturabuntur, quia peccatores peribunt«.
»Apud Dominum gressus hominis dirigentur et viam eius volet. Cum ceciderit, non collidetur, quia Dominus supponit manum suam«.
›Beatus vir, cuius est nomen Domini spes eius et non respexit in vanitates et insanias falsas‹. Quę scilicet sententia specialiter dicta contra eos, qui iuxta morem ethnicorum auguriandi vel turpiter ludendi utuntur vanitate, commemorat eum beatum esse, qui huiusmodi vanitates respuit.
»Dominus virtutum nobiscum«, subaudi est, »susceptor noster Deus Iacob«.
»Beatus, qui intellegit super egenum et pauperem; in die mala liberabit eum Dominus«. Hęc autem sententia particulariter est intellegenda, quia, sicut non omnes egeni et pauperes beati sunt, sed solummodo pauperes spiritu beati existunt, ita quoque ille, qui super eosdem ita intellegit, ut illis misereatur, beatus solummodo in hoc facto dicendus est: ›Lętetur mons Syon et exsultent filię Iudę propter iudicia tua, Domine‹. Cuius sententię sensus est iste: Gloriam tuam, Domine, speculantes et nomen tuum confitentes lętentur in te.
›Sacrificium Deo spiritus contribulatus; cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies‹.
›Beatus, quem elegisti et assumpsisti, Domine; inhabitabit in atriis tuis‹.
›Dominus dabit verbum evangelizantibus virtutem multam‹.
»Deus noster, Deus«, subaudi: est, »salvos faciendi, et Domini, Domini exitus mortis«. Quę sententia, quia obscura videtur, opus est, ut explanetur. Sic enim intellegendam esse arbitramur: Deus, quem nos christiani colimus, ille solus potens est salvos facere et in sua potestate est quemlibet a mortis periculo liberare.
»Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde«.
›Beati, qui habitant in domo tua, Domine; in secula seculorum laudabunt te‹.
›Misericordiam et veritatem diligit Deus; gratiam et gloriam dabit Dominus. Non privabis bonis eos, qui ambulant in innocentia. Domine virtutum, beatus homo, qui sperat in te‹.
›Deus, qui glorificatur in consilio sanctorum, magnus et terribilis super omnes, qui in circuitu eius sunt‹. Hęc sententia tam ad piorum consolationem quam ad impiorum terrorem intellegi potest.
»Qui habitat in adiutorio Altissimi, in protectione Dei cęli commorabitur«. Quę sententia sic est intellegenda: Qui in adiutorio Dei quasi habitans iugiter confidit, talis vir Deum certissimum protectorem habebit.
›Iustus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur‹.
»Beatus homo, quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum«.
›Testimonia tua, Domine, credibilia facta sunt nimis; domum tuam decet sanctitudo in longitudine dierum‹.
»Lux orta est iusto et rectis corde lęticia«.
›Dominus in Syon magnus et excelsus super omnes populos‹.
›Misericordia Domini ab ęterno et usque in eternum super timentes eum et iusticia illius in filios filiorum his, qui servant testamentum eius et memores sunt mandatorum ipsius ad faciendum ea‹.
»Lętetur cor querentium Dominum«.
»Beati qui custodiunt iudicium et faciunt iusticiam in omni tempore«.
»Magna opera Domini exquisita in omnes voluntates eius. Confessio et magnificentia opus eius et iusticia eius manet in seculum seculi«.
»Memor erit in seculum testamenti sui, virtutem operum suorum adnunciabit populo suo, ut det illis hereditatem gentium; opera manuum eius veritas et iudicium. Fidelia omnia mandata eius confirmata in seculum seculi facta in veritate et equitate«.
»Beatus vir, qui timet Dominum; in mandatis eius volet nimis«. Hęc sententia universaliter est intellegenda, quia omnis vir, qui timet Dominum et in mandatis eius vivere cupit, beatus pro certo est.
»Potens in terra«, subaudi: vivorum, »erit semen eius, generatio rectorum benedicetur«.
»In memoria ęterna erit iustus, ab auditione mala non timebit«. Auditio mala, quam iustus non timebit, significat illam terribilem sententiam, quę in iudicio extremo dicenda est reprobis a Domino: »Discedite a me, maledicti, in ignem ęternum« et cetera.
›Excelsus super omnes gentes Dominus et super cęlos gloria eius, qui in altis habitat et humilia respicit in cęlo et in terra suscitans a terra inopem et de stercore erigens pauperem, ut collocet eum cum principibus populi sui‹.
»Preciosa in conspectu Domini mors sanctorum eius«.
»Vox exultationis et salutis in tabernaculis iustorum«.
›Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Beati, qui scrutantur testimonia eius, in toto corde exquirunt eum‹.
›Pax multa diligentibus legem tuam, Domine, et non est illis scandalum‹.
»Qui confidunt in Domino, sicut mons Syon; non commovebitur in ęternum, qui habitat in Hierusalem«.
»Bene fac, Domine, bonis et rectis corde«.
›Qui seminant in lacrimis, in exultatione metent. Euntes ibant et flebant mittentes semina sua. Venientes autem venient cum exultatione portantes manipulos suos‹.
»Cum dederit dilectis suis somnum, ecce hereditas Domini«. Somnus hic vocatur mors sanctorum, quę, dum venerit, mox hereditas, id est merces magna a Domino promissa, aderit.
»Beati omnes, qui timent Dominum, qui ambulant in viis eius«.
»Apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio«
›Speret Israel in Domino ex hoc nunc et usque in seculum‹. Quia igitur Israel vir videns Deum interpretatur hac sententia fidelis quilibet, qui Dominum merito videre dicitur, ad hoc incitatur, ut spem suam in Domino ponat.
›Beatus, qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram‹. Cuius sententię sensus est iste: Beatus, qui cogitationes malas mox, cum oriri cęperint et adhuc parvę sunt, confitetur Christo, qui petra est dictus, rogans eum, ut ipse eas a se prius expellat, █quam ad maioris nequitię effectum perveniant.
»Suavis Dominus universis et miserationes eius super omnia opera eius«.
»Fidelis Dominus in omnibus verbis suis et sanctus in omnibus operibus suis. Allevat Dominus omnes, qui corruunt, et erigit omnes elisos, subaudi: ad se conversos.
›Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate. Voluntatem timentium se faciet et deprecationem eorum exaudiet et salvos faciet eos‹.
›Beatus, cuius Deus Iacob adiutor eius, spes eius in Domino Deo ipsius, qui fecit cęlum et terram, mare et omnia, quę in eis sunt‹.
›Dominus solvit compeditos, Dominus inluminat cecos, Dominus erigit elisos‹, subaudi: si ad eum convertantur.
»Beneplacitum est Domino super timentes eum et in eis, qui sperant super misericordia eius«.
›Beneplacitum est Domino in populo suo et exaltabit mansuetos in salutem‹.

Hęc igitur omnia ideo disponente Deo pronunciata sunt a Psalmista, ut omnes fideles in huiusmodi dictis haberent consolationem contra universam perturbationem.

Quibus et illa congrue possunt adiungi, quę in XLIII psalmo proferuntur ex persona martyrum et omnium, qui persecutionem patiuntur propter iusticiam. Quoniam propter te mortificamur tota die, estimati sumus sicut oves occisionis; exsurge, quare obdormis, Domine; exsurge et ne repellas in finem‹ et cetera his similia, quę in eodem psalmo continentur.

Eiusdem quoque sensus dicta inveniuntur in psalmo LXXVIIII, ubi dicitur: »Posuisti nos in contradictionem vicinis nostris et inimici nostri subsannaverunt nos. Deus, converte nos«, et cetera. Noverat enim Psalmista electos Dei sic ab eo consolari, ut tamen aliquando illos permitteret aut publicis persecutionibus aut occultis temptationibus fatigari, ideoque utrumque pronunciavit, consolationes scilicet et perturbationes eorum. In quodam etiam versu utrumque comprehęndit dicens: ›Multę tribulationes iustorum et de omnibus his liberabit eos Dominus‹.

Qualiter Psalmista omnes homines ad salutem trahat.

O mirę sanctitatis virum et cunctis fidelibus venerandum, qui tanta prenoscere et pronunciare meruit! Nam, quod apostolus Paulus de semetipso dixit: ›Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem‹, de isto quoque viro potest aptissime dici, qui, ut omnibus divinae pietatis divitias, quas ipse experimento didicit, pronunciaret, nunc quidem docet eos orare tam pro se quam pro aliis proferens ad hoc talia verba, quę peritissimi quique possunt plus mirari quam dictu imitari, nunc confitendo et penitendo peccatorum veniam a Deo querere, nunc pro qualibet virtute obtinenda, interdum vero pro quibuslibet vitiis depellendis Deum invocare, aliquando Dominicę incarnationis, passionis, #resurrectionis et ascensionis eius mysteria studet pandere, nunc divinorum iudiciorum subtilitatem et veritatem pronunciat, interdum iudices iniquos ammonet et increpat, nunc divinę pietatis suavitatem omnes gustare ~~hor█~~exhortatur, nunc sapientię divinę inmensitatem █ammiratur, sepissime ad laudandum Deum fideles omnes invitat, interdum vero quales esse debeant laudantes Deum indicat, aliquando etiam hoc pandit, quod Deus iugiter super nos respiciat, ut videat quis ex nobis eum requirere studeat, sepe omnes ad Deum confugientes consolatur tam separatis quam oppositis sententiis malorum et bonorum, quorum alterum iam protuli, alterum vero adhuc annuente Deo proferam.

XII.

Kapitelüberschrift »Quibus psalmorum sententiis peccatores terreantur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Cum igitur tam variis modis roboraret atque doceret omnes in fide stabiles, recordatus est etiam in psalmo LXXII eorum, qui adhuc velut infirmi in fide scandalizantur facile de iudiciis divinis.

Quę verba ex persona █eorum, qui nondum firmiter credunt, Psalmista protulerit.

Postquam enim dixit ex persona firmiter credentium: »Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde«, mox ex eorum persona, qui adhuc infirmantur in fide, subiungit dicens: ›Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia #zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns‹ et cetera his similia, quę in eodem psalmo inveniuntur. Si vero aliquis contendat Psalmistam talia verba magis ex propria quam ex aliorum dixisse persona, attendat qualiter alibi unumquemque ammonens super hoc errore dicat: »Noli emulari in eo, qui prosperatur in via sua, in homine faciente iniusticias«. Et: »Qui malignantur, exterminabuntur; sustinentes autem Dominum ipsi hereditabunt terram«. Multa quoque his similia in psalmis inveniri possunt. Sed et in hoc satis excusatur ab huiusmodi insipientia, quod in loco quodam se perhibet devitare ociosa verba dicens ad Dominum: »Igne me examinasti et non est inventa in me iniquitas, ut non loquatur os meum opera hominum«, subaudi: pravorum seu quorumlibet hominum, quorum opera multa, licet sint necessaria, non tamen convenit de eis turpiter loqui, ne forte aliqui inrationabilia verba audientes scandalizentur. Quod enim turpe est facere, turpe est et dicere. Et, ut adhuc aliud testimonium inferam ad excusandum Psalmistam, legamus scripta Apostoli, qui, licet in omni sanctitate vixerit, ex peccatorum tamen persona dixit: »Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? Gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum«. Ex quibus omnibus colligitur, quia Psalmista nullomodo credendus est a fide moveri, cum impios ac sceleratos quosque in hoc seculo vidisset prosperari.

Quę verba de Antichristo protulerit.

Qui, licet in temporibus novissimis #venturus sit, Psalmista tamen more suo futura quasi preterita narrans de illo in psalmo VIIII loquitur, quasi iam venisset, dicens inter cetera: ›Non est Deus in conspectu eius, inquinatę sunt vię illius in omni tempore. Auferuntur iudicia tua, Domine, a facie eius, omnium inimicorum suorum dominabitur. Dixit enim in corde suo: Non movebor a generatione in generationem sine malo. Cuius maledictione os plenum est et amaritudine et dolo, sub lingua eius labor et dolor‹. Item in persona Doech Idumei persequentis se Psalmista eundem Antichristum quasi presentem alloquitur dicens in LI psalmo: ›Quid gloriaris in malicia, qui potens es iniquitate? Tota die iniusticiam cogitavit lingua tua‹ et cetera. Hic igitur in quantam maliciam et superbiam prolapsurus sit, tam ex supradictis Psalmistę verbis, quam ex Pauli apostoli scriptis agnosci valet, in quibus de ipso ita legitur: ›Qui adversatur et extollitur supra omne, quod dicitur Deus aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat ostendens se, tamquam sit Deus‹. Hęc ergo sint dicta de iniquorum omnium capite, non ut ipsum credamus ullomodo deterrendum aut in melius convertendum, sed ut illi, qui adhuc in malicia sua perseverantes eius membra sunt, deterreantur et, cum tempus sit miserendi, ad Christum convertantur.

Collectio verborum, quę dicta sunt ad terrorem impiorum.

Iam diximus de iniquorum omnium capite, dicamus nunc de eius membris, quomodo Psalmistę terreantur verbis.

›Non resurgunt impii in iudicio neque peccatores in consilio iustorum‹.
»Filii hominum usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem et queritis mendacium?«
›Deus iudex iustus, fortis et patiens, nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit, arcum suum tetendit et paravit illum‹.
»Virum sanguinum et dolosum abhominabitur Dominus«.
»Disperdat Dominus universa labia dolosa, linguam magniloquam«.
›Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos‹.
›Filii hominum dentes eorum arma et sagitta, et lingua eorum gladius acutus‹.
»Sagittę parvulorum factę sunt plagę eorum et infirmate sunt contra eos linguę eorum«.

Quibus Psalmistę verbis dialectici possint corripi.

Quibus sententiis licet generaliter omnes iniqua loquentes corripiantur, specialiter tamen hi, qui dolis versutę rationis utuntur ad decipiendos vel deridendos simplices quosque, ut dialectici necnon prudentię secularis gnari. Utrique enim in tantum sepe inflantur magnę verbositatis scientia, ut divinę rationis subtilitati credant se posse contradicere. Unde etiam Psalmista, postquam dixit: »Disperdat Dominus universa labia dolosa, linguam magniloquam«, statim subiunxit dicens: ›Qui dixerunt: Linguam nostram magnificavimus, labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est?‹ Quę verba superbię sensum talem videntur habere: Peritiam tantam ex labore nostro acquisivimus, ut et disputationi divinę possimus respondere. Dicentes enim: »Quis noster Dominus est«, ostendunt se dubitare de inmensa Dei virtute. Talia autem in corde et corde locuntur non attendentes, quia ›Scrutans est corda et renes Deus‹.

Quantum sit noxia dialecticorum loquacitas dolosa.

Sed viri dolosi non dimidiabunt dies suosvgl. Ps. 54, 24. et »Sagittę parvulorum factę sunt plagę eorum«, quia in tanta arrogantia et superbia positi sepe ante maturam etatem subitanea morte rapiuntur et tunc omnis eorum disputatio, quam invincibilem credebant, ad nihilum velut infantium aut insipientium garrulitas redacta in damnationem eorum vertitur. Sicque completur in eis, quod Psalmista alibi de talibus testatur dicens: ›Gladium evaginaverunt peccatores, intenderunt arcum suum, ut decipiant pauperem et inopem, ut trucident rectos corde. Gladius eorum intret in corda ipsorum et arcus eorum confringatur‹.danach Zeichen; es verweist auf den auf Rasur am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Hęc igitur, quoniam dicta sunt de his, quorum lingua est quasi gladius acutus quique alios dolosis verborum iaculis confundere solent, mox Psalmista subiungit dicens: »Melius est modicum iusto super divitias peccatorum multas«, per hoc videlicet insinuans parvam spiritalis sapientię noticiam meliorem esse quam multiplicem secularis prudentię versutiam, quę pro divitiis maximis diligitur a plurimis. Ideo autem huiusmodi homines appellat peccatores, quia maxime peccant, qui prudentiam carnis, quę secundum Apostolum mors est,vgl. Rom. 8, 6. plus quam necesse sit, amant. Tanta namque superbia eis exindedanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Bl. 93^v eingefügten Text. oritur, ut cuncta legis divinę statuta aut blasphemare aut pro nihilo computare presumant, quasi non sint tantę sapientię tanteque perfectionis, ut merito debeant observari. Pro qua nimirum superbia idem sepe quidem peccatores, interdum vero viri sanguinum et dolosi appellantur a Psalmista.vgl. Ps. 54, 24. Apostolus quoque similia de eiusdem prudentibus refert dicens: »Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt«, et cetera.

»In circuitu impii ambulant«. Qua sententia arguuntur non solum hi, qui per loca plura vagantes in temporalium rerum varietate undique querunt, quomodo voluptati suę satisfaciant, sed etiam hi, qui in uno loco ociosi existunt nihilque aliud nisi circuire et visere aliorum opera student.
›Inveniatur manus tua, Domine, omnibus inimicis tuis; dextera tua inveniat omnes, qui te oderunt‹.
»Confundantur omnes iniqua agentes supervacue«.
›Qui locuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum, da illis, Domine, secundum opera ipsorum et secundum nequitiam adinventionum ipsorum‹.
»Erubescant impii et deducantur in infernum, muta fiant labia dolosa, quę locuntur adversus iustum iniquitatem in superbia et in abusione«.

Ecce quam sepe loquitur Psalmista contra dolosos nunc deterrendo, nunc orando. Orat etiam ne ipse tantę nequitię laqueis constringatur dicens: ›Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa‹. Et: »Non declines cor meum in verba malicię«. █Unde, queso, fratres karissimi, abstinete ab huiusmodi pravitate. Nam: ›Mors et vita in manibus linguae‹.

Contra quos dialecticis liceat uti verborum gladiis.

Et si in vobis sit aliquis in dialectica peritus, utatur ea, sicut milites boni gladiis solent uti. Quamvis enim secum iugiter portent gladium, norunt tamen eum non nisi contra hostes extendendum. Sic et dialectici in subtili et argumentosa ratione facere debent, nullum domesticum, id est fidelem et simplicem, sed sacrę fidei hostes, hoc est hereticos, solummodo █gladiis verborum subtilium petentes, sicut et sancti Patres fecisse leguntur.

»Dominus dissipat consilia gentium, reprobat autem cogitationes populorum et reprobat consilia principum«.
»Considerat peccator iustum et querit mortificare eum; Dominus autem non derelinquet eum in manus eius nec damnabit eum, cum iudicabitur illi«.
»Universa vanitas omnis homo vivens«, subaudi: mundo.
»Homo, cum in honore esset, non intellexit; comparatus est iumentis insipientibus et similis factus est illis«.
»Hęc via illorum«, id est hęc actio illorum, qua comparati sunt iumentis insipientibus, »scandalum«, id est ruina et damnatio est, »ipsis et postea in ore suo complacebunt«, id est interdum ore suo benedicunt, sed corde Deo maledicunt.
»Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos. Et dominabuntur eorum iusti in matutino«, id est in extrema presentis vitę die, cum cęperit clarescere qualitas bonorum et malorum vel cum inluminantur abscondita rerum et manifestantur consilia cordium, tunc iusti domina#buntur super iniustos aut iudicantes eos aut gaudentes, quod penas eorum evaserunt; ›Et auxilium eorum veterascet in inferno a gloria eorum‹.
»Deus dissipavit ossa eorum, qui hominibus placent; confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos«.
»Alienati sunt peccatores a vulva, erraverunt ab utero, locuti sunt falsa«. ›Alienati sunt a vulva‹ et »erraverunt ab utero« unum idemque est, sed dupliciter intellegi potest. Peccare enim potest unusquisque ab utero matris suę, id est ab initio vitę suę; peccare nihilominus potest ab utero sanctę ecclesię, id est ab eo tempore, quo cępit credere, vel errando a fide vel deserendo opera, quę professus est in baptismate.
»Furor illis secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdę et obdurantis aures suas«.
»Deus conteret dentes eorum in ore ipsorum, molas leonum confringet Dominus«.
»Exurgat Deus et dissipentur inimici eius et fugiant, qui oderunt eum, a facie eius. Sicut deficit fumus, deficiant, sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei«.
›Exurge, Deus, iudica causam tuam, memor esto improperiorum tuorum eorum, quę ab insipiente sunt tota die. Ne obliviscaris voces inimicorum tuorum, superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper‹.
›Inimici Domini mentiti sunt ei et erit tempus eorum in secula‹. Inimici Domini dicuntur, qui in baptismo abrenunciantes diabolo et pompis eius postea mentiuntur et nullam pro hoc penitentiam gerunt. Quorum tempus erit in secula, quia dicetur eis in iudicio: Ite in ignem ęternum.vgl. Matth. 25, 41.
»Omnes principes eorum, qui dixerunt: Hereditate possideamus sanctuarium Dei«, id est destruamus vel persequamur homines sanctos, qui sunt templum Dei. »Deus meus, pone illos ut rotam«, hoc est: Permitte illos in malicia et in instabilitate sua perdurare, et »Sicut stipulam ante faciem venti«, ut scilicet levitate sua moti facile rapiantur ad malum.
›Ecce inimici tui, Domine, peribunt et dispergentur omnes, qui operantur iniquitatem‹.
»Usquequo peccatores, Domine, usquequo peccatores gloriabuntur?«
»Deficiant peccatores a terra et iniqui, ita ut non sint«.
»Confundantur omnes, qui adorant sculptilia, qui gloriantur in simulacris suis«.
»Peccator videbit«, █subaudi: cornu iusti exaltari, ut in superiori versu dicitur, »et irascetur; dentibus suis fremet et tabescet«, subaudi: pre dolore perenni, ubi est fletus et stridor dentium; »desiderium peccatorum peribit«, ~~quia~~ quia malum, quod semper desiderabant, vel contra bonos certando vel semet maculando, in eorum pęnam vertetur.
»Longe a peccatoribus salus, quia iustificationes tuasvgl. die Notiz über der Zeile in M1 (Bl. 48^r). non exquisierunt«.
»Dominus iustus concidet cervices peccatorum; confundantur et convertantur retrorsum omnes, qui oderunt Syonvgl. die Notiz über der Zeile in M1 (Bl. 48^r).«.
»Vir linguosus non dirigetur in terra, virum iniustum mala capient in int█eritu.«
»Homo vanitati similis factus est, dies eius sicut umbra pretereunt«.

Talia igitur verba terroris, █quę ad deterrendos aliquos iam protuli, ideo a Psalmista credo per divinę pietatis dispensationem esse pronuntiata, ut perversi quilibet contemnentes, ut solent, dicta consolatoria, quę superius dixi, saltem per hęc terribilia verba ad salutiferam compunctionem moti ad Christum convertantur.

XIII.

Kapitelüberschrift »Divina justitia et clementia ex oppositorum natura ostenditur, et selectis psalmorum sententiis eadem doctrina confirmatur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

█Quam efficax sit genus disputandi per opposita.

Deinde vero colligere cupio sententias, in quibus per oppositionem consolationis et terroris dicta pariter continentur, ut per hoc disputandi genus, quod efficacissimum constat, adeo ut quasi in medio vita et morte posita legentes et audientes quodammodo compellat vitam, hoc est meliora, eligere, aliqui attendentes clementiam severitatemque Dei simul prolatam eligant potius clementia Dei salvari, quam severitate eius puniri. Tantę enim clementię est Deus, ut omnem severitatem suam, quę interdum more eloquii nostri ira Dei dicitur, ideo contra delinquentes in hoc seculo exerceat, quatenus eis a pravitate sua correctis in futuro misereri valeat. Unde et Psalmista dicit: ›Numquid obliviscetur misereri Deus aut continebit in ira sua misericordias suas?‹ Quam nimirum sententiam non affirmando, sed denegando protulit, quia non obliviscetur misereri Deus neque continebit in ira sua misericordiam, id est: non deserit misericordiam propter iram, sed potius inter severitatem suam, quę abusive ira eius dicitur, miseretur his, qui invocant eum in veritate.vgl. Ps. 144, 18. Ut autem #disputandi genus per oppositas sententias factum approbemus, intueamur, qualiter omnipotens Deus non solum homines atque animalia, sed etiam ipsum mundui statum per aliquas oppositas species cotidie disponat.

Qualiter per oppositas species Deus mundum disponat.

Et primum quidem de hominibus dicamus. Nonne ergo spiritus et caro, unde subsistit homo, in tanta oppositione sibi invicem adversantes laborant, ut non nisi difficillima ratione convenire valeant? ›Caro enim‹, ut ait Apostolus, ›concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem‹. Sed huiusmodi oppositio non ad damnum, sed ad profectum nostrum iudicio divino decreta est, ut, cum ex nobis nequeamus coadunari, queramus auxilium Domini sicque discamus, quia nihil boni sine illo facere possumus. Sed et vir et mulier, si ita fuerint oppositi, ut attendatur, quia Deus nequaquam frustra mulierem viro infirmiorem crea█vit viroque subditam esse dec█revit, sed ut probaret utrumque in alio, virum quidem, si rite preesse, mulierem vero, si rite subesse vellet, vel, si vir grates ullas Deo pro prioratu tanto agere vel mulier pro culpa suggestionis illius, qua virum decepit, vellet se humiliare, si, inquam, talis oppositio inter virum et mulierem a Deo facta probationis causa creditur, magnus utique profectus exinde oritur.

Quam multiplices personę probentur oppositionis specie.

Eiusdem oppositionis specie omnes prelati et subditi, omnes domini et servi, omnes sani et infirmi, omnes divites et pauperes cotidie probantur, isti scilicet, qualiter presint quantasque grates Deo referant pro sanitate vel abundantia concessa, ast alii, qualiter sint subditi et si quid peccatis suis infirmitatem vel paupertatem imminentem deputent. Omnes namque iam prenominati, si invicem rite opponantur, alii quidem viri, alii vero mulieris personam gestare videntur. Et sicut mulier virum seducens meruit subdi, ita omnie#s, qui inferiores vel infirmiores vel pauperiores aliis in ecclesia existunt, credend█i sunt hoc meruisse, ut ceteris subderentur vel infirmitate vel paupertate gravarentur. Sed, si forte aliquibus hęc videantur incredibilia et inepta pro eo videlicet, quod mulier, sicut legitur, pro suggestione iniqua meruerit viro subici, illi vero nihil tale commiserint, attendant, queso, quia in hoc similia meruerunt, quod unusquisque per carnis suę concupiscentiam aliquando seduxit spiritum sicut mulier virum. Quod si huic rei obicitur omnes mortales in eodem crimine prolapsos esse, respondemus ita esse. Sed, quia alius alio magis minusve peccat, in potestate Dei est, quem velit magis vel minus pro peccatis suis punire, quem velit humiliare vel exaltare, quem velit eligere vel reprobare. Ipse enim dicit: »Miserebor, cui voluero«. Et Apostolus: ›Non est‹, inquit, ›potestas nisi a Deo; quę autem sunt, a Deo ordinatę sunt. Itaque, qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit‹. Cumque hęc omnia ita esse perpenderint, nihil in dispositione divina reprehendant, sed cum Psalmista dicant: »Quoniam rectus Dominus Deus noster et non est iniquitas in eo«. Et iterum: »Iustus es, Domine, et rectum iudicium tuum«. Ecce quam necessaria oppositionis species est, in qua aliquatenus agnoscere possumus iudicia Domini esse vera et quia non iustificabitur in conspectu eius omnis vivens.vgl. Ps. 142, 2.

Quod virtutes omniaque bona clarescant per opposita sibi mala.

Per eiusdem quoque oppositionis speciem omnes virtutes clarescunt, si fuerint vitiis contrariis oppositę?. Quid multa? Nulla prorsus bona satis agnosci possunt nisi per opposita et contraria sibi mala. Aut enim vilescunt aut pro nihilo computantur bona, nisi opponantur mala. Sic etiam pietas Dei in equis, in bubus, in ovibus et in canibus ceterisque animalibus necessariis consideratur, si leonum, luporum aliarumque bestiarum ferocitas in nos iugiter propter peccata nostra deseviens opponatur. Similiter lux per tenebrarum oppositionem non solum clarior, sed et gratior videtur. Sic tempora diurna per nocturna, sic estiva per hiemalia, sic calida per frigida temperata efficiuntur grata. Sic aurum omneque preciosum metallum per vilioris metalli speciem, quale sit, declaratur. ~~Quamvis et~~Est etiam in hoc inestimabilis gratia Dei ~~sit~~ consideranda, quod supradicta quędam oppositis variata utrimque efficiantur █delectabiliora. Unde Scriptura dicit: ›Alternisvgl. die Glosse am rechten Rand in M1 (Bl. 50^r). uti delectabile est‹. Cum ergo ex his omnibus, quę iam vobis, fratres karissimi, diximus, satis pateat magnam vim habere oppositionem rerum attendentes, queso, quia eadem vis est in oppositione verborum, audite Psalmistę verba, quę sapientia miscuit divina dans ex una parte quasi calida, ex altera vero quasi frigida, ut, cui non congruunt calida, bibat frigida; item cui non congruit merum vinum, »Quia calix in manu Domini vini meri plenus mixto«, id est: qui neglegit bibere de sincerissima Dei gratia █utriusque Testamenti doctrinis mixta, bibat feces, id est de ira Dei, unde »Bibent omnes peccatores terrę«. Fecis autem nomine nequaquam proprie appellatur ira Dei, sed abusive, eo quod omnibus videatur amara. Sed de oppositorum qualitate satis dictum est; dicamus nunc ipsas sententias per oppositionem prolatas.

Collectio sententiarum, quę dicuntur per oppositionem consolationis et terroris.

»Novit Dominus viam iustorum et iter impiorum peribit«, subaudi: nisi convertantur. Quę nimirum subauditio addenda est in omnibus sententiis, in quibus de peccatorum interitu disputatur ut: »Anima, quę peccaverit, ipsa morietur«, subaudi: nisi per penitentiam convertatur. Et si quis forte hęc denegare voluerit, legat in Ezechiele ipsius Domini verba dicentis: ›Si dixero impio: Morte morieris, et egerit penitentiam a peccato suo feceritque iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur‹. Moxque eiusdem sententię oppositum, quod in omnibus sententiis de consolatione iustorum dictis subaudiendum est, subiungam. Legitur namque in eodem Ezechiele, quia ante promissa consolationis verba Dominus iustos, ne de se aliquid presumant, deterreat dicens: ›Etiamsi dixero iusto, vita vivat, et confisus in iusticia sua fecerit iniquitatem, omnes iusticię eius oblivioni tradentur‹. Ecce quam terribilis sententia consolatorięa a Domino opponitur, unde omnia dicta terroris et consolationis separatim posita exponuntur.

›Populum humilem salvum facies, Domine, et oculos superborum humiliabis‹.
»Multa flagella peccatoris sperantem autem in Domino misericordia circumdabit«.
»Divites eguerunt et esurierunt, inquirentes autem Dominum non minuentur omni bono«.
›Oculi Domini super iustos et aures eius in preces eorum; vultus autem Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum‹.
»Iniusti punientur et semen impiorum peribit; iusti autem hereditabunt terram et inhabitabunt in seculum seculi super eam«.
█»Brachia peccatorum conterentur; confirmat autem iustos Dominus«.
›Iniusti disperibunt simul, reliquię impiorum interibunt; salus autem iustorum a Domino et protector eorum in tempore tribulationis‹.
›Omnes dii gentium demonia, Dominus autem cęlos fecit‹.
»Custodit Dominus omnes diligentes se et omnes peccatores disperdet«.
»Suscipiens mansuetos Dominus, humilians autem peccatores usque ad terram«.

Ecce audistis, fratres karissimi, quam fortes sunt oppositę sententię, quas Psalmista more medicorum amara et dulcia pocula offerentium omnibus protulit, ut, cui unum minime convenit, alterum accipiat, et, qui de sententiis vel de severitate vel de pietate Dei absolute dictis corrigi nolunt, saltem talibus, quę utrumque proferunt, corrigantur. In tantum autem collationem vel oppositionem severitatis et pietatis divinę profectuosam esse Psalmista sensit, ut ipse fateatur, quantum exinde profecisset dicens: ›Virga tua, Domine, et baculus tuus ipsa me consolata sunt‹, per virgam videlicet, cum qua flagellamur, severitatem Dei, per baculum vero, in quo inniti et sustentari solemus, pietatem Dei significari volens. Ac si aperte diceret: Quamdiu vel in sola severitate tua, Domine, vel in sola pietate me posui, parum profeci. Cum autem utramque in corde meo conferens timere simul et amare te cępi, tunc tandem me proficere et consolationem perfectam adesse sensi. Hinc etiam alibi dicit: »Misericordiam et iudicium cantabo tibi, Domine«. Quasi diceret: Alios quidem misericordiam sine iudicio, quosdam vero iudicium sine misericordia exhibentes non approbo; tibi autem, Domine, soli, q█ui utrumque exhibere studes, sed tam█en misericordiam prius et deinde iudicium exhibe#ns omnia rite disponis, merito laudem dico.

XIV.

Kapitelüberschrift »Sententiæ psalmorum, quibus omnes generatim fideles ad studia sanctitatis incitentur« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Ut arbitror, iam satis dixi, quantum profectum unusquisque possit acquirere in collatione et oppositione tam rerum quam sententiarum vel in psalmis vel in aliis libris positarum, nunc autem consideremus illa Psalmistę verba, quę specialiter ammonendo vel exhortando protulit. Hęc autem maxime ad secundam personam dicta inveniuntur, quia sicut nobismetipsis minime solemus imperare, ita etiam usus non est nosmetipsos ammonere, nisi forte ad nosmetipsos quasi ad alios ammonendos ammonitionis dicta per secundam personam vertamus, sicut et Psalmista semetipsum ammonens in loco quodam dicit: »Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit tibi«.

Collectio sententiarum, quę dicuntur pro ammonitione fidelium.

█Dicamus ergo ea, quę ad fideles omnes ammonendo protulit.

›Servite Domino in timore et exsultate ei cum tremore. Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus et pereatis de via iusta‹.
»Sacrificate sacrificium iusticię et sperate in Domino«.
»Attollite portas, principes, vestras et elevamini, portę ęternales, et introibit rex glorię«. Hęc vox est cęlestium virtutum ecclesiarum principes, qui civitatis Dei portę dicuntur ammonentium, ut tam se quam sibi subiectos ad suscipiendam Dominicę incarnationis gloriam virtutibus congruis preparent.
»Exspecta Dominum, viriliter age et confortetur cor tuum et sustine Dominum«.
»Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum«. █Hęc verba ad apostolos vel ceteros sanctę ecclesię pastores dicta intellegi possunt, ut eos, quos per Evangelium genuerunt, ad Christum offerant.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text.
»Psallite Domino sancti eius et confitemini memorię sanctitatis eius«.
›Diligite Dominum, omnes sancti eius, quoniam veritatem requiret Dominus et retribuet abundanter facientibus superbiam. Viriliter agite et confortetur cor vestrum, omnes, qui speratis in Domino‹.
»Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus«.
»Exsultate, iusti, in Domino; rectos decet laudatio«.
»Magnificate Dominum mecum et exaltemus nomen eius in idipsum«.
»Accedite ad eum et inluminamini et facies vestrę non confundentur«.
»Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus; beatus vir, qui sperat in eo«.
»Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos«.
»Prohibe linguam tuam a malo et labia tua ne loquantur dolum. Diverte a malo et fac bonum, inquire pacem et persequere eam«.
›Spera in Domino et fac bonitatem; inhabita terram et pasceris in divitiis eius. Delectare in Domino et dabit tibi petitiones cordis tui. Revela Domino viam tuam et spera in eum et ipse faciet‹.
»Noli emulari in eo, qui prosperatur in via sua, in homine faciente iniusticias. Desine ab ira et derelinque furorem; noli emulari, ut maligneris«.
»Declina a malo et fac bonum et inhabita in seculum seculi«.
»Expecta Dominum et custodi viam eius, et exaltabit te, ut hereditate capias terram; cum perierint peccatores, videbis«.
»Custodi innocentiam et vide ęquitatem, quoniam sunt reliquię homini pacifico«.
»Audi, filia, et vide et inclina aurem tuam et obliviscere populum tuum et domum patris tui«. Hęc sententia ad unamquamque fidelem animam dicitur ammonendo, ut inclinans aures audiendi ad Dei summi Patris monita obliviscatur pristinam conversationem et pompas diaboli patris omnium infidelium.
›Venite et videte opera Domini, quę posuit prodigia super terram, auferens bella‹, subaudi: infidelitatis, qua diabolus universum impugnabat mundum, ›usque ad fines terrę‹.
»Omnes gentes, plaudite manibus, iubilate Deo in voce exultationis«. Hęc vox est exhortantis omnes gentes, quę iam crediderunt vel crediturę sunt, ut plaudant manibus et iubilent Deo in voce exultationis, id est: concordent operibus et lingua in Christi laude.
»Audite hęc, omnes gentes, auribus percipite, omnes, qui habitatis orbem«. Hęc vox exhortantis est omnes, qui habitant in terra, ut audientes, quę in hoc psalmo dicuntur de divitibus et rectoribus iniquis, quomodo scilicet propter honorem sibi tributum et vanę glorię appetitum comparati sunt iumentis insipientibus, caveant, ne illis eadem contingant.
»Immola Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua«, id est: Immola Deo sacrificium, quod sibi est gratissimum, vota scilicet tua, ut abnegans temetipsum sequaris Christum. Hinc et in alio psalmo dicitur: »In me sunt, Deus, vota tua, quę reddam laudationes tibi«. Quasi diceretur: Licet extrinsecus non habeam sacrificium tibi, Domine, offerendum, in me tamen habeo, quod tibi pro laudis sacrificio offerre valeo.
»Invoca me in die tribulationis et eruam te et honorificabis me«.
»Iacta super Dominum curam tuam et ipse te enutriet; non dabit in ęternum fluctuationem iusto«.
»Si vere utique iusticiam loquimini, recte iudicate, filii hominum«, hoc est: Si veram iusticiam scitis et loquimini, facite etiam iudicium rectum. NB Bene enim loqui et male facere nihil est aliud nisi se ipsum damnare.
»Nolite sperare in iniquitate et rapinas nolite concupiscere; divitię si affluant, nolite cor apponere«.
»Iubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini eius, date gloriam █laudi eius«.
»Benedicite, gentes, Deum nostrum et auditam facite vocem laudis eius«.
»Cantate Deo, psalmum dicite nomini eius, iter facite ei, qui ascendit super occasum«.
›Vovete et reddite Domino Deo vestro omnes, qui in circuitu eius affertis munera‹.
›Attendite, popule meus, legem meam; inclinate aurem vestram in verba oris mei‹.
»Exultate Deo adiutori nostro, iubilate Deo Iacob«.
›Iudicate egeno et pupillo, humilem et pauperem iustificate. Eripite pauperem et egenum de manu peccatoris liberate‹.
›Intellegite, insipientes in populo, et, stulti, aliquando sapite‹.
»Venite, exultemus Domino, iubilemus Deo salutari nostro. Preoccupemus faciem eius in confessione et in psalmis iubilemus ei«.
›Cantate Domino canticum novum, cantate Domino, omnis terra. Cantate Domino et benedicite nomini eius; adnunciate de die in diem salutare eius‹.
Zitat von Ps. 95, 11–12 in M1 (Bl. 54^r).
›Qui diligitis Dominum, odite malum; custodit Dominus animas sanctorum suorum, de manu peccatorum liberabit eos‹.
»Lętamini iusti in Domino et confitemini memorię sanctificationis eius«.
›Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit‹. Hęc vox est Psalmistę adhortantis omnes fideles ad laudem Dei. Et quasi aliquis Psalmistam interrogaret, quę mirabilia Dei significaret, █mox addit dicens: ›Salvavit sibi dexteram eius et brachium sanctum eius. Notum fecit Dominus salutare suum, in conspectu gentium revelavit iusticiam suam‹. Per dexteram brachiumque Dei Iesus Christus intellegitur. Quem Pater omnipotens tunc salvavit, cum eum in mundum mittens a cunctis mundanis periculis eripuit et, quod mirabilius est, solum inter homines sine peccato vivere fecit. Ipse etiam salutare Dei, quod notum fecit, ipse iusticia, quam in conspectu gentium revelavit, dicitur.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Text der Einfügung fehlt in M1 (Bl. 54^r). In quibusdam libris habetur: ›Salvavit eum dextera eius‹.vgl. z. B. das Zitat bei CASSIOD. in psalm. 97, 1 Z. 30–31. Quod scilicet, si apud nos diceretur ita, ego quoque eadem sequerer verba. Sed, ut mihi videtur, quodlibet horum dicatur, non erratur.
»Exaltate Dominum Deum nostrum et adorate in monte sancto eius, quoniam sanctus Dominus Deus noster«.
»Iubilate Domino, omnis terra, servite Domino in lęticia«.
»Benedicite Domino, omnes virtutes eius, ministri eius, qui facitis voluntatem eius«.
›Confitemini Domino et invocate nomen eius; adnunciate inter gentes opera eius. Cantate ei et psallite, narrate omnia mirabilia eius‹.
»Querite Dominum et confirmamini; querite faciem eius semper«.
»Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«.
»Laudate, pueri, Dominum, laudate nomen Domini«.
›Laudate Dominum, omnes gentes, laudate eum, omnes populi, quoniam confirmata est super nos misericordia eius et veritas Domini manet in ęternum‹.
»Rogate, quę ad pacem sunt Hierusalem«, subaudi: cęlestis, »Quę edificatur ut civitas« terrena variis sumptibus.
›Laudate Dominum, quoniam bonus Dominus; psallite nomini eius, quoniam suave est‹.
»Nolite confidere in principibus, in filiis hominum, in quibus non est salus«.
»Lauda, Hierusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Syon«.
»Iuvenes et virgines, senes cum iunioribus laudent nomen Domini, quia exaltatum est nomen eius solius«, sed et »Omnis spiritus laudet Dominum«.

Quę de tribus modis locutionis divinę, id est de pronunciatione, de ammonitione, de increpatione explanare promisi, iam satis, ut reor, implevi, licet █pauca de increpatione ipsaque iuxtadanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. # ordinem propositum minime dicta sint. Hoc autem ideo factum est, quia, █cum idem modus inveniatur rarius quam ceteri, locutionis eiusdem ordinem observare ~~studui~~nequivi. Sed quovis ordine, dummodo satis aperte sint dicta, precor, fratres karissimi, ut attendatis, quid per eadem dicta Dominus nobis innuat. Magnum quippe est, quod tam variis modis insinuatur. Quod ego, quantum valeo, vobis refero. Cum igitur Deus per sacram Scripturam nobis quęlibet pronunciat sive consolando sive deterrendo (nam per has geminas species omnis divina pronunciatio agitur, unde in Evangelio Dominus utramque proferens dicit: »Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur«), aufert a nobis omnem ignorantię excusationem, ne quis nostrum merito possit dicere, »Quia nemo nos conduxit«.

Cur Deus tam variis modis ad nos loquatur.

Cum autem nos pro his, quę iam pronunciata sunt, ammonet, paternum affectum ostendit sciens, quia humanum est et maximum accidens neglegentibus oblivisci. Ammonet etiam propterea, ut et nos illis, quos vel sponte suscepimus vel ab aliis commissi sunt ad instruendum, similiter faciamus ammonentes eos sepius, ut intimatam sibi doctrinam attendant. Deinde vero, cum viderit nos parum profecisse ex assidua lenique ammonitione, non idcirco nos deserit, sed adhuc nos sustinens quasi pater pius addit increpationes nunc verbis, ut est illud: »Ut quid diligitis vanitatem et queritis mendacium«, aliquando flagellis, iuxta quod ipse dicit: »Ego, quos amo, arguo et castigo«. Hęc igitur tria omnipotens Deus cunctis hominibus non solum ad exemplum exhibet, ut nemo alios cito deserat vel despiciat seu condemnet, sed etiam ad testimonium extremi iudicii, ut, qui hic per tam variam institutionem nullatenus corrigere et emendare se volunt, illic merito se damnandos sciant. Et, ne quis ex coniectura propria hęc me dixisse arbitretur, audiat, quid ipse Dominus in Evangelio dicat: »Qui spernit me et non accipit verba mea, habet, qui iudicet eum. Sermo, quem locutus sum, ille iudicabit eum in novissimo die«. Talia ergo attendentes iugiter, queso, vobiscum tractate, quia nulla excusatio nullumque restat refugium evadendi iudicium divinum his, qui modo contemnunt ipsum. Hęc itaque ideo dixi, ut modos causamque divinę locutionis eo magis quo sepius vobis insinuarem. Spero etiam me satis dixisse de illis duobus modis, quibus nos ad Deum loquimur, hoc est de oratione et confessione, quos cum ceteris explanandis superius explanare promisi.

XV.

Kapitelüberschrift »Quæ sit confessio pœnitentiæ, quæ laudis? Documenta moralia ex libris Salomonis, Job, Isaiæ, Ieremiæ, etc.« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Illud vero, quod necdum me dixisse recolo, iam profero, quia confessio in Scriptura sacra duas species habere perhibetur: una quidem est penitentię, quam confitendo peccata nostra coram Deo gerimus, altera vero laudis. Sed utraque sepius invenitur in psalmis. Unde est illa sententia ad penitentiam pertinens: »Confessio et pulchritudo in conspectu eius«, ut intellegatur, quia non nisi per confessionem et penitentiam obtinere valeamus pulchritudinem Deo placitam. Et: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«. De confessione vero laudis dicitur: ›Confitebor tibi, Domine, in ecclesia magna, in populo gravi laudabo te‹. Et: »Confitebuntur cęli mirabilia tua, Domine«. His igitur omnibus prolatis adhuc quiddam dicere cupio, quod, licet alicui reprehensibile videatur, spero tamen, quia plurimis placeat. Perpendens namque quam multiplex doctrina divinę laudis et totius utilitatis esset in psalmis, intellexi et illa verba inesse, quibus saluberrimum est uti in cuiuslibet studii vel operis liciti initio, et quibus utendum est ad orationem intimam in congregatione positis, quęque conveniant dicere ad benedicendum quempiam.

Quę verba in cuiuslibet operis initio sint dicenda.

Quas preces congregationi cuilibet conveniat dicere.

Cum vero hi, qui in congregatione positi sunt, pro necessitatibus suis preces intimas agere voluerint, nusquam, ut reor, verba ad hoc aptiora inveniunt, quam hi psalmi sunt:

»Deus misereatur nostri«,
»Ad te levavi oculos meos«,
»Ecce quam bonum et quam iocundum«,

cum precibus istis:

»Propicius esto peccatis nostris«,
»Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui«,
»Esto nobis, Domine, turris fortitudinis«,vgl. Ps. 60, 4.
›Da nobis, Domine, auxilium de tribulatione‹,
›Exurge, Domine, adiuva nos‹.

Quę ergo supradictis psalmis et precibus verba aptiora ad invocandum Deum possunt inveniri his dumtaxat, qui in loco uno positi unanimes in Dei servitio consistere student? Ob hoc etiam psalmum apposui tercium, in quo Psalmista fratres unanimes laudat dicens: »Ecce quam bonum et quam iocundum habitare fratres in unum«, ut ex hoc cantantes aliquid ammoniti studeant imitari ambulantes in domo Dei cum consensu, ne forte pro discordię nequitia, si sit in medio eorum, »Veniat mors super illos et descendant in infernum viventes«, subaudi: peccatis, ante quam aliqua penitentia mortificentur. Illi enim quasi viventes in infernum descendunt, qui nullatenus hic per penitentiam mortificantur, ante quam moriantur.

Quę verba ad benedicendum quempiam sint apta.

Ad benedicendum autem quemlibet aptissimus invenitur hic psalmus: »Levavi oculos meos«, cum precibus istis, quę sumptę sunt ex psalmis:

›Salvum fac servum tuum, Domine‹,
›Nihil proficiat #inimicus in eo‹,
»Exaudiat te Dominus in die tribulationis«,
»Mittat tibi auxilium de sancto«,
»Benedicat te Dominus ex Syon, qui fecit cęlum et terram«.

Quis igitur hęc supradicta orationis vel benedictionis verba atque his similia, quę plurima in psalmis inveniuntur, secum iugiter ruminans et attendens ad ędificationem non trahitur? Quis autem ea intellegens iugiter cantat vel audit et non attendit, ut edificetur, nisi qui perditioni ęternę iam deputatus est? Non autem ideo illuc quisquam deputatur, quia ei modo pulsanti non aperiatur, sed sicut omnis, qui petit, accipit, et qui querit, invenit, et pulsanti aperietur, ita nullus, qui non petit, non accipit, qui non querit, non invenit, et non pulsanti non aperietur, exceptis his, qui necdum ad intellegibilem etatem pervenientes nec petere nec querere nec pulsare noverunt. Unde, fratres karissimi, quibus noticia literarum concessa est, cantantes psalmos, precor, attendite, quid cantetis, quam consolatoria vel terribilia sint quędam psalmorum verba. Attendite etiam, quanta pietatis divinę dispensatio sit in hoc, quod per illum hominem talia dicta profecta voluit, qui, quanto maiora crimina perpetravit, tanto magis divitias supernę gratię post conversionem experiri potuit iuxta illud Apostoli: ›Ubi abundavit iniquitas, superabundet gratia‹, ut nulla excusatio possit esse his, qui non credunt tantę pietati. Quanto enim quis maiora pericula vel beneficia in se expertus fuerit, tanto certius de utrisque aliis enarrare poterit. Quam dulcis Dominus, qui tam varia ratione Psalmistam sanctum decreverat erudiendum, ut pariter cuncti valeant exinde doceri! Huc usque per amena lataque psalmorum prata cucurri tam ammirando investigabilem sapientię divinę latitudinem, quę in eisdem psalmis continetur, quam decerpendo exinde flores quosdam studiosis moribus utiles ita, █ ut nullum ex CL psalmis relinquerem, de quo non aliquos flosculos rationi illatę convenientes decerperem; iam vero cursum libet tendere aliorsum, ad libros videlicet Salomonis.

Quanta legendi utilitas sit in libris Salomonis.

In quibus, quia tanta est multitudo proverbiorum quibuslibet personis congruentium, ut in his pene tamquam in psalmis recreari possint omnes esurientes et sitientes iusticiam, pretermisi aliqua decerpere. Ibi enim eloquentissimi quique, unde sufficienter satiantur, ibi et simplices, unde recreari possint, inveniunt. Ibi sapientissimis per argumentosa verba quasi mensa exquisitis deliciosisque dapibus plena preparatur, ibi parvulis et adhuc infirmis lac per simplicia dicta exhibetur. Ibi mansueti atque humiles, studiosi et Deum timentes ita laudantur, ut eos possit magis delectari optima quęque sectari. Econtra vero superbi et arrogantes, ociosi et neglegentes talibus verbis ibi increpantur, ut etiam corda eorum stimulare et flagellare videantur. Cumque ex eis flores sententiarum aliquos decerpere interdum vellem circumspiceremque, ubi potissimum hoc facere possem, mox pre multitudine earum ęquali decore rutilantium impediebar nesciens, quę magis carpendę forent. Unde vos, fratres karissimi, qui literas optime scitis, ammoneo, ut eosdem Salemonis libros necnon Iesu filii Syrah librum sapientia plenum, sepius legentes exinde eligatis, quę vobis maxime necessaria magisque desiderabilia videantur.

Quid maxime sit attendendum legentibus beati Iob librum.

Iam vero ad sancti Iob librum currere cupio, non ut ex hoc sententias aliquas, sicut de psalmis decerpsi, capiam, sed ut hoc solummodo commemorem, qualiter eius mirabilis patientia cunctis fidelibus maximeque dolentibus et afflictis iugiter sit attendenda, quodque necesse sit, ut attendentes, quia eandem versutiam eandemque nequitiam quam diabolus in illum exercuit, in nos quoque et in omnes homines exercere studeat, si tantum permittatur, preveniamus eius dolos tam sacra lectione quam continua profectus nostri meditatione. Sicut enim illum nunc per substantiam perditam, nunc per filios interemptos, interdum vero per amicorum uxorisque consilium perversum temptavit, ita omnes homines, quantum a Deo permittitur, per rerum damna, per prava amicorum consilia temptare non cessat. Et sicut ille in temptatione tanta minime superatus a Deo coronari meruit in hac vita per duplam omnium rerum suarum, quas amisit, recompensationem, ita omnes, qui fortiter temptationibus diabolicis resistunt, duplicem coronam vel in anima et corpore, vel in hac vita et in futura recipient. Hanc ergo ammonitionem, licet breviter, de sancti Iob libro factam dignanter, queso, suscipite.

Brevis commemoratio de libris prophetarum.

Deinde vero ad prophetarum libros currens hoc in eis quam maxime considerandum existimo, quod omnia verba, quę vel ad filios Israel vel ad Chaldeos vel ad quaslibet gentes prophetando seu ammonendo dixerunt, ad nos simul et ad omnes fideles eisdem vitiis deditos dicta esse, credenda sunt. Et, ut hęc ita esse firmiter sciatis, audite quasdam prophetarum sententias.

De Isaia.

Isaias namque dicit:

»Audite, cęli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est«, subaudi: quę ego loquor vobis. Cum ergo dicit: »Audite, cęli, et auribus percipe, terra«, non specialiter quoslibet populos, sed per cęlos spiritaliter viventes, per terram vero carnaliter conversantes significans utrosque ammonet, illos quidem, ut in cęlesti vita permaneant, istos vero, ut a carnali conversatione recedant.
»Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. Quiescite agere perverse, discite benefacere, querite iudicium, subvenite oppresso, iudicate pupillo, defendite viduam et venite et arguite me, dicit Dominus«.
»Vę, qui sapientes estis in oculis vestris et coram vobismetipsis prudentes!«
»Vę, qui condunt leges iniquas et scribentes iniusticiam scripserunt, ut opprimerent in iudicio pauperes!«
»Quid facietis in die visitationis et calamitatis de longe venientis?«
›Ecce dies Domini venit crudelis et indignationis plenus ad ponendam terram in solitudinem et peccatores eius conterendos de ea‹.
»Vę, qui profundi estis corde, ut a Domino abscondatis consilium, quorum sunt in tenebris opera!«
»Vę, qui predaris! Nonne et ipse predaberis? Et qui spernis! Nonne et ipse sperneris?«
›Confortate manus dissolutas et genua debilia roborate. Dicite pusillanimis: Confortamini, nolite timere; Deus ipse veniet et salvabit vos‹.
»Convertimini ad me«, dicit Dominus, »et salvi eritis, omnes fines terrę«.
›Audite me, duri corde, qui longe estis a iusticia‹.
»Querite Dominum, dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est. Derelinquat impius viam suam et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur eius, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum«.

De Hieremia.

Hieremias quoque propheta ammonet nos dicens:

»Hęc dicit Dominus: Non glorietur sapiens in sapientia sua et non glorietur fortis in fortitudine sua et non glorietur dives in divitiis suis, sed in hoc glorietur, qui gloriatur scire et nosse me, quia ego sum Dominus, qui facio misericordiam et iudicium et iusticiam in terra. Hęc enim placent mihi, ait Dominus«.
›Maledictus vir, qui confidit in homine et ponit carnem brachium suum et a Domino recedit cor eius‹.
»Benedictus vir, qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia eius«.
›Hęc dicit Dominus: Repente loquar adversum gentem et adversus regnum, ut destruam et disperdam illud. Si penitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversus eam, agam et ego penitentiam super malo, quod cogitavi, ut facerem ei. Et subito loquar de gente et regno, ut edificem et plantem illud. Si fecerit malum in oculis meis, ut non audiat vocem meam, penitentiam agam super bono, quod locutus sum, ut facerem ei‹.

Quis, rogo, per hęc verba Dei non deterretur, quis etiam non consolatur? Si tamen credit ad omnes fideles esse dicta.

De Ezechihele.

Audite quoque, quid per Ezechielem prophetam ad nos dicat Dominus:

›Anima, quę peccaverit, ipsa morietur. Iusticia iusti super eum erit et impietas impii super eum erit. Si autem impius egerit penitentiam ab omnibus peccatis suis, quę operatus est, et custodierit universa precepta mea, vita vivet et non morietur‹.
›Si autem averterit se iustus a iusticia sua et fecerit iniquitatem secundum abhominationes, quas operari solet impius, numquid vivet? Omnes iusticię eius, quas fecerat, non recordabuntur‹.
›Convertimini et agite penitentiam ab omnibus peccatis vestris et non erit vobis in ruinam iniquitas. Proicite a vobis omnes prevaricationes vestras, in quibus prevaricati estis, et facite vobis cor novum et spiritum novum‹.

De Danihele.

De Soffonia.

Verumtamen pauca verba proferam de propheta Soffonia, quę et satis plana et cunctorum noticię sunt necessaria. Nam cunctis est necessarium, ut credant tremendum ultimumque Dei iudicium et ut se preparent ad ipsum. De quo iudicio Soffonias ita scribit: »Vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis. Dies irę, dies illa, dies tribulationis et angustię, dies calamitatis et miserię«. Et post pauca subiungit dicens: ›Ante quam veniat, querite Dominum, omnes mansueti terrę, qui iudicium eius estis operati. Querite iustum, si quomodo abscondamini in die furoris Domini‹. Hęc de prophetis breviter commemoravi, ne tantę sanctitatis libros in Scripturę sacrę cursu penitus preterisse videar.

XVI.

█Nunc igitur licet gressu claudicante ad totius Scripturę sacrę arcem, id est Evangelium, currere libet. Quod, quia instar montis excelsi inter ceterarum sublimitatem Scripturarum ita supereminet, ut ad summitatem eius pervenire nequeam tam meritis quam scientia quasi utroque pede – pro dolor! – claudus, magnum mihi videtur, si saltem ad radices eiusdem montis perveniens aliquos ibi flosculos capere potero. Hoc autem inprimis inde carpendum videtur, quod Dominus et Salvator noster, cuius ibi gesta et miracula veneranda leguntur, Deus et homo verus esse credendus est.

Commemoratio brevis de evangelicis dictis.

Quod enim Deus est, illa sanctissima Iohannis verba declarant: »In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum«. Quod autem factus est homo, illa nihilominus dicta probant: ›Et Verbum caro factum est et habitabit in nobis‹. Item utrumque sanctus Matheus testatur narrans de Domino, quia esuriret et temptatus esset a diabolo ut homo quodque ei angeli ministrarent ut Deo. Multa etiam his similia tam verbis quam operibus declarata testimonia in Evangeliis inveniuntur, quę ideo inprimis ex hystoria evangelica protuli, quia ad fidem sacram pertinent, quę totius religionis divinę fundamentum constat. In quocumque enim homine huiusmodi fides et scientia solidatur, facilius omnia intellegit, quę scriptura #veteris et novi Testamenti de Christo testatur.

Quanta pietas et sapientia sit pensanda in hoc, quod Christus a quibuslibet interrogari voluit.

Ad hęc etiam pensandum est in Evangeliis, quia a quibuscumque vel bonis vel malis Christus interrogabatur, communi salutis humanę causa factum est, ut dispositione tali proderetur veritas doctrinę per responsa Christi. Nisi enim precederent interrogationes aliquorum, non poterat omnibus responderi, non poterat quorundam malicia apte increpari, non poterat quorundam ignorantia congrue edoceri. Sed, ut hęc, quę dicimus, apertius innotescant, exempla proferemus. In Evangelio namque Mathei legitur, quia discumbente Iesu in eiusdem Mathei domo cum publicanis et peccatoribus, Pharisei de tanta pietate scandalizati dicebant ad discipulos eius: »Quare cum publicanis et peccatoribus manducat magister vester?« Hęc Iesus audiens ait: ›Non est opus valentibus medicus, sed male habentibus‹. »Non enim veni vocare iustos, sed peccatores«. Nonne attendere valetis, quia tantę doctrinę, tantę pietatis responsio a Christo prolata non esset, nisi interrogatio licet maligna Phariseorum precederet? Eiusdem quoque doctrinę causa interrogatus Iesus a discipulis Iohannis, quare discipuli eius non cum aliis ieiunarent, respondit Iesus: ›Non possunt filii sponsi lugere, quamdiu cum illis est sponsus‹. Quibus verbis magna sanctę ecclesiae consolatio traditur in eo, quod et se sponsum Dominus et discipulos suos filios sponsi vocare dignatus est, concordans videlicet aliis, qui eum eodem nomine appellare solebant. Verumtamen tantę consolationis verba Dominus respondendo non proferret, nisi interrogatio iam commemorata precederet. Similis doctrina in Evangelio eodem invenitur, ubi Domino loquente ad turbas dixit ei quidam: »Ecce mater tua et fratres tui foris stant querentes te«. Cui Dominus respondit: ›Quę est mater mea et qui sunt fratres mei? Et extendens manum in discipulos suos dixit: Ecce mater mea et fratres mei. Quicumque enim fecerit voluntatem Patris mei, qui in cęlis est, ipse meus frater et soror et mater est‹. O piissima dispensatio Domini nostri Iesu Christi, qui ideo voluit a matre cognatisque carnalibus tunc queri, ut congrue nos instruere posset, quanta differentia sit inter carnales et spirituales fratres quodque omnes voluntatem Dei facientes dici possint fratres et matres atque sorores eius. Eiusdem doctrinę causa invenitur ibi, ubi scribis et Phariseis ad Dominum dicentibus: »Quare discipuli tui transgrediuntur traditiones seniorum; non enim lavant manus suas, cum panem manducant«, ipse respondens eis inprimis quidem exemplis convenientibus increpavit eorum ypocrisin; postea vero discipulis inquirentibus explanavit, quomodo magis coinquinet hominem sordida mentis conscientia verbaque prava quam manus inlotędicens: ›Homicidia, adulteria, falsa testimonia, blasphemię, hęc sunt, quę coinquinant hominem. Non lotis autem manibus manducare non coinquinat hominem‹.

Quid specialiter doceamur in Chananea muliere.

Unde fides recta potestasque ligandi et solvendi pastoribus data colligatur.

Providit etiam Dominus causam, qua doceremur recte in eum credere quaque pastoribus sanctę ecclesię potestas ligandi atque solvendi daretur. Nam, cum in loco quodam interrogasset discipulos suos, quem vel homines ceteri vel ipsi eum dicerent, respondens Petrus pro omnibus dixit: »Tu es Christus, filius Dei vivi«. Qui mox pro tantę fidei confessione beatus a Domino respondente dictus claves regni cęlorum et potestatem ligandi atque solvendi tam in cęlis quam in terris accipere meruit. Unde et cunctis sanctę ecclesię pastoribus eadem potestas ligandi atque solvendi tradita creditur. Notandum quoque, quia, cum aliarum rerum noticia per interrogationes tam malorum quam bonorum a Domino tradatur, precipua fidei sanctę confessio per solam Dominicę interrogationis causam panditur. Cui rei pene simile est, quod ipse Dominus assumens quosdam discipulos duxit eos in montem excelsum, ubi vox audita est de nube dicens: ›Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui; ipsum audite‹. Quę scilicet verba, quia specialiter divinitatem Domini nostri testantur, qua nihil excellentius est, congruum fuit, ut, sicut superius sanctę fidei confessio a beato Petro apostolo prolata est ex Dominicę interrogationis causa, ita etiam verborum illorum, quę de supernis divinitatem Domini nostri testabantur, nulla efficientia alia esset, nisi ipse Dominus ducens illuc discipulos, quo audita sunt eadem verba. Merito enim ea, quę inferiora sunt, ex inferioribus causis, quę autem superiora sunt, ex superioribus quoque causis █ efficiuntur. Hęc ergo subtilis annotatio verborum simul et gestorum Domini nulli, queso, videatur inepta. Iustum namque est, ut iuxta vires nostras pensemus et veneremur omnia Salvatoris nostri gesta. Quę nescimus, veneremur, quę autem aliquid intellegimus, cum timore et amore proferamus. Nam, quid alii credant vel sentiant de evangelicis dictis, ignoro; ego quidem credo, quia nulla dicta vel gesta in eis scripta careant mysteriis maximę utilitatis adeo, ut cunctorum cogitationibus in eis respondeatur. Et, ut hęc ita esse probemus, dicamus aliquem cogitare, quid facere debeat de parentibus vel fratribus seu quibuslibet amicis perversis, utrum scilicet cum eis maneat an illos deserat, quos ita incorrigibiles esse sentit, ut nullatenus eos ędificare possit. Quisquis igitur ille est, qui talia cogitat, si literas scit, in eisdem literis consilium querere debet a Domino. Ille vero inquisitus pro causa tali respondet in Evangelio dicens: ›Si manus tua vel pes tuus scandalizet te, abscide eum et proice abs te. Bonum tibi est ad vitam ingredi debilem vel claudum, quam duas manus vel duos pedes habentem mitti in ignem ęternum‹. Ecce quomodo Dominus per verba evangelica respondet omnibus super re iam supradicta interrogantibus.

Quid sit manus vel pes scandalizans nos.

Quid agere debeamus his, qui in nos delinquunt.

Similia quoque responsa illic invenientur de rebus aliis. Nam, si et hoc querimus, quid facere ei debeamus, qui mala nobis multa faciendo noster quodammodo debitor est, ut pro his puniatur, sed veniam omnimodo postulat promittens se emendare nec ulterius contra nos talia perpetrare, respondet Dominus in Evangelio per parabolam illam: ›Simile est regnum cęlorum homini regi, qui voluit rationem ponere cum servis suis‹ et cetera. In qua nimirum parabola pariter intimantur et responsum divinum, quid super inimico veniam petente facere debeamus, et pena, si hoc minime fecerimus. Dicitur enim, quia, si nos debitoribus nostris veniam petentibus dimittere noluerimus, nec nobis debita nostra, id est peccata, a Domino dimitti.

Qualiter intellegenda sit illa d█ sententia: ›Quod Deus coniunxit, homo non separet‹.

Item, si quis rectorum, quibus cura ecclesiastica commissa est, ut provideant licita matrimonia, vel si quis illorum, quibus uxores accipere congruit, tractare voluerit optimi coniugii causam, interroget per aliquos literas scientes, si ipse nescit Dominum, qui post verba quędam de coniugii institutione prolata in Evangelio sic conclusit sententiam dicens: ›Quod Deus coniunxit, homo non separet‹. Quę videlicet sententia videtur pandere causam, quomodo vel recte retinenda vel recte dimittenda sit uxor. Si enim coniugium, quod Deus coniunxit, non est ab homine separandum, patet profecto, quia, quod ipse nequaquam coniungit, separari liceat. Nullum quippe coniugium ideo iungit, ut illius vota atque precepta postponantur, sicut verbi gratia ille postponit, qui continentiam vel etiam religionem monasticam Deo vovens postea matrimonio et negociis secularibus se coniungit. Hoc itaque coniugium, quoniam Deus non coniunxit, homo separet. Coniugium autem, quod Deus statuit, arbitror hoc esse, ut pro filiorum procreatione et pro utriusque, viri scilicet et mulieris, adiutorio uxor diucaturdanach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. ab illo, dumtaxat qui nec se ipsum vovit nec a parentibusauf Rasur. suis, cum esset parvulus, ad spiritalis vitę observantiam datus est.

Pro qua causa uxor sit dimittenda.

Similiter intellegendum esse videtur, quod paulo post Dominus subiungit dicens: »Quicumque dimiserit uxorem suam nisi ob fornicationem et aliam duxerit, mechatur«. Quibus verbis colligitur, quia, si aliquis dimittens ex quacumque causa uxorem nisi ob fornicationem mechatur, apparet utique, quia, qui solummodo pro fornicationis causa uxorem dimiserit, sicut videlicet is, qui uxore accepta postmodum in adulterii, homicidii, latrocinii et in alia his similia scelera cadit, et deinde pro fornicationibus tantis congruam penitentiam agere cupiens uxore omnibusque mundialibus negociis relictis ad monasterium confugit, qui ergo pro huiusmodi fornicatione uxorem dimiserit, non mechatur. Alioquin, si semel suscepta in coniugium mulier quęlibet postea nullatenus dimitti liceret, quomodo illa Domini sententia intellegenda esset, per quam etiam vitę ęternę premia relinquenti uxorem repromittit dicens: ›Omnis, qui relinquit domum vel fratres aut sorores aut patrem aut matrem aut uxorem aut filios aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet et vitam ęternam possidebit‹? Ex hac igitur sententia colligitur, quia huic, qui pro Dei solummodo amore et non propter odium aliquod inrationabile uxorem reliquerit, licet contra fas eam susceperit, vitę perennis merces repromittitur. Fornicatio quoque congrue dici potest omnis inliciti coniugii causa, quę in canonibus aliisque libris scripta continetur. Talibus itaque verbis responderi potest et illi, qui pro iustissima coniugii causa querit uxorem ducere, et qui cupit eam licenter relinquere. Si autem tanta cura agenda est, quomodo uxor vel legitime ducatur vel licenter relinquatur, quid sit de illis, qui se concubinis et meretricibus plurimis iugiter polluentes nil curant, qualiter honeste vivant, sed tantum more pecodum inrationabilium omne tempus vitę suę peragunt? Has ergo sententias de Evangelio decerpsisse me nulli, queso, displiceat, sed attendat, quia, quę Dominus dignatus est loqui et docere, nobis etiam licet proferre.

XVII.

Kapitelüberschrift »Alia ejusdem generis documenta ex sacrosanctis Evangeliis« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Quanta possint colligi ex verbis Evangelii: ›Simile est regnum cęlorum homini patrifamilias‹ et cetera.

Item si aliquis in corde suo tacitus querat, utrum homines tam ab initio mundi quam a puericia sua ad Dei cultum veniant sponte et suis meritis an vocatione Dei, legat illam parabolam a Domino dictam: ›Simile est regnum cęlorum homini patrifamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam‹. Quod enim dicit patremfamilias primo mane exisse, ut conduceret operarios in vineam suam, significat, quia Dominus et in initio mundi et in prima cuiuslibet hominis etate, quos vult ad gratie suę noticiam, eligit. Quod autem circa horam terciam exiit,vgl. Matth. 20, 3. significat, quia in tercia mundi necnon in tercia hominis etate quosdam ad se eligere nititur. Simile mysterium sexta et nona hora continet.vgl. Matth. 20, 5. Quod vero circa undecimam dicitur exisse et quosdam, quos ociosos invenit, sicut et prius, in vineam suam conduxit,vgl. Matth. 20, 6–7. significat, quia Deus et in fine mundi et in senectute sua homines multos a bono opere diu vaocantes ad salutis ęternae gratiam vocaturus est. Quod tempore vespertino adveniente paterfamilias procuratori suo iussit, ut operariis mercedem tribuat incipiens a novissimis usque ad primos,vgl. Matth. 20, 8. significat, quia Dominus in cuiuslibet fine hominis in vinea Domini, id est in ecclesia sancta, laborantis angelos suos mittit ad suscipiendam illius animam, maxime tamen eorum animas, qui sub illo tempore, quo Christus in hunc mundum venit, hoc est in fine seculorum, credere cęperunt. Receperunt enim quodammodo mercedem circa undecimam horam venientes prius quam antea venientes,vgl. Matth. 20, 9. quando apostoli, martyres, confessores, virgines atque omnes sancti post adventum Christi effecti magis in ecclesia sancta venerari ceperunt, quam illi, qui ab initio mundi usque ad Christi adventum sanctificati sunt. Est et aliud, quo novissimi prius quam primi mercedem accepisse credi possunt, quia non solum apostolis, sed etiam cunctis ecclesiarum pastoribus data est a Domino nostro potestas ligandi atque solvendi. Hęc autem potestas illis sanctis, qui ante adventum Christi fuerant, minime legitur concessa. Quod vero dicuntur hi, qui prius in vineam Domini venientes laborabant et post novissimos mercedem acceperant adversum patremfamilias murmurasse,vgl. Matth. 20, 10–11. iuxta literam nequit accipi, quia nulla murmuratio inter quoslibet electos ęternae beatitudinis mercedem adeptos accidit. Sed mystice possunt intellegi murmurasse hi, qui ex Iudeis credentibus in primitiva ecclesia, ut in Actibus apostolorum legitur, indigne ferebant gentibus predicari verbum Dei prius quam ipsis, qui longe antea in lege Domini conversantes quasi in vinea laborabant. Potest et hoc ad murmurationis verba referri, quod plurimi in cordibus suis sepius ammirantes iudicium Dei dicunt, cur Deus quosdam noviter conversos prius ex hac vita subtractos ad cęlestia regna ducat, quam illos, qui a puericia usque ad senectutem summopere certaverunt sibi servire. Cui etiam murmurationi satis convenit, quod paterfamilias ad quemdam murmurantium dixit: »An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum?« Quasi diceret: Numquid intentio tua ideo perversa est, quia ego pius et misericors sum et, quibus volo, prius quam tibi premia ęterna dabo? His igitur verbis possunt omnes edoceri, quia nemo nisi gratia Dei ductus in cultu pię actionis laborat, sed nec ullus iudicium Dei reprehendere debet, cur alium sero, alium autem citius perennis vitę premiis remuneret.

In quo se debeant preferre pastores ecclesię.

Cunctis etiam pastoribus ecclesię, qui tantummodo laborant semet preferre aliis fastu superbię, non bona actione, in Evangelio pronunciatur, qualiter se preferre debeant ita Domino dicente: »Quicumque voluerit inter vos maior fieri, sit vester minister, et qui voluerit inter vos primus esse, erit vester servus, sicut Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare«.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Text der Einfügung fehlt in M1 (Bl. 67^v).

Quod actio bona aliquando sit abscondenda.

Omnes namque, qui a Domino cupimus coronari, debemus prius eius mandata atque exempla imitari, quoniam et nosüber der Zeile eingefügt. a nostris amicis atque subditis hoc exigimus, ut, si aliqua a nobis premia vel commoda voluerintüber der Zeile eingefügt. obtinere, ipsi prius voluntatem nostram studeant implere. Et ne quis propter aliqua opera bona humanę laudis appetitu impulsus superetur, attendat illam parabolam: »Simile est regnum cęlorum thesauro abscondito in agro« et cetera. Nisi enim actio bona interdum ab hominibus abscondatur, a malignis spiritibus velut a latronibus pecunia male prodita aufertur.

Qua parabola ammoneamur, ut, quod Deo promittimus, implere studeamus.

His simul, qui sepius Deo promittunt benefacere, sed non faciunt, respondetur in Evangelio, quia nequiores sunt illis, qui non promittunt, sed tamen aliquando bona faciunt, quę non promiserunt. Hoc namque Dominus indicat per illam parabolam, quam ad Phariseos dixit: ›Homo quidam habuit duos filios et accedens ad primum dixit: Fili, vade hodie operare in vinea mea. Ille autem respondens ait: Nolo. Postea autem penitentia motus abiit. Ad alterum vero similiter dixit. Qui respondens ait: Eo, domine. Et non ivit. Quis ex duobus fecit voluntatem patris? Dicunt illi: Primus. Dicit illis Iesus: Amen. Dico vobis, quia publicani et meretrices precedunt vos in regnum Dei‹. Hac igitur parabola ammonentur non solum Iudei, qui promittentes Deo legis precepta servare non impleverunt, gentes autem, quę non promiserunt, conversi ad Christum eiusdem legis precepta impleverunt, sed etiam monasticę professionis homines, qui sepius Deo promittunt spiritalem vitam sectari, secularia relinquere, sed – pro dolor! – plurimi non faciunt; seculares vero viri, licet nihil tale Deo promiserint, operantur tamen sep█ius ea, quę ad spiritalem vitam pertinent. Ideoque sicut Iudeos publicani et meretrices sic monachos neglegentes precedunt in regno Dei seculares viri. Notandum quoque, quanta sit pietatis divinę dispensatio in eo, quod documenta salutis nostrę quędam, quę nullis accidentibus causis per interrogationes aliquorum vel per gesta miraculorum suorum proferenda esse previdit, per parabolas et similitudines a se excogitatas protulit.

Qualiter Phariseorum dolosa temptatio citius compressa sit a Christo.

Si quis vero dubius nosse cupiat, si quid humana versutia et sapientia valeat contra divinam, legat hoc, quod scriptum est in Evangelio, quia scilicet abeuntes Pharisei consilium inierunt, ut caperent Iesum in sermone.vgl. Matth. 22, 15. Qui, licet eum dolosis verbis primitus laudantes extollerent cunctisque hominibus perfectiorem dicerent et sic demum post tantam laudem temptantes interrogarent, estimantes eum ut ceteros homines laudatum facilius posse decipi, ille tamen, priusquam aliquid ad interrogata responderet, eorum nequitiam potenter increpavit dicens: »Quid me temptatis, ypocritę?« In quibus verbis pensare possumus, quia, nisi Deus esset, tam cito versutiam tantam nosse nequiret. Sed et hoc potest omnis intellegens et requirens Deum in eisdem verbis perpendere, quia nemo alium, non solum Deum, sed nec homines, temptare et invadere debet per verba dolosa. Postquam autem Dominus Phariseorum nequitiam increpavit, iussit eos ostendere sibi denarium, ut per denarii ostensionem congrue posset respondere ad interrogata. Interrogabant enim, si censum dare Cesari liceret. Cumque denarium obtulissent, interrogavit et ipse Dominus eosdem Phariseos de denarii inscriptione, quam aspiciebat. Illis vero respondentibus, quia Cesaris esset imago inscripta, tunc tandem protulit sententiam, pro qua interrogatus erat, dicens: »Reddite ergo, quę sunt Cesaris, Cesari et, quę sunt Dei, Deo«. O quam ›Frustra iacitur rete ante oculos pennatorum‹, o quam frustra Deo opponuntur subtilium iacula verborum! Sicut enim pulverem proicit ventus a facie terrę,vgl. Ps. 1, 4. sic Phariseorum versutia proiecta et redacta est ad nihilum a Domini sententia. Ipsi denique insidiantes illi ponentesque sub una sententia duo retia, in quorum alterutro non dubitabant eum capi, dixerunt: »Licet censum dare Cesari an non«, ut, si ille decerneret censum Cesari tribuendum, caperent eum in hoc, quod contra legis precepta statueret Iudeos cultui divino deditos vel cuiquam homini censum dare; si vero diceret non esse fas censum Cesari tribuendum, mox eum apud Cesarem accusarent pro eo, quod sibi debitum tributum denegasset tribuendum. Hęc igitur Phariseorum erant retia, in quibus non dubitabant Dominum implicari. Sed ille per medium eorum ita secessit inlesus, ut neutra parte fuisset vel tactus. Dixit enim et Cesari, quę sua forent, et, quę Dei forent, Deo reddenda.vgl. Matth. 22, 21. In quibus verbis duo pensanda sunt, quorum unum iam diximus, quia obstructum est os loquentium contra Dominum, alterum vero est, quia ille, qui super omnes et per omnia et in omnibus dominatur, dignatus est decernere terreno principi vel ulla █commoda dari. Merito itaque sapientiam simul et clementiam Domini iugiter veneramur dicentes cum Psalmista: »Magnus Dominus noster et magna virtus eius et sapientię eius non est numerus«. Et iterum: »Universę vię Domini misericordia et veritas requirentibus testamentum eius et testimonia eius«. Hęc igitur verba sapientię et pietatis divinę, quę de evangelicę lectionis expositione necnon de psalmis nuperrime protuli, dolosos quosque precor attendere, ne forte obcecati pro temeritate sui, similes efficiantur Phariseis, qui foris quidem ypocrisis moribus dealbati intus autem erant pleni spurcitia omni.

XVIII.

Et ut aliquid studiosius vigilent ad melioris vitę conversationem, audiant, quid Dominus in Evangelio quoslibet ammonendo dicat: ›Vigilate, quia nescitis, qua hora Dominus vester vtenturus sit‹. Dominus quippe ad unumquemque venit, cum obitus sui hora appropinquaverit. Ad cuius adventum vigilat, qui se bonis operibus ad obitum suum preparat. Cuius etiam adventui similitudinem brevem et notissimam adiungit, ut unusquisque se eo magis illuc preparet, quo certior factus est █exinde cum adiuncta similitudine.

Qua similitudine ammoneantur omnes, ut in bonis operibus vigilent.

Hęc est autem similitudo, quam Dominus subiungit dicens: ›Illud autem scitote, quoniam, si sciret paterfamilias, qua hora fur veniret, vigilaret utique et non sineret perfodi domum suam‹. Qua similitudine omnes tantomagis ammoneri possunt, quanto sibi constat maxime nota. Si enim scirent, qua hora fur veniret, vigilarent utique et non sinerent perfodi domum suam. █Sic etiam, si mortis suę horam, quę per furem significatur, prescirent, bonis utique operibus, etsi non antea, in proximo tamen se ad hanc prepararent. Sed, si omnipotens Deus, qui omnia in sapientia fecit et cuius misericordia plena est terra, sciret omnibus utile esse mortis suę horam prenoscere, notam procul dubio faceret illis. Fortassis enim plurimi ex hac noticia omne tempus vitę suę in flagitiis peragerent usque adam linken Rand eingefügt. proximam obitus sui horam. Unde colligitur multo melius esse, ut incerti de obitus nostri tempore semper solliciti simus, semper in bonis operibusüber der Zeile eingefügt. vigilemus. Adiungit etiam Dominus quędam verba pronunciando, quanta sit merces illius, qui bene vigilat dicens: ›Beatus ille servus, quem, cum venerit dominus eius, invenerit vigilantem‹. Quę sit autem retributio bene vigilantis servi, cum Dominus omnipotens ad eum venerit, in plurimis intimatur libris, ex quibus unam Apostoli profero sententiam dicentis: ›Oculus non vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit, quę preparavit Deus diligentibus se‹.

Qua sententia Domini dolosę cogitationes possint comprimi.

Quoniam multę sunt hominum cogitationes hoc solummodo attendentes, qualiter se excusent pro quolibet vitio, quod vel contra Dominum vel contra proximum committunt, Dominus huiusmodi stulticiam previdens (scit enim cogitationes hominum, quoniam vanę suntvgl. Ps. 93, 11.) omnimoda ammonitione occurrit, ut eos a cogitationibus perversis corrigat. Unde in Evangelio quoslibet ammonens dicit:›In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis‹. Quasi diceret: Nolite frustra laborare hoc cogitando, quod vel occulta vel aperta crimina vestra Deum lateant, ut exinde iudicium eius evadere possitis. Scit enim et idipsum, quod cogitatis, qualiter unumquodque vitium non penitendo, sed excusando possitis coram eo occultare. Sed quia hoc non solum nihil prodest, sed etiam multum nocet, mentes vestras corrigite penitendo et confitendo peccata vestra, faciendo quoque aliis, quę vultis illos facere vobis. Si cui aliqua fecistis damna, omnimodo laborate, ut aut restituantur ablata aut, si hoc paupertas impedit, tam a Deo quam ab illo, cui damna sunt facta, precibus intimis indulgentia p█etatur. Si ergo in hac mensura mensi fueritis aliis, remetietur profecto vobis eadem mensura a Domino.

Quę verba Domini nos ammoneant, ut dona, quę a Deo accepimus, fideliter aliis prebeamus.

Eandem quoque sententiam confirmans Dominus subiungit dicens: ›Qui enim habet, dabitur illi, et qui non habet, etiam quod videtur habere, auferetur ab eo‹. Quę nimirum verba, ut credimus, ita sunt intellegenda: Qui habet curam hanc, ut dona iam accepta bene distribuat, dabitur illi, ut alias etiam virtutes accipiat. Qui autem curam huiusmodi non habet, ipsa etiam cognitio salutis ęternae, quam a gratia Dei datam habuit, auferetur ab eo, ita ut in reprobum sensum cadens faciat ea, quę non conveniunt.

Cuius rei similitudinem teneat opus quodlibet bonum in initio inperfectu et in perfectione.

Deinde vero, quasi aliquis quereret, cui rei quodlibet opus bonum in initio et in longiori provectu et in perfectione simile foret, addit similitudinem, unde questio talis absolvi possit dicens: ›Sic est regnum Dei quemadmodum, si homo iaciat semen in terra et dormiat et exurgat nocte ac die et semen germinet et crescat, dum nescit ille. Ultro enim terra fructificat primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica. Et, cum se produxerit fructus, statim mittit falcem, quoniam adest messis‹. Cuius videlicet parabolę sensus est iste: Regnum Dei est quodlibet opus bonum. Quod nimirum opus quasi semen in terra iactamus, cum intentionem bonam cordi nostro inserimus. Semen enim in terra mittere est desideria bona concipere. Postquam vero semen in terra iactaverimus, dormimus, quia iam in spe boni operis requiescimus. Nocte ac die interea surgimus, si nec per adversa nec per prospera a timore et amore Dei animum avertimus. Semen germinat et crescit, cum nos nescimus, quia semel concepta virtus per gratiam Dei intra nos iugiter augetur et ad provectum ducitur. Ultro terra fructificat primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica, cum preveniente nos gratia Dei mens nostra sponte ad fructum boni operis assurgit, primum quidem producens opera recta, sed teneritudine quadam circumdata et adhuc contra cuiuslibet temptationis impetus infirma; deinde vero virtutem cuiusque █operis boni tantam, ut sit valida contra quęque temptamenta. Plenum autem frumentum tunc terra fructificat, cum in omni opere bono proficimus et ad perfectionis maturitatem solidamur. Cumque eo modo se produxerit fructus messisque advenerit tempus, statim homo mittit falcem et desecat messem, quia omnipotens Deus, cum unumquemque ad opera perfecta perduxerit, eius temporalem vitam per emissam sententiam incidit, ut granum suum ad cęlestia █horrea perducat. Hęc itaque, fratres karissimi, attendentes supplicate Deo, ut, si in herba pusillę fidei vel tenerę devotionis ad studium bonę actionis adhuc estis, ille vobis concedere dignetur tale incrementum talemque spiritus maturitatem, quatenus ad plenum fructum perennis vitę mereamini pervenire.

Quo facto doceamur, quia diabolus nil prevalet sine permissione Dei.

Sunt etiam multi, qui arbitrantur ex diabolica fieri potestate, quęcumque noxia et adversa in mundo contingunt. Quibus respondetur in Evangelio per illum, quem Dominus curavit expellens ab eo demones legionis nomen habentes. Idem namque demones, cum se expellendos esse ab homine agnoscerent, nisibus totis deprecabantur Dominum dicentes: »Mitte nos in porcos, ut in eos introeamus«. Statimque a Iesu accepta licentia exeuntes introierunt in porcos. Et magno impetu grex porcorum precipitatus est in mare. In quo nimirum facto omnes possunt edoceri, quia, si diabolus non habuit potestatem ledere porcos, qui sunt animalia vilissima, nisi permissus, multominus ledere prevalet quemquam hominem animalibus cunctis excellentiorem, nisi a Deo accipiat potestatem. Cum enim homines magis diabolo quam Deo servire studuerint, tunc dabitur ei potestas a Domino, ut eosdem, qui sibi servire student, affligens faciat sentire, qualis sit dominus ille cui, decreverunt servire, quatenus vel afflicti cogantur Domino vero summitti.

Pensandum nihilominus est, quod ei, qui sanatus fuerat, a Domino precipitur, ut in domum suam vadens adnunciet vicinis suis, quantam sibi gratiam Dominus fecerit et quomodo sui misertus fuerit. Quod scilicet geminam habere potest intellegentiam. Una quippe docet nos spiritaliter, ut ad domum conscientię nostrae reversi emendemus in melius, quod ignoranter peccavimus, sicque per melioris vitę conversationem annunciemus virtutem Domini in nobis factam. Alia vero intellegentia, licet carnalis sit, potest tamen edificare aliquos docens, ut gratiam Dei, quę nos fecit corporaliter sanos, annunciemus vicinis nostris, ut nobiscum laudantes Deum discant sperare in misericordia eius.

Quod Deo magis placeant parva pauperum munuscula quam magna divitum munera.

Respondetur quoque in Evangelio his, qui putant magna divitum munera Deo cariora esse quam parva pauperum munuscula. Hoc autem Marcus evangelista narrans scribit ita: »Sedens Iesus contra gazophilacium aspiciebat, quomodo turba iactaret ęs in gazophilacium. Et multi divites iactabant multa. Cum venisset autem una vidua pauper, misit duo minuta, quod est quadrans. Et convocans discipulos suos ait illis: Amen, dico vobis, quoniam vidua hęc pauper plus omnibus misit, qui miserunt in gazophilacium. Omnes enim ex eo, quod abundabat illis, miserunt, hęc vero de penuria sua omnia, quę habuit, misit totum victum suum«. Ecce audistis, qualiter eadem vidua magis laudabatur a Domino pro oblatione parvissima, quam illi divites pro muneribus magnis. Qua de re cunctis fidelibus scire datur, quam discretus sit iudex supernus, quam pius in retributione, quam subtilis in consideratione. Hunc ergo decet timere et venerari, qui tam subtiler cuncta potest intueri.

Unde probari valeat, quia multum prosit parvulis baptizandis offerentium fides.

Multę sunt cogitationes hominum, quę, si pura fide rectaque intentione rerum spiritalium veritatem querunt, nequaquam permittuntur diu errare. Aut enim aperte eis, quod requirunt, manifestatur, sicut supra ostendimus, aut mystice per alicuius operis figuram insinuatur, ut modo volumus aperire ex evangelica lectione. Queri itaque potest, quid prosint parvulis nihil scientibus offerentes eos ad baptisma pro eo scilicet, quod ibi, ubi discipuli iubentur baptizare fideles quoslibet, non solum nihil de eorundem offerentium utilitate, sed nec de eorum adventu quicquam commemoratur, quasi credendum sit nihil prodesse parvulis offerentium labor. Sed, ut mihi videtur, multum prodest parvulis baptizandis offerentium fides. Moxque subiungo, unde illud probari credo. Nam in quodam Lucę Evangelio legitur, quia ›Viri quidam portantes hominem, qui erat paraliticus, querebant eum inferre et ponere ante Iesum. Et non invenientes, qua parte illum inferrent, pre turba ascenderunt supra tectum et per tegulas summiserunt illum cum lecto in medium ante Iesum. Quorum fidem ut vidit, dixit: Homo, remittuntur tibi peccata tua‹. Ecce opus apertum et corporale, per quod insinuatur spirituale. Sed prius mysterium lectuli, in quo infirmus puortabatur, deinde cetera consideremus. Lectulus namque ad portandum quemlibet aptus, quatuor columnellis compositus subsistit. Sic et fides catholica, quę Deum omnipotentem in Trinitate et Unitate venerandum docet, in quatuor Evangeliis vel, si hoc magis placet, in tribus personis et unitate sanctę Trinitatis existere probatur. Quam fidem quisquis alii tradit docens ~~illum~~eum, quod sine ipsa salvari nequeat, hic illum quasi in lecto positum ante Iesum portat. Hęc itaque █dicta sint de lecti mysterio; nunc vero, ut promisimus, cetera consideremus. Sicut igitur Dominus videns eorum fidem, qui paraliticum offerebant, dixit ad eundem paraliticum: »Homo, remittuntur tibi peccata tua«, ita credo agi per eos, qui parvulos ad baptisma offerunt. Inspicere namque credo Dominum ad offerentium fidem et dicere: O parvuli, remittuntur vobis peccata vestra.

Non solum autem in hoc Evangelio, sed et alibi legitur, quantum valeat fides pro aliis laborantium. Orare quippe pro aliis est quasi Deo offerre eos, sicut mulier Chananea pro filia,vgl. Matth. 15, 21–28; Marc. 7, 24–30. sicut Iayrus archisynagogus pro filia,vgl. Matth. 9, 18–19; Marc. 5, 21–24; Luc. 8, 40–42. sicut centurio pro servovgl. Matth. 8, 5–13; Luc. 7, 1–10. rogantes exaudiri meruerunt in his, quos Domino curandos obtulerunt. Item scriptum est in Evangeliis Mathei, Marci et Lucę, quia quidam offerebant Iesu parvulos, ut tangeret illos. Cumque discipuli talia prohibere vellent, increpavit eos Iesus et ait: ›Sinite parvulos venire ad me; talium est enim regnum cęlorum‹. Ex quibus omnibus colligitur, quia, quamvis in Evangelio illo, quo discipuli baptizare iubentur, memoria nulla offerentium parvulos habeatur, credendum est tamen et subaudiendum adesse debere simulque eorum fidem baptizandis multum prodesse. Huiusmodi quoque subauditio in multis sacrę Scripturę locis inserenda est, alioquin ea, quę scripta sunt sacrę fidei plerumque nequeunt aptari. Hęc igitur propter quosdam simplices et literę solius, non autem intellegentię spiritalis, amicos dixi, ut hunc loquendi morem, quem ipsi in sermone exercent communi (sepe enim ita locuntur, ut, nisi aliqua verba subaudiantur, inrationabiliter loqui videantur), agnoscant etiam literatorię insertum eloquentię.

XIX.

Parabola per quam intimatur, quia Deus bona quidem in nobis seminet, sed per vitia nostra huiusmodi semen parum proficiat.

Tales ergo Dominus per parabolam ammonens dicit: »Exiit, qui seminat, seminare semen suum. Et, dum seminat, aliud cecidit secus viam et concultatum est et volucres cęli comederunt illud. Et aliud cecidit supra petram et natum aruit, quia non habebat humorem. Et aliud cecidit inter spinas et simul exortę spinę suffocaverunt illud. Et aliud cecidit in terram bonam et ortum fecit fructum centuplum. Hęc dicens clamabat: Qui habet aures audiendi, audiat«. Quod igitur in semine cuiuslibet grani visibiliter contingant omnia, sicut Dominus disseruit in parabola, notum est omnibus. Ideoque ex his, quę novimus, debemus pensare incognita, id est spiritualia, quę significantur per nota et visibilia. Unde et Dominus, postquam parabolam protulit, statim clamavit dicens: »Qui habet aures audiendi, audiat«, per hoc videlicet nos ammonens, ut de carnalibus spiritualia, de visibilibus invisibilia attendere studeamus. Non enim ille aures audiendi habet, qui nec attendere nec implere curat audita. Audiamus ergo, fratres karissimi, Dominicę ammonitionis verba non solum corporis, sed etiam cordis aure, ut et ille nos pro necessitatibus nostris ad eum clamantes dignetur audire. Nam, quod tantopere ammonuit, ut omnis aures audiendi habens dicta sua audiret, non tantum pertinet ad premissa parabolę verba, sed etiam ad ea, quę exponendo subiunxit dicens: ›Semen est verbum Dei. Quod secus viam cadit, significat eos, qui audiunt. Deinde venit diabolus et tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant. Quod vero supra petram, hi sunt, qui, cum audierint cum gaudio, suscipiunt verbum. Et hi radices non habent, quia ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt‹ et cetera.

Quod hęc Domini verba neglegentibus maxime sint pensanda.

Hęc igitur expositionis Dominicę verba, quamvis cunctis fidelibus pensanda sint, aliquid tamen amplius pensare debent neglegentes quique. In illis enim omnia inveniuntur, quę de infructuosa terra dicuntur. Ipsi quippe audiunt verbum Dei, sed deinde veniente diabolo █ita obliviscuntur eiusdem verbi, quasi numquam audierint. Ipsi #s(unt) petra, █super quam semen cadens non fructificatur, quia, licet cum gaudio suscipiant verbum Dei, in radice tamen cordis illud minime figentes ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt. Ipsi etiam, si forte possessiones magnas retinent, a sollicitudinibus et divitiis et voluptatibus vitę huius suffocantur, ut non referant fructum,vgl. Luc. 8, 9–14. nulla non visibilia et carnalia attendentes.

Unde maxime efficiantur neglegentes.

Sed ideo maxime efficiuntur neglegentes, quia timorem amoremque Dei spernentes credunt se temporalia et ęterna bona uno dilectionis genere adipisci posse sive propterea quoniam, cum pro certo sciant utraque discernenda esse in dilectione, proponunt sibi longum vitę presentis spacium divinamque pietatem, quę cunctis ad se licet sero conversis veniam promittit, et hac promissione abutentes, credendo scilicet quia, quandocumque voluerint, cito converti possint (quasi conversionis tempus in potestate sua habeant), interim toto nisu █terrenis solummodo curis et voluptatibus occupantur. Cumque de die in diem, de mense in mensem, de anno in annum conversionis tempus differunt, aut vix demum convertuntur aut quasi catenati a consuetudine pessima sine conversione moriuntur. Nam ex peccati pena, quam in longa conversionis dilatione promeruerunt, videbitur eis quandoque difficile, quod quondam visum fuerat facile.

Quomodo neglegentia possit expelli.

Quod vita perennis exquirenda sit cum temporalibus bonis.

Quali argumento Dominus utatur.

Exempla ad intellegendum supradictum argumentum.

Cui nimirum exemplo simile est, si aliquis religiosus videns meretricem omnimodo ornatam amatoribus suis mox optet dicens: Utinam ego ita studerem placere Christo, sicut ista meretrix studet placere mundo, vel si quis spiritalis doctor discipulos suos ammoneat dicens: Sicut multi studiosi sunt ad obtinendam prudentiam carnis, ita et vos studete, ut spiritualem prudentiam obtineatis, cum perversa sit et meretrix et prudentia secularis. Ex quibus colligitur, quia pessima quęque ad edificationem assumi possunt.

Ubi pastores ecclesię discretionem possint discere.

Omnibus etiam pastoribus ecclesiasticis, qui discretione maxima indigent ad procurandos quoslibet lapsos, attendenda est illa parabola, quam Dominus protulit de illo homine, qui ab Hierusalem in Hiericho descendens incidit in latrones et ab eis vulneratus relinquitur semivivus. Cumque a pretereuntibus quibusdam minime visitaretur, Samaritanus quidam iter faciens suscepit eum sanandum infundensque oleum et vinum reddidit sanum.vgl. Luc. 10, 30–35. Infusio enim olei et vini necessariam pietatis et severitatis commixtionem significat, sine qua nullus peccatorum vulneribus plenus sanari poterit. Hinc ergo doctores universi possunt satis instrui, quia nec pietas sine severitate nec severitas sine pietate in peccatoribus curandis tenenda est.

Parabola, unde discere possimus, ne intemperanter utamur licitis rebus.

Similiter, ne concessis et licitis rebus intemperanter utamur seu in eis, plus quam liceat, innitamur, attendenda est iugiter illa parabola: »Homo quidam fecit cenam magnam et vocavit multos«. Quod enim ibi dicitur cena magna facta et vocati multi, sed quidam propter villę emptae, quidam propter agrorum emptorum probationem, quidam vero propter uxorem noviter ductam se excusantes venire noluerunt,vgl. Luc. 14, 18–20. significat maximam quidem multitudinem fidelium ad superna gaudia invitatam, sed, dum plurimi nimię possessionum obtinendarum ambitioni, quidam autem coniugio licito intemperanter dediti inveniuntur, pauci sunt, qui vocationi divinę obedientes ad regna cęlorum perveniant. Verumtamen eo plus metuenda est huius parabolę sententia, quo minus a multis timetur, qui cotidie non solum ob nimiam villarum atque agrorum precio condigno acquirendorum ambitionem et propter intemperatum uxoris amorem, sed etiam, quod multo nequius est, ob eos agros, quos fraude aliqua acquirere vel auferre student de locis sanctis seu pauperibus, et propter meretricis inductionem se conantur excusare a vocatione divina. Si enim hi, qui rebus iuste acquisitis et a Deo concessis intemperanter utuntur, a regno cęlesti excluduntur, quid credendum est de illis, qui per vim et fraudem aliquam aliena rapientes et meretricibus semet iugentes in his usque ad finem vitę perseverant? Hęc itaque iuxta literam dicta sint.

Qui significentur per illos tres excusantes se.

Quomodo unusquisque se excuset a regno Dei.

Quis sit servus, qui invitat omnes ad regnum Dei.

Ille autem servus, qui invitabat omnes, intellegi potest vel naturale ingenium vel quęcumque scientia boni et mali a Deo tributa, ut sciat unusquisque declinare a malo et facere bonum. Sed huiusmodi servus nunciavit hec domino suo, quia uniuscuiusque conscientia et cogitatio patet Deo. Per eum vero qui dixit: »Iuga boum emi quinque« et cetera, Iudeos in perfidia sua permanentes intellego, quia, dum in quinque libris Moysi fiduciam maximam habentes nil curant de ceteris Scripturę sacrę libris, quorum doctrina pleniter corrigi possent, quasi excusantes dicentesque: »Iuga boum emi quinque«, in corde suo respondent ei, qui se invitat naturali ingenio vel cuilibet scientię a Deo sibi traditę. Per tercium autem qui dixit: »Uxorem duxi et ideo non possum venire«, hereticos intellegi posse credo. Nam, dum tractant, qualiter in heresi suscepta permaneant eamque magis quam sacram et universalem fidem diligant quasi in corde suo dicentes: »Uxorem duxi et ideo non possum venire«, respondent ei, qui se invitat, summi patris familias servo, de quo supradictum est. Quęcumque enim carnalia vel delectabilia homo Deo preferre satagit, pro his excusationes multiplices in corde suo gerit, quasi excusatio aliqua Deum fallere possit, qui novit omnia, ante quam fiant. Inter eosdem quoque hereticos falsorum Christianorum multitudo convenienter potest connumerari, quia, dum unusquisque vitiorum amori ita se coniungit, ut divini amoris cultum deserat, uxorem profecto talem duxit, propter quam venire nequeat ad vitę perennis cęnam. Sicut ergo sapientia omnes virtutes generans sapientis uxor vel amica vocatur, ita etiam stulticia, per quam omnia nutriuntur vitia, stulti uxor vocari potest.

Qui pauperes et debiles sint intellegendi.

Post hęc vero mittitur servus in plateas et vicos civitatis, ut pauperes ac debiles, cecos et claudos introducat ad cenam, quia »Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia«. Pauperes enim isti humiles possunt intellegi. Per debiles autem et cecos et claudos significantur hi, qui varia debilitate ac cecitate mentis oppressi claudicaverunt a semitis divinę legis, sed, postquam agnoverunt gratiam Dei tantam esse circa peccatores, nisibus totis ad Dominum sunt conversi.

Qui significentur per hos, qui ad cenam Dei intrare compelluntur.

Per illos vero, qui compellebantur intrare ad cenam, intellegere possumus sceleratos quoslibet ad Deum conversos, qui pro eo, quod peccatis nimiis pressi fiduciam nullam in suis meritis habebant, quasi compulsi ad Dei gratiam festinabant. Possunt et hi in eadem compulsione intellegi, qui in tantam corporis infirmitatem seu pericula veniunt, ut pro reparatione vitę compellantur emendationes morum Deo promittere. Sed terribile est valde, quod post compulsi█onem talem subiungitur a Domino dicente: »Dico autem vobis, quod nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabit cenam meam«. Si igitur nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabit cenam Dei, quis potest salvus fieri? Non enim preter illos, quos ipse vocabit, aliquis est salvandus, sed illi tantummodo salvantur, qui ab eo vocantur.

Quomodo debeat intellegi illa sententia: ›Dico vobis, quod nemo virorum‹ et cetera.

Queramus ergo et opitulante Deo inveniemus, qualiter hęc terribilis sententia absque scandalo fidei salutisque nostrę intellegi possit. Nam, si superiora huius Evangelii dicta attendimus, ubi scilicet legitur, quia quidam vocati ad cenam venire noluerunt, tunc utique eandem sententiam ad illos specialiter dictam esse agnoscimus. Et, ut ita esse apertius clarescat, dicamus eiusdem sententię verba: »Dico autem vobis, quod nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabit cenam meam«. Ubi, cum dicitur: »Nemo virorum illorum, qui vocati sunt«, satis patet, quia solummodo de illis █intellegendum est, ~~qui~~ ~~proxime vocati sunt~~ qui propter superbiam et contemptum Dei yronice dicuntur viri sicut et alias iusti dicente Domino: ›Non veni vocare iustos, sed peccatores, hoc est: Non veni vocare eos, qui suam iusticiam volentes constituere, »Iusticię Dei non sunt subiecti«, sed humiles, qui gratia Dei credunt se magis salvari posse quam ex meritis propriis. Potest etiam eadem sententia aliter intellegi. Quia enim vocare Dei est unicuique noticiam et intellegentiam benefaciendi dare, nemo virorum illorum, qui tantummodo vocati sunt et non █ simul tracti divina inspiratione, ut esuriant et sitiant iusticiam, vel compulsi aliqua infirmitate seu adversitate, ut timorem amoremque Dei concipiant, gustabit cenam Dei.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. Unde et alibi Dominus dicit: »Nemo potest ad me venire, nisi Pater meus, qui misit me, traxerit eum«. █Hęc igitur omnia Dominus et Salvator noster prenoscens et vel aliquos de damnandis salvare volens, deterrendo profert sententiam dicens: ›Multi sunt vocati, pauci vero electi‹. Ac si diceret: Multi quidem sciunt bene facere, sed pauci sunt, qui benefaciant.Text der Einfügung fehlt in M1 (Bl. 80^v). █Quicumque ergo hanc terribilem sententiam attendentes formida█nt, ne ipsi propter delicta sua comput█entur in numero multorum reproborum moxque se emendare decern█unt, hi profecto eadem hora, █qua talia in corde suo penitus delibera█nt inspiratione divina tracti, in numero paucorum electorum a Deo computa█ntur.

XX.

Kapitelüberschrift »Adversus splendidas mensas et vestes, rapinam, superbiam, pusillanimitatem, etc.« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Quid pensandum sit de divite illo, qui indutus est purpura et bysso.

Si quis vero arbitretur peccatum non esse nimio preciosarum vestium ornatu uti et cibis deliciosis iugiter epulari, attendat illa verba, quę Dominus de divite et paupere protulit. Narrat namque de divite, quia pro eo, quod indutus est purpura et bysso et epulabatur cotidie splendide quodque de substantia sua nec micas mendicanti Lazaro dare voluit, in inferno sepultus sit. Sed et hoc pensandum est cunctis, quia dives idem non pro eo, quod alicui sua auferret, sed quod propria aliis non erogaret, ad infernum ductus esse legitur.vgl. Luc. 16, 19–22. Unde, si pro minori peccato ipse punitus est, multo magis puniendi sunt, qui peccata maiora faciunt, id est qui aliena rapiunt. Nemo igitur de rapinę licentia sibi blandiatur, sed argumento minoris culpę, id est tenacitatis, ad considerandam rapinam, quę maior est culpa, instruatur sciens pro certo, quia argumentis, per quę meliora vel maiora quęlibet agnoscere possumus, omnes a Deo probamur. Adhuc quiddam de ratione incepta libet dicere. Sunt etenim multi ita peccatis exigentibus obcecati, ut nec credant penam esse infernalem. Quod quia Dominus, qui omnes homines salvare vult, prescivit, ideo forsitan talia de divite ad infernum ducto ibique tam pro se quam pro aliis poscente et non impetrante disseruit, ut omnes, qui vel de penis infernalibus dubitant vel suos propinquos salvari desiderant, eos potius in hac vita quam in inferno positos pro salute sua tractare ammoneant.

Unde doceamur superbiam fugere.

Superbiam quoque, quę omnes virtutes destruere nititur, docet nos Dominus fugere proferens in Evangelio similitudines duas, quarum una est: »Duo homines ascenderunt in templum, ut orarent, unus Phariseus et alter publicanus«, alia vero est: ›Cum invitatus fueris ad nuptias, recumbe in novissimo loco‹. Ex utraque ergo possumus edoceri, quanta ruina et confusio superbiam soleat sequi. Utraque etiam una eademque sententia terminatur, quia scilicet »Omnis, qui se exaltat, humiliabitur et, qui se humiliat, exaltabitur«.

Quid nos doceat promissionibus divinis semper credere.

Item, ne de promissionibus suis umquam desperemus, exemplis quibusdam docuit nos Dominus. Promisit namque discipulis suis simulque omnibus in se credentibus dicens: ›Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum‹. Quod quia semper impleat spiritualiter, aliquando voluit demonstrare corporaliter. Nam discipulis suis ad castellum quoddam euntibus et de se colloquentibus ipse Iesus Christus repente apparens ibat cum illis sicque eorum conviator effectus, licet ab eis dubitantibus inprimis non esset agnitus, omnibus, quę de se ipso erant prolatę instruxit Scripturis.

Quanta pensari valeant in eo, quod Christus ad nuptias venit quodque ibi aquam in vinum convertit.

Legitur in Evangelio Iohannis, quia »Nuptię factę sunt in Chana Galileę«, ad quas vocatus est Dominus et Mater et discipuli eius. Hoc igitur, quod superius dixi de Domino, quia scilicet ipse disponeret omnes causas, unde illius doctrina et miracula proderentur, in huius etiam Evangelii verbis pensari potest. Ut enim probaret, quia bonę sunt non solum spirituales nuptię, ubi sancta ecclesia sibi coniuncta est vel unaquęque fidelis anima copulatur sibi, qui se sponsum vocare dignatus est dicens: ›Non possunt filii sponsi lugere‹ et de quo Iohannes dixit: »Qui habet sponsam, sponsus est«, sed etiam carnales, quę ob propagandos humanę naturę filios a Deo statutę sunt, ipse non dedignatus est ad has venire, ut eas et visibili miraculo et, quod multo maius est, invisibili sanctificaret. Nam, quod ex aqua vinum fecit, licet sit magnum mirandumque nimis miraculum, tamen, quantum distat ortus ab occidente, tantum distat inter spiritualem novi Testamenti intellegentiam et inter carnalem veteris scientiam, quam ipse potentia sua velut aquam in vinum convertit, cum omnem creaturam spiritualiter intellegendam esse docuit, ut sol et luna, panis et petra intelligi possunt. Sol enim super omnem terram lucens ipsum Dominum nostrum ubique maiestate sua lucentem significat; luna vero nunc incrementa sui nunc autem detrimenta sui sustinens sanctam ecclesiam, quę per filios suos interdum crescit, interdum vero decrescit; panis, qui »Cor hominis confirmat«, ipsum Dominum confirmantem omnes, qui sperant super misericordia eius, ne inter huius vitę pericula deficiant; petra etiam, quę solida est ad quodlibet edificium superponendum, item Dominum nostrum, qui solidus est omnibus super eum edificantibus, significat, sicut et ipse testatur in quodam Evangelio dicens: ›Omnis, qui venit ad me et audit sermones meos et facit eos, ostendam vobis, cui similis sit. Similis est homini edificanti domum, qui fodit in altum et posuit fundamenta supra petram‹. Per quam videlicet petram se ipsum significavit. Eodem modo, cum non solum parabolas ab illo in Evangelio mystice prolatas, verum etiam omnia humanę vitę officia ad spiritalis intellegentię usum aptari posse tradidisset, aquam profecto convertit in vinum. Hoc quoque miraculum toties facit, quoties quemquam a carnali vita ad spiritalem convertit. Ideoque et nos, fratres karissimi, Dominum nostrum tanti miraculi operatorem deprecemur, ut ad nos veniens nuptiasque in nobis faciens tales, per quas ipse quidem sponsus anima vero nostra efficiatur sponsa, aquam carnalis vitę, quam vel pro necessitate mortalis naturę vel pro mala consuetudine huc usque bibimus, in vinum spiritalis vitę dignetur convertere.

Unde doceamur non esse precipites in iudicio.

Docuit etiam Dominus in Evangelio prelatos et iudices non debere precipites esse in iudicio. Nam, cum quandam mulierem in adulterio deprehensam Iudei ante illum statuerent et pro huiusmodi crimine iudicium ipsius exquirerent, non statim pro exquisito respondit iudicio, sed inclinans se aliquandiu in terra scribebat digito ammonens videlicet omnes fideles hoc facto, ut, cum quęlibet proximorum vitia conspiciunt vel audiunt, non ante hęc reprehendendo ~~iudicare~~iudicent, quam ad conscientiam propriam reversi discretionis digito eam diligenter sculpant et in ea, quid Conditori placeat quidve displiceat, sedula examinatione discutiant.vgl. Ioh. 8, 1–11. Per inclinationem denique Iesu humilitas, per digitum discretionis subtilitas, per terram vero cor humanum, quod vel bonarum vel malarum actionum solet █reddere fructus, exprimitur.

Quam multis profuerit, quod Thomas apostolus ad tempus dubitavit.

Sepe contingit, ut inter multos peritos aliquis sit tardioris ingenii. Quod scilicet Dominus non tantum propter eius imperitiam vel diffidentiam fieri permittit, sed etiam ut alii tam futuri quam presentis temporis homines in eadem imperitia laborantes corrigantur et instruantur. Nimis enim providus est Dominus et nulli vel bene vel male contingere permittit propter se solum, sed ut simul alii corrigantur aut consolentur per illum. Cuius nimirum providentię causa sanctum Thomam apostolum inter alios apostolos credentes permisit ad tempus dubitare de resurrectione sua, ut cuncti in quocumque loco vel tempore positi per eius dubitationem instruerentur ad fidem. De qua dubitatione sanctus Gregorius in omelia quadam disserens ait: ›Numquid, fratres karissimi, casu gestum creditis, ut electus discipulus de resurrectione dubitaret, dubitans palparet, palpans crederet? Non hoc casu, sed divina dispositione gestum est. Egit namque miro modo divina clementia, ut discipulus dubitans, dum in magistro suo vulnera palparet carnis, in nobis vulnera sanaret infidelitatis. Plus enim nobis Thomę infidelitas ad fidem quam credentium discipulorum fides profuit‹.

XXI.

Kapitelüberschrift »Narrat auctor quæ tentationes et facta in conversionis et cursus sui spiritualis initio sibi obvenerint« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Iam diu per amena et lata sacrę Scripturę prata utcumque digrediens et flores, qui videbantur optimi, exinde decerpens eis, quibus ex scientia sufficienti facultas est plurima scripta quasi transiliendo percurrere, viam demonstravi, in qua iugiter meditando, conversando spiritaliter currere possint. Et quam dulcis cursus eius, qui ›In lege Domini meditatur die ac nocte‹, quia »Quę cumque faciet, prosperabuntur«. Verumtamen, quoniam et ipse aliquantulum expertus sum et ab aliis sepius audivi, in quolibet studio nullum cito posse fieri perfectum, sed a parvis rebus omnia incipere, instar cuiuslibet grani, quod, postquam ex semine in terram proiecto ortum fuerit, primum quidem in herbam, deinde in spicam, postremum vero in plenum frumentum crescendo vertitur, quo videlicet significatur omnes ad alta tendentes per temptationes multas probandos esse, prius quam ad perfectionis fructum perveniant, libet hic scripta cuiusdam fidelis mihique notissimi fratris inserere,d. h. OTLOH. tempt. S. 246, 8–318, 11. qui ad conversionem veniens et Scripturam sacram legendo frequentans (habebat enim spem magnam in hac lectione), nimia diuturnaque hostis antiqui impugnatione fatigabatur in eadem sacra Scriptura.

OTLOH. curs. S. ↗–↗ auch im Rahmen von OTLOH. tempt. überliefert (vgl. oben). Hier unten die Varianten (manchmal auch rein orthographische) innerhalb von M3, Bl. 62^v, Z. 9–94^r, Z. 3 (Schreiberhand: Otloh); für genauere Informationen zu den Texteingriffen (wie z. B. Einfügungen über oder zwischen den Zeilen, am Rand des Blattes, auf Rasur usw.) innerhalb der oben genannten Blätter von M3 vgl. direkt den kritischen Apparat von OTLOH. tempt. S. 246, 8–318, 11. Quanto █namque studiosius ille legebat, tanto magis temptationis molestia, ut sibi videbatur, crescebat. Cumque per Dei gratiam post multum temporis abvgl. , Z. 9–15 (= OTLOH. tempt. S. 246, 8–12): Quanto autem frequentior erat in huiusmodi lectione, tantomagis molestias diabolicę temptationis sentiebat sibi inolescere. Sed ille in Domino confidens gratięque Dei se iugiter committens eo animo, quo cępit, in sacra lectione perseverare studuit. Cumque post multum temporis ab. hac impugnatione eriperetur cogitans, qualiter per ea, quę passus erat, tam ipse quam alii edificari possent, scripsit non solum illatas temptationis molestias, sed etiam sacrę Scripturę verba necnon quęcumque exvgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 246, 13): verba, quę ex. divina inspiratione sibi provenerant, quibus interea respondendo utebatur pro clypeo et, qui sibi erant █carissimi spiritalesque amici, ostendit. Hęc igitur, quia et mihi poscenti sepius legenda dedit, cogitare cępi, ut his, qui in Scriptura sacra se exercere student, aliquomodo panderem, quatenus per eandem impugnationem, quam ipse passus erat, illi cautiores fortioresque contra diabolum efficerentur. Sicvgl. , Z. 1–3 (= OTLOH. tempt. S. 246, 15–17): provenerant et quibus interea fraudi diabolicę respondendo utebatur pro clypeo. Sic. quippe incipit scribere de temptatationum suarum molestia.

Delusionis diabolicę relatio excerpta de cuiusdam fratris libro.

Delusiones Satanę varias vigilans ac dormiens pertuli, quas, licet universas nequeam dinumerando promere,vgl. , Z. 5–6 (= OTLOH. tempt. S. 248, 2): nequeam promere. aliquas tamen memorię insitas, prout possum, volo referre. Et reor hoc primum de fraudibus his perhibendum, quod et ante monachilis vitę professionem et postea diu perpessus sum, quia scilicet satis stolida improvidaque mihi inesset voluntas conversionis, quam contra Scripturam sacram, quęvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 248, 7): Scripturam, quę. dicit: »Omnia fac cum consilio«,aus Ecclus. 32, 24. sine consilio parentum et amicorum quamque in maximo iuventutis fervore positus subito vellem adire nimisque foret inconsultum, ut huiusmodi homo quisquam tam periculosum susciperet votum, ideoque multo melius esset,vgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 248, 11): esse. ut prestolans usque ad etatis maturioris perfectionem tunc tandem, cum se virtus ingesserit omnis sponte, pro desiderata tractem conversione. Hęc quidemvgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 248, 13): igitur. et his similia inprimis mihi quasi compatiendo et consulendo intulit illusio diabolica; deinde vero, cum talia ad plenum voluntatis suę effectum Dei gratia resistente non potuisset temptator nequissimus in memet obtinere, ad maioris excitatus est pugnam nequitię. Nam arte solita ad desperationem me pertrahere studuit, inspirans videlicetvgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 248, 19): scilicet. incassum me talem velle reverti, qui tantis criminibus sim implicatus, ut non solum principibus, sed etiam multitudini ceterę ipsisque simul parentibus et cognatis exosus essem. Putasne, inquit, ut tam sceleratus homo apud Deum iudicem districtissimum veniam possit promereri, quandoquidem, sicut scriptum est: ›Vix iustus salvabitur‹? Ne cupias ergo, quę non sunt cupienda, sed potius ad ea laboris tui studium converte, quę amodo possis obtinere. Si enim ita, ut tu stolidissime estimas, omnibus concessa foret huiusmodi facultas, ut scilicet ad regna cęlestia tam perversus quam iustus homo pertingere posset, nequaquam apostolus ille excellentissimus Paulus diceret: ›Non enim est omnium fides‹. Et iterum idem dicit: ›Non omnes obediunt Evangelio‹. Ipseque Salvator et veracissimus Auctor hęc rudimenta suis mundoque simul dedit omni: »Qui potest capere, capiat«. In qua procul dubio sententia prescius innotuit, quod non omnis bona possit.

Fac, quod facturus eris, depone supervacuas preces et luctus, quia ille in hac severitate, in qua hactenus erat, amodo etiam perseverat. Nam nimis stultum est ea precibus attemptare, que te scias non posse impetrare. Verumtamen noli timere, quia numquam unius potentis iniusticia omnes permittitur perdere. Quomodo enim posset fieri, ut homo quisquam mereretur semper affligi? Vel quis mortalisvgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 252, 10): mortalium. sine peccato valet esse ab initio usque ad finem vitę? Aut parvuli innocentia qualiter acquiri potest in senecta? Sicut Christus docet: »Nisi«, inquiens, »conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum cęlorum«. Numquid et hoc te non movet, quod Ezechihelvgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 252, 14): Ezechiel. propheta comminatur dicens? »Anima, quę peccaverit, ipsa morietur«. Si enim omnis, qui peccat, morti subiacebit,vgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 252, 15): morietur. profecto nullus homo salvus erit, quia nemo absque peccato inveniri potest. Nonne similiter et illam mirabilem sententiam,in durch Verweiszeichen am oberen Rand des Blattes eingefügt. quam paulo post idem Propheta dicit, tua mens attendit? Ait ergo: Si averterit se iustus a iusticia sua et fecerit iniquitatem, omnes iusticię eius erunt in oblivionem.vgl. Ezech. 18, 24. Hinc est, quod ille Iudas, traditor Domini, cum hoc unum traditionis crimen admisisset, post multimoda iusticię opera damnatus est. Attende adhuc et alia duo maxima huius rationis exempla, in quibus probari et definiri potest omnis nostra sententia. Legitur enim in Exodi libro, quia dixerit Dominus ad Moysen: »Miserebor, cui voluero, et clemens ero, in quem mihi placuerit«. Rursumque in Evangelio scriptum est, quia volens quidam discipulus eius fieri ac dicens: »Sequar te, quocumque ieris«, repulsus est ab eodem Domino dicente: ›Vulpes foveas habent et volucres cęli nidos; Filius autem hominis non habet, ubi caput suum reclinet‹. O indiscreta severitas, o miseranda ęquitas, quę tantummodo voluntatis suę arbitrium sequitur et ad se confugientes suscipere dedignatur! Intolerabilis certe talis est disciplina nullique merito placitura.

Huiusmodi quoque delusiones diu perturbaverunt meas cogitationes. In quibus satis probari valet, quantis periculis mens mea subiaceret. Ad easdem delusiones videtur pertinere, quod subsequenter volo referre. Sepe igiturvgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 254, 15): namque. contigit, ut, quia matutinis horis ad signum primum, sicut regula sancta docet, volui exurgere, fantasmatico aliquo signo longe ante tempus surgendi excitatus ad oratorium venirem festinus. Hoc etiam tamdiu credidi opus esse divinum, quousque ex tempestivi soporis impedimento coactum me sentirem ad intempestivum. Patiebar et hoc per aliquot annos in nocturnis horis, ut, licet admodum sanus in lectulo dormiens iacerem, cum ad matutinas laudes surgere deberem, quasi compede quodam membrorum omnium constringerer debilitate sicque ad ecclesiam nutanti et difficillimo gressu pervenirem. Proferenda est adhuc temptatio et delusio una, quam tanto difficilius intimare queo, quanto minus umquam aliquid huiusmodi legebam vel audiebam ab ullo. Postquam enim suprascriptis et aliis multis temptationibus, quarum quasdam minime in memoria habeo, quasdam vero, ne legentibus sint tedio, hic proferre nolo, sum impulsus, sed per Dei █gratiam a fide et spe cęlestis auxilii nequaquam █evulsus, tunc impugnatione tali diutius torqueri me sentiebam, per quam et de Scripturę sacrę scientia et ipsius Dei essentia prorsus dubitare compellebar. In aliarum quidem temptationum discrimine aliquod refrigerii intervallum, aliquod spei prestabatur refugium, in istius vero passione pervgl. , Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 256, 4–5): vero per. horas continuas omnis fere solacii privabar cognitione. In aliis per sacrę documenta Scripturę aliquatenus roboratus contra illata mortis iacula fidei speique armis decertavi, in ista autem omni dubitatione et mentis cecitate circumseptus, si vel ulla in Scripturis sacris veritas sit ac profectus vel si Deus omnipotens constet, prorsus dubitavi. In aliis, inquam, tolerabilis aliquomodo et temperata fuit impugnationis causa, in ista autem talis erumpebat violentia, ut non solum spiritales, sed etiam corporales mei sensus vigore solito destituerentur. Videbatur enim mihi interdum, ut quasi obvelato visu et auditu nil iuxta vires solitas videre aut audire possem interimque quasi cuiusdam mecum colloquentis et ore etiam apposito verba meis auribus susurrando inmittentis audirem dicentisque: Cur labore cassatovgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 256, 18): casso. tamdiu fatigaris? Ubi est illa spes preciosa,vgl. , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 256, 18): tua. quam usque modo retinebas in Scriptura? Nonne, omnium mortalium stultissime, casibus propriis poteris probare, quia et Scripturarum testificatio et totius creaturę imaginatio absque ratione constat et sine rectore? Numquid █experimento non cognoscis, quoniamvgl. , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 256, 23): quia. aliud librorum relatio █divinorum et aliud vita moresque █probantur esse homin#um? Putasne tot milia hominum errasre,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 256, 25): errare. qui, ut ipse quoque hactenus cernebas, nec observare, sed nec suscipere curant documenta librorum?

Cumque super his mestus in corde meo memoraremvgl., Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 256, 27): tractarem. sepius quasi interrogando et obiciendo: Si ita est, inquiens, cur tanta convenientia est in omnibus fere scripturis divinitus inspiratis, ut ratione pari et de conditore Deo et de mandatorum ipsius observantia enarrent, visum est huiusmodi verba iterum quasi respondendo mihi inspirari: Ideo utique, o insensate, Scriptura, in qua confidis, de Dei persona et de religione multiplici verba profert, quoniam homines illi, qui Scripturę eiusdem auctores olim extiterunt, eodem modo, quo etiam in tempore presenti homines vivunt,vgl. , Z. 1–2 (= OTLOH. tempt. S. 258, 7–8): presenti vivunt. ipsi tunc vixerunt. Modus autem vivendi in tempore presenti, sicut tu quoque scis, constat talis, ut honeste quidem et religiose satis homines loquantur, aliter vero longe sint actus eorum, sicut scilicet expedit et fragilitas humana permittit. Nonne hęcvgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 258, 12): Nonne ergo hęc. ita esse cotidie potes probare? Unde patet et auctores scripturarum antiquarum religiosa quidem honestaque dicta composuisse, sed non secundum eorundem dictorum qualitatem vixisse. Igitur secundum talem modum omnes legis divinę libros intellege conscriptos, ut videlicet religiositatis et virtutis superficiem quandam exterius habeant, interius vero rationem aliam et intellectum exquirant, sicut in plurimis maximeque in divinis codicibus facile reperiuntur sententię, aliam in litera, aliam in intellegentia rationem retinentes. Hęc autem omnia ita esse, uno Pauli apostoli testimoniovgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 258, 21): Pauli testimonio. approbo: »Litera enim«, inquit, »occidit; spiritus autem«, id est sensus, »vivificat«.danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Nonne satis aperte per hec Apostoliüber der Zeile eingefügt. verba doceris, quia, si librorum dicta sequeris, maxima pericula patieris?In , Z. 21, Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 258, 22–24) Text der Einfügung im Haupttext. Text der Einfügung fehlt in M1 (Bl. 89^r). Idem quoque de Dei █essentia intellegendum est. Alioquin, si aliqua persona vel virtus omnipotentis Deivgl. , Z. 4–5 (= OTLOH. tempt. S. 258, 25): Dei omnipotentis. esset, nequaquam tanta confusio atque diversitas in rebus cunctis appareret, sed neque tibi discrimina tanta contingerent talisque dubitatio, quam modo pateris, minime immineret.

Cum igiturvgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 258, 29): Cumque. huiusmodi delusionibus diuturnis, plus quam credibile sit, impugnarer et propter inauditam ipsius impugnationis qualitatem ulli fratrum aperte indicare vererer (nullum enim talia posse credere vel audire arbitrabar), tunc solo prostratus et pre amaritudine suspiria longa trahens et vires animi colligens emisi talem labiis et pectore vocem: O siquis es omnipotens et si sis undique presens, sicut et in libris legi sepissime multis, iam, precor, ostende, quis sis et quid quoque possis eripiens citius me a periculis imminentibus. Nam sufferre magis nequeo discrimina tanta. Nulla dehinc mora et ablata est per Dei gratiam non solum omnis illa dubitationis supradictę nebula, sed etiam scientię lux tanta in corde meo emicuit, ut et numquam postmodum tales dubitationis mortiferę tenebras sustinerem et ea, quę minus antea cognovi, intellegere cepissem. Cuius etiam intellegentię gratia in tantum per idem tempus mihi augebatur, ut non eam facile possem occultare. Instinctu enim quodam ineffabili et fervore insolito succensus aliquam laudis divinę operam pro gratia collata assumere incitabar. Cumque eandem intellegentię gratiam nec prorsus tacere nec convenienti ratione possem perhibere, tractare cepi, quia forsitan dictando et scribendo fervor insitus liceret proferri.

XXII.

Hoc itaque modo occasionem scribendi sumens et ea, quę █superius de illusione diabolica proferebam et quę adhuc proferre volo, de divinę inspirationis colloquio scripsi ita incipiens: Quoniam igitur delusiones diabolicas peccatorum meorum causa exortas atque contra me suscitatas aliquantulum protuli, consequens profecto et rationabile videtur, ut etiam divinę inspirationis modos, quibus mens mea ad repugnandum instruebatur, scribendo aperiam, ne forte aliquis delusiones easdem hic tantummodo scriptas et non protinus cęlestis adiutorii instrumenta ex lectione pari agnoscens aut me victoriam adeptam, quę mea numquam est, mihimet deputasse arbitretur seu etiam, quia mihi defuisset protectio divina in meis, in suis █pariter temptationibus idem sibi eventurumvgl. , Z. 13 (= OTLOH. tempt. S. 262, 8): venturum. vereatur. Cui suspicioni nullum dans locum fateor me contra diaboli insidias omnimodo per gratiam divinam instructum, sed desidia lasciviaque animi torpentem nullo umquam certamine debito vel vigiliarum vel ieiunii seu cuiuscumque continentię pro viribus datis pugnasse. Nam, ut preteream collata scientię libralis dona, quę circumspectionis instrumenta constant maxima, memini me frequenter et maxime, cum primum de stratu meo in matutinis exurgerem horis, mox a quodam quasi mecum surgente mecumque simul gradiente per ineffabilem modum nunc increpari, interdum leniter ammoneri, crebro etiam humillimo nisu obsecrari pro emendatione morum et vitiorum, eorum quidem inprimis, quę hesterno forsitan die ignoranter committens pro nihilo duxi, tumvgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 262, 21–22): deinde. vero pro eorum,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 262, 22): pro emendatione eorum (emendatione über der Zeile eingefügt). quę in quocumque tempore admisi aut inepte ridendo vel incaute loquendo seu iactando vel adulando sive detrahendo seu etiamvgl., Z. 10–11 (= OTLOH. tempt. S. 262, 23–24): loquendo seu etiam. inutilia cogitando, postremo pro emendatione cuiuslibet vitii, quod longe iam antea perpetratum vix memini.

Colloquium divinę inspirationis.

Cumque huiusmodi inspiratione et instinctu circumventus ecclesiam intrassem et ad orationis studium me suppliciter inclinassem vel prostravissemin , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 262, 29) im Haupttext. (Deus scit, quod non mentior), videbatur mihi, quasivgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 264, 1): quod. aliquis etiamin , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 264, 1) über der Zeile eingefügt. me deposceret eodem studio orandi: Sicut, inquiens, tibivgl. , Z. 19–20 (= OTLOH. tempt. S. 264, 1–3): orandi dicens: Sicut igitur tibi. gratum est, ut a me rogata consequaris, ita quoque mihi preciosum constat, si tu precibus obedias meis. Nonne ergo tu, quem sepe rogavi, ne hoc vel illud vitium geras, adhuc in illis perseveras? Numquid non adhuc in te resident carnalium rerum desideria, servitutis divinę neglegentia, iactantię et arrogantię necnon vestitus superflui studium, illius hominis odium, quem scis a te non esse odiendum dicente Scriptura? »Omnis, qui odit fratrem suum, homicida est«. Si enim ille te frustra persequens iniquus est, quid ad te pertinet, ut eum similiter persequaris? Nonne scis scriptum: »Mihi vindictam; ego retribuam, dicit Dominus«? Si vero talis est, ut eum convertere possis, cur hoc neglegis? Nonne ad hoc unicuique ingenium libralisque scientia a Deo prestatur, ut alios edificare moliatur? An arbitraris, ut te tantummodo in alios peccantem velim tolerare et non similiter alios in te delinquentes usque ad penitentiam expectare? Quin potius attende, quia, sicut omnium Creator Paterque sum mortalium, ita erga omnes unum patientię et paternitatis habeo affectum. Vos autem homines hoc decet omnimodo providere, ut tanta pietatis meę devotio vobis valeat prodesse. Ubi ergo nunc est patientia et constantia necnon illa perfectio, quam sepe Deo promisisti, si ille te eripiens a periculis imminentibus constitueret in habitu monachico? En Deus effecit, quod mens tua sepe rogavit, tu quoque, quare tuum tardas persolvere votum? Rogasti etiam tibi talem prestari locum, in quo copiam haberes librorum. Ecce exauditus es; ecce libros retines diversum dogma ferentes. In quibusvgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 266, 5–6): ferentes, in quibus. ęternam poteris cognoscere vitam. Cur rebus variis mentem per inania spargis et minus optatum festinas sumere donum? Ad hęc etiam rogare studuisti, ut, quia te ad toleranda adversa preparatum et promptum existimasti, aliquam super te permitterem venire molestiam temptationis, per quam meruisses aliquatenus expurgari a peccatis. Ecce et hoc ita exaudivi, ut non secus nequissimi temptatoris vota, sed potius iuxta vires tibi concessas ab eo fatigareris. Et tamen, cum ab huiusmodi compugnantia vel aliquid attemptaris,vgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 266, 15): attingeris (z. T. auf Rasur). mox velut ignarus et inermis victus abibis. Constat ineptus homo, qui se scit subdere neutro, nec paci videlicet nec bello. Paci quidem, quia, cum nulla aderit pugna, se tamquam validum et promptum sponte offert ad pugnandum; bello autem, quia, cum primum insonuerit clangor pugnę, mox depositis armis fugit ad solacia pacis. Quem ergo sanctorum patrum in veteri aut in novo Testamento degentium tam gratum mihi tamque preciosum esse umquam legisti, ut eum in tribulationis alicuius fornace noluissem probari? In quibuscumque igitur libris divinę legis placeat hoc, quod iam dixi, exquire, et invenies procul dubio mihi non in sua voluntate homines delicatos,vgl. , Z. 13–14 (= OTLOH. tempt. S. 266, 27–28): voluntate delicatos. sed magis in tribulatione ac persecutione probatos semper placuisse. Unde in Evangelio dicitur: »Beati, qui persecutionem patiuntur propter iusticiam, quoniam ipsorum est regnum cęlorum«. Et iterum evangelica verba testantur: »Regnum cęlorum vim patitur et violenti rapiunt illud«. Item scriptum est de eodem:vgl. , Z. 19–20 (= OTLOH. tempt. S. 268, 4): in Evangelio. ›Arta et angusta via est, quę ducit ad vitam‹. Hinc etiam Paulus apostolus dicit: ›Nemo coronabitur, nisiin , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 268, 6) über der Zeile eingefügt. qui legitime certaverit‹.

Cum ergo hęc et his similia multa in Scripturis sacris scias scripta,vgl. , Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 268, 7): scias esse scripta. quare tu, si aliquam vitę perennis coronam vis percipere, nil tribulationis aut molestię pro criminibus saltimvgl. , Z. 5 (= OTLOH. tempt. S. 268, 9): saltem. commissis cupis sustinere? Attende itaque diligenter ad ea, quę iam dicere volo, quoniam legisti talia crebro. Plurimi namque sanctorum non tantum pro peccatorum emendatione seu correctione,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 268, 12): emendatione seu correctione peccatorum (seu correctione über der Zeile eingefügt). quantum propter probationem vel perpetuę felicitatis compensationem tormenta in hoc mundo pertulerunt, sicut sanctus Io█b, Danihel, Esaias, Hieremias in veteri, in novo autem Testamento omnes pene martyrum chori leguntur ideo magis passi, ut, velut aurum in fornace probatum, puriores effecti ęterna perfruerentur requie, quam ut pro sceleribus puniti reatum persolverent illata tribulatione. Tu vero nihil horum tibi merito vendicare potes, ut scilicet magis ad probationem quam ad peccatorum absolutionem amodo affligaris, sed ad hoc tribulationes omnimodas tibi opus estin , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 268, 21) auf Rasur. tolerare, ne pro reatibus tuis ęternas penas cogaris subire.

Hoc quoque oportet, ut iugiter recorderis, quia plurimi pro peccatis multo levioribus, quam tua sint, iusto Dei iudicio aut tormentis gravibus vel inhonesta membrorum amissione vix presentem vitam redimere meruerunt seu etiam, quod miserabilius est, aut gladiis aut bestiis vel igne sive aquis consumpti mortem repentinam subierunt. Quę omnia, licet multimodisvgl. , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 268, 28): multis. criminibus sepe meruisses, non solum pietate divina protectus evasisti, verum etiam interim donain , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 270, 1) über der Zeile eingefügt. utriusque hominis ingentia, quę mortalibus plurimis sunt denegata, tu, velut ex meritis aliquibus acquisita, ab annis puerilibus usque in presens semper tenuisti. Nonne ergo hęc tanta recordatione sunt digna? Numquid ullam in Deum habes iustę querimonię causam? Scio utique te eo maiorem pro tribulatione quacumque recenti querimoniam habere, quo minus in tempore precedenti adversa solitus eras ulla sustinere. Ideoque contra Domini flagella peccatis tuis abolendis nimis necessaria tanto magis modo murmurare soles, quanto maiori clementia patientiaque ille hactenus iniquitates tuas sustinuit omnes. Sed hęc est iniustissimain , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 270, 11) in- über der Zeile eingefügt. hominum recompensatio, ut, cum a puericia usque ad senectutem omnigenis peccatorum sordibus involuti mira Dei pietate sustineantur et postea, ne ęternis deputentur suppliciis, pro eorundem peccatorum ablutione aliquatenus affligantur, nullas ei grates studeant impendere vel pro exhibita compassione vel pro emendatione. Noli ergo mirari, quia mihi placet omnes homines probari.vgl. , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 270, 17): omnes probari. Nam nec sibi nec aliis satis cogniti forent, nisi eos temptamenta aliqua certos ac probatos facerent. Quis enim miles ~~nullum~~ nullum prelii periculum expertus preliandi socius erit certus? Ideoque multi in ocio et in pace inutili nutriti, quamvis fortes se esse credant, cum venerint ad bellum, continuo fugę querunt presidium. Sic etiam tu arbitratus es temet ante temptationis tempus validum ad omnia et ecce quam infirmus sis ex temptatione apparet illata. Numquid adhuc nescis, quantum sit noscere, quid sis? Certe, si necdum temptatio aliqua te fortiorem, tui tamen te fecit certiorem, quia prius te, quod non eras, credidisti validum, nunc veritatem proprię fragilitatis expertus agnoscis te infirmum. Hęc est namque illius agnitio infirmitatis, de qua Apostolus dicit: »Virtus in infirmitate perficitur«. Igitur Deo gratias age, quia, quamvis invitum, te fecit iam tibi notum et proprię fragilitatis conscium.

Consideraque simul, quia tanto maiori devotione ac fide regimini divino debes amodo obtemperare, quanto pluribus experimentis iam probasti omnia in Deo tuta esse. Sufficere namque tibi pro fide atque spe retinenda deberet, quod sepe in Psalmista legis et audis: »Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum«. Et iterum: »Fidelis Dominus in omnibus verbis suis et sanctus in omnibus operibus suis«. Itemque: »Custodit Dominus omnes diligentes se« multaque his similia et in psalmis et in aliis codicibus inveniuntur scripta, ut in Esaia propheta, qui ex Domini persona dicit: »Convertimini ad me et salvi eritis omnes fines terrę«. Et iterum idem Propheta dicit: »Derelinquat impius viam suam et vir iniquus cogitationes suas et revertatur ad Dominum et miserebitur eius et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum«. In Ezechiele quoque propheta invenies similia verba. Scribit enim: ›Vivo ego, dicit Dominus Deus, nolo mortem impii, sed ut convertatur et vivat‹. Et paulo post profert sententiam, quę, licet iustis, ne de se aliquid presumant, pavorem ingerat, iniustos tamen verbis omnem humanę clementię usum excedentibus consolatur dicens: ›Etiamsi dixero iusto: Vita vivat, et confisus in iusticia sua fecerit iniquitatem, omnes iusticię eius oblivioni tradentur. Si autem dixero impio: Morte morieris, et egerit penitentiam a peccato suo feceritque iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur‹. In aliis etiam prophetis invenitur scriptum, quanta Dei gratia sit super omnes, qui invocant illum. Iohel namque propheta dicit: ›Convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est et prestabilis super malicia‹. Et Amos propheta dicit: »Querite Dominum et vivite«. Non minorem quoque fidei atque spei doctrinam in Iona propheta invenies, in quo commemoratur benignitas Dei inmensa circa Ninivitas delinquentes. Eadem itaque rudimenta ac solacia in omnibus sacrę Scripturę libris reperiuntur, sicut et apostolus Paulus testatur dicens: ›Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum‹. Item Paulus inter innumera epistularum suarum documenta specialiter, quali clementia Deus in tribulatione vel temptatione positos tueatur profert dicens: ›Fidelis Deus, qui non patietur vos temptari supra id, quod potestis, sed faciet cum temptatione proventum, ut possitis sustinere‹, illud scilicet proventum vocans, quod variis temptationibus fatigati, sed ad Deum clamantes liberati, discimus, quanta nequitia sit diaboli nos impugnantis quantaque Dei gratia nos exinde liberantis.

Sed si de his omnibusvgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 274, 15): de omnibus. documentis, quae iam ex Scripturis sanctis prolata sunt, aliquid diffideres, vel quia ex legis umbra seu quia ex puris hominibus sunt dicta, saltemvgl. , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 274, 17): saltim. ea, quę dicta sunt a Domino █ Iesuvgl. , Z. 2–3 (= OTLOH. tempt. S. 274, 17–18): Domino Iesu. Christo, qui Deus et homo est, firmiter credere debuisses. Dicit enim Matheo evangelista narrante: ›Non veni vocare iustos, sed peccatores‹. Item eodem narrante: ›Venite‹, inquit, ›ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego faciam █requiescere vosvgl., Z. 7–8 (= OTLOH. tempt. S. 274, 21): vos reficiam.‹. Luca etiam perhibente discipulos suos pro quadam ratione inmiti increpat dicens: »Nescitis, cuius spiritus estis; Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare«.vgl. den kritischen Apparat in VULG. (Ed. WEBER) S. 1627. Über die Überlieferung von Luc. 9, 55–56 vgl. auch Itala III S. 113–114. Item per eundem Evangelistam ait: ›Gaudium erit in cęlo super uno peccatore penitentiam agente‹, quam supravgl. , Z. 13 (= OTLOH. tempt. S. 274, 25): super. nonaginta novem iustis, qui non indigent penitentia. Iohanne quoque perhibente dixit discipulis suis: »Amen, amen, dico vobis, quia, qui verbum meum audit et credit ei, qui misit me, habet vitam ęternam. Et in iudicium non venit, sed transit a morte in vitam«. Quia ergovgl. , Z. 19 (= OTLOH. tempt. S. 276, 4): igitur. tibi datum est nosse legendo et meditando huiusmodi documenta, cur, queso, non sufficiunt tibi pro fidei et spei salutiferę constantia? Numquid pro munere parvo vel sine causa datam tibi literarum scientiam existimas? O quanti precii pensarentur ista apud multos, quę tu pro nihilo deputas! Proinde vero, quia non solum supra memorata scientię libralis gratia, sed etiam ea, quę ex ingenio naturali ipsoque usu communis vitę velut █certissima de Deo prius sentiebas, nunc in oblivionem et in errorem ducto tibi sminime suppetunt pro retinenda inter temptationis illatę molestias fidei speique constantia, libet illa memorarevgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 276, 14): referre. Dei beneficia, quę expertus es in puericia, ut, dum hoc, quod modo licet plurimis documentis instructus (utpote in etate maturiori constitutus) ignoras, te olim in etate puerili satis nossevgl. , Z. 14 (= OTLOH. tempt. S. 276, 16): novisse (-vi- über der Zeile eingefügt). probavero, vel sic confusus ad cor redeas et Dei misericordia potentiaque numquam diffidas, quolibet modo afflictus videaris qualicumque temptatione diabolica imp█ugneris.vgl. , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 276, 19): tempatione impugneris. Diabolus enim iusto Dei iudicio fatigare te ad tempus permittitur, sed sollicitudo tua nisibus omnimodis hoc debet perpendere, ne ille delusione sua te valeat subvertere.

XXIII.

Kapitelüberschrift »Plures cœlestes doctrinæ, quibus auctor imbutus ad vincendas tolerandasve tentationes excitatus fuit« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Quis igitur ille erat, quem tu quondam, cum nuper ad scolam pro literis discendis traditus esses et sepe inter coęvulos ac scolasticos █residenskeine Rasur in , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 276, 25). ne verberibus dirisvgl. , Z. 4 (= OTLOH. tempt. S. 276, 25): ullis. castigareris, █timuisseskeine Rasur in , Z. 4–5 (= OTLOH. tempt. S. 276, 25)., unice pro discendi facilitate invocasti et exaudivit te? Quem, queso, tunc credideras tam pium, ut te parvulum a virgularum plagis defenderet, tamque potentem, ut capacitatem etiam sensusvgl. , Z. 8–9 (= OTLOH. tempt. S. 276, 28): capacitatem sensus. necnon ampliorem scientię facultatem concedere tibi posset? Nonne Deum solum, Creatorem et Provisorem universorum? Numquid non tuis tunc satisfecit precibus, quamvis tu necdum ad proferendas orationes sinceras existeres gnarus? Certe temetipso consentiente, nisi forte oblivionis aut meroris causa impediaris, te testor,vgl. , Z. 15 (= OTLOH. tempt. S. 278, 5): impediaris, testor. quia non solum premonstratas a doctore, sed etiam nondum reseratas lectiones et cantica tam capaci celerique █effectu didiceras, ut non parvum miraculum ceteris simul discentibus exhiberes.

Quoniam igitur adhuc parvulus et in scolis ~~positus tan~~positus tantam Dei gratiam potentiamque sepe expertusvgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 278, 9): potentiamque expertus. es, cur etiam modo, cum viriles annos retinere videaris, cum per dona scientię plura necnon per experimenta multa pietatis divinę noticia potiaris, dissimilia de Deo credis? O qualis vir, qui aliquantalum proficiens in puerili ad nihilum tendit fungens ętate virili, cum congruentior humani profectus ordovgl. , Z. 6–7 (= OTLOH. tempt. S. 278, 14): ordo humani profectus. sit de puerili in virilem animum proficere, de parvisvgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 278, 15): magnis. ad maiora conscendere, sicut et Apostolus dicit: ›Cum essem parvulus, cogitabam ut parvulus, sapiebam ut parvulus; quando autem factus sum vir, evacuavi, quę erant parvuli‹. Attende ergo, quanta pietatis divinę experimenta teneas, et a fidei speique constantia deficere noli, sed recordare iugiter, quia scriptum est: ›Iustus ex fide vivit‹ et: ›Omnia possibilia sunt credenti‹, sed et illud, quod beatus Petrus apostolus ammonet dicens: ›Sobrii estote et vigilate, quia adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, querens, quem devoret; cui resistite fortes in fide‹. Quid adhuc dubitas de ineffabili Dei clementia et de precavenda diabolicę fraudis astutia? Hostis namque tanti insidiasin , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 278, 25) durch Verweiszeichen am linken Rand eingefügt. nullatenus potesvgl. , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 278, 25): vales. evadere, nisi firmiter credas, quia nihil impossibile est apud Deum et quoniam salvat omnes sperantes in eum. Huic vero fidei licet tenacissima diaboli invidia te impediat inherere, suggerens videlicet cordi tuo obtinendę remissionis vel salutis difficultatem necnon iudicii divini austeritatem, tu tamen supra dicta Scripturę sacrae documenta ac pietatis divinę experimenta sub tenaci memoria repone et procul dubio ab omni diabolica liberaberis delusione. Diabolus enim nullomodo #magis confunditur et convincitur,vgl. , Z. 13–14 (= OTLOH. tempt. S. 280, 7–8): convincitur et confunditur. quam cum ei a fidelibus Scriptura sacra obicitur. Quod etiam ex Iesu Christi testimonio manifestissime probatur.vgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 280, 9): comprobatur. Nam, quamvis sibimet maxima verborum scientia inesset, temptatori tamen cum nullis aliis, nisi quę ex sacra pagina protulit, respondere voluit dicens: ›Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei‹. Et iterum:fehlt in , Z. 19–20 (= OTLOH. tempt. S. 280, 12–13). »Scriptum est: Non temptabis Dominum Deum tuum«.

Inter hęc vero scire te convenit, quoniam pro causis variis temptationes diaboli perferre proderit, primo, ut illius inestimabilis malicia et versutia detegatur; deinde, ut uniuscuiusque hominis temptati fragilitas vel constantia agnoscatur ac per hoc fragilis quidem et lapsus, cum conversus fuerit, aliis in temptatione vel fragilitate quacumque adhuc positis condolere compatique sciat, sicut de beato Petro legitur, quia idcirco in peccatum fragilitate propria urgente cecidisset,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 280, 22): cecidit (-t- auf Rasur; -sset- vor Korr.?). ut aliis peccantibus misereri didicisset. Constans autem et perfectus ideo in temptatione probatur, ut ceteris adhucvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 280, 23–24): ut adhuc. stantibus in exemplum et cadentibus in venerationem reparationemque assumatur,vgl. , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 280, 24–25): venerationem assumatur. sicut et beati Iob perfectio atque constantia cunctis est imitanda necnon veneranda. Ille enim ita pro Domino et proprię carnis ulcera gravissima et filiorum invisam █mortem universęque substantię perditionem sustinuit, uxoris quoque convitia necnon amicorum obprobria invectionesque plurimas contempsit, ut in nullo Deum offenderet, sicut de eo Scriptura commemorat dicens: ›In omnibus his non peccavit Iob labiis suis neque stultum aliquid contra Deum locutus est‹. Nonne ergo utilis extitit tanta beati Iob temptatio, in qua et ipsius constantia et diversa Satanę reserata est malicia? Ea█dem utilitatis causa, eadem pietatis cura semper fuit et semper erit Deo super omnes, quos temptari permittit, quamvis vos, homines, efficiente diaboli invidia, infidelitate et desperatione obcecati inutilia et impia de Deo arbitremini. Relinque igitur varium opinionis errorem et ad susceptam monasticę religionis fide moribusque congruis temet prepara professionem.

Arbitraris namque interdum eandem professionem te frustra assequivgl. , Z. 13–14 (= OTLOH. tempt. S. 282, 15): assecutum esse. pro eo scilicet, quia hanc et sine consilio omnium affinium parentumque tuorum et absque consideratione fragilis ac lubricę etatis inmaturequevgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 282, 17): inmaturęque. ad tantum studium aggressus fueris. Sed quam facile dubitationem talem evadere valeas oportet, ut attendas. Et primo quidem de consilio, dehinc de ceteris aliqua promere cupio. Consilium namque in bono et in malo potest fieri. Sed, ubivgl. , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 282, 21): cum (auf Rasur). fit in bono, hoc est propter utilitatem animę seu corporis, omnimodo est amplectendum.vgl. , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 282, 23): amplectendum est. Ubi vero in malo, hoc est propter carnalia solummodo vota implenda vel commoda huius vitę noxia acquirenda, non solum fugiendum, sed etiam detestandum est. Unde Psalmista utriusque qualitatem insinuans, postquam █dixit: »Dominus dissipat consilia gentium, reprobat autem cogitationes populorum et reprobat consilia principum«, statim subiunxit dicens: ›Consilium autem Domini manet in ęternum‹. Item de bono in Parabolis Salomonis sapientia fatur: ›Ego habito in consilio‹. Rursum in eodem Salomonis libro de consilii boni qualitate dicitur: »Audi consilium et suscipe disciplinam«. Cum enim premittitur: »Audi consilium« ac mox subiungitur: »Et suscipe disciplinam«, patet profecto, quia hoc est verum rectumque consilium suscipere disciplinam. Sed, ut vulgari etiam more de consilii qualitate disputemus, numquid tu semper amicorum vel parentum consilia quesisti, quando aliqua flagicia perpetrare voluisti? Veritusne ergo es tunc ideo Deum offendere, quia talia sine consilio solebas facere? Ecce vides, quam superfluum sit te ex hoc arbitrari Deum offendisse, quod sine consilio amicorum utilitatem tractares animę, quandoquidem pro explenda carnis nugacitate nullum consilium requirens minus offendere putasti.

Est et alia causa super molestia passionum tuarum tractanda, quam decet, ut mente perpendas intima. Nam, quanto maioribus beneficiis ditatus et longiori patientia hactenus a me es supportatus, tanto difficiliorem conversionis viam sustinere debes. Scio namque in iuventute difficillimam esse cuiuslibet conversionem, sed et te convenit scire, quam difficile, quam laboriosum mihi quodammodo erat per illorum scandala, qui per te depravati sunt, quod tu plurimis in utroque homine laureatus beneficiis pene omne tempus preteritum consumpsisti in flagiciis. Finitis igitur solutionibus, quas pro rebus quibusdam in quibus dubitando laborabas, protuli, numquid adhuc, o #amator dubitationis totius, aliquid certum et definitum probatione ulla accepisti? An ignoras, quoniam documenta tanta, quacumque ratione vel meditatione concepta, nequaquam adeptus es frustra? Ideoque in eorundem documentorum cognitione stabilem mentis retine intentionem et per hęc prepara animum tuum ad temptationem. Nam, quanto maiori inspirationis divinę gratia iam premonitus instructusque eris,vgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 286, 20): es. tanto validiorem temptatoris molestiam patieris. Iterum atque iterumin , Z. 11 (= OTLOH. tempt S. 286, 21) über der Zeile eingefügt. eadem repetens ammoneo, ne forte inter eos deputeris, »Qui«, ut scriptum est, »ad tempus credunt et in tempore temptationis recedunt«. Mirari itaque noli, si quid passurus █sis novi. Verumtamen prescio, quanta infirmitate et ambiguitate inter novas temptat█ionis molestias dissolvaris, arbitratus scilicet me ipsum Deum omnipotentem omnino non esse et hęc omnia, quę de me percepisti, apud te quasi somnia videri. Recede ergo, recede, miser,vgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 286, 28): ergo, miser. ab hac dementia, quia, sicut sepissime tibi patefactum est, delusione circumvallaris diabolica. Attende, o captive, ne tu sis ille, de quo dicit Psalmista: »Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus«. Diabolus quippe satis agnoscens universos confugientes ad me veniam promereri posse, omnigenis delusionibus retrahit eos ab ipsius aditu venię, hoc est a fide, inmittens videlicet fraude solita huiusmodi █cogitationes,zweites ‑o- über der Zeile eingefügt. ut aut indignum mihi videatur sceleratos quosque iustificare, seu austeritatem tantam mihi inesse, quam nullus homo peccator, etiamsi pro penitentia semper castigetur, valeat minorare, sive ut de iustorum retributione perpetua et de impiorum perenni dubitent pena, vel etiam iudicia blasphemare audeant mea, seu ut Scripturę sacrę dicta intentione subvertant sinistra, ad extremum vero ut, sicut tu quoque modo delusus privaris, de certissima substantię meę priventur agnitione.

XXIV.

Sed, quia insipientiam animi tui huc usque pre mortalibus multis sustinui ammonendo et instruendo, cur etiam talia permittam contingere, aliquatenus te volo instruere. Numquid ignoras angelos et archangelos omnesque cęlicolas, qui longe sublimiores natura constant humana, in eo voluntatis suę arbitrio relictos, ut, sive mecum sive cum principe diabolo vellent, permanerent? Sic quippe oportuit eos probari, ut, et quid in me et quid in se essent, posset denudari. Unde, cum probati quidamvgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 288, 20): quidam probati. sine me nihil esse, alii vero in se aliquid esse et posse crederent, hi, qui in me suum tantummodo esse decernebant, electione et felicitate perpetua videbantur digni, illi autem, qui se viribus propriis commendabant, ut patefieret, quid sine me possent, inremediabili iudicio sunt puniti, sicut in epistula beati Petri apostoli legitur: »Deus«, inquit, »angelis peccantibus non pepercit«. Et in epistula Iudę: ›Angelos, qui non servaverunt suum principatum, sed reliquerunt suum domicilium, in iudicium diei magni ęternis vinculis reservabit‹.

Nota quoque et illud, quia, si idem angeli in exordio creationis suę ita probati non essent, licet natura preclarissima pollerent,vgl. , Z. 20–21 (= OTLOH. tempt. S. 290, 1): potirentur. per se tamen aliquid posse existimantes tanto nequius quandoque superbiendo caderent, quanto iam diutius se viribus propriis stetisse crederent, et in huiusmodi dilatione non tantum angelicę, sed etiam humanę damna evenirent naturę, quia, cum districtio divina angelis superbientibus in initio minime resisteret, humana profecto superbia impunitatis tantę causa magis ac magis Deum contemnens graviori demum iudiciovgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 290, 8): supplicio. prosternenda caderet. Quamobrem, quid vel angelica vel humana natura per se possit, mox in utriusque initio apparere oportuit, ut eorum casus non tam sibi ceterisque videretur detrimentum quam doctrinę exemplum, et eo fortius postmodum starent mihique tenacius inhererent, quo maiori experimento per semet nilvgl. , Z. 15 (= OTLOH. tempt. S. 290, 13): nihil. posse didicissent. Ceterum hi angeli, qui arbitrii libertate data probati a consortio subiectionis meę sponte discesserunt, ideo venię remedium non meruerunt, quoniam extrinsecus nulla rerum necessitate, nulla intrinsecus naturę suę ad hoc coacti sunt imbecillitate, sed vitio tantummodo superbię ex ipsa libertatis claritatisque suę excellentia inflati, potentię meę presumebant resistere. Homo autem primus, licet sapientia multiplici et conditione spiritali ita esset adornatus, ut diceretur ad imaginem et similitudinem Dei factus, quia tamen compositus erat ex carne lutea et diaboli preventus seductione atque astutia, pro precepti mei transgressione veniam meruit, ea tamen ratione, ut eiectus de paradyso voluptatis operaretur terram, de qua sumptus est, et in sudore vesceretur pane. Quod scilicet et iuxta literam de corporali, ut ea, quę in hoc exilio corpori essent necessaria, cura excoleret varia, et de spiritali pane, id est Christo, potest intellegi, ut, cui prius facillimo liberi arbitrii nisu inherere et in quo omnia habere posset, ad eum postmodum lapsus cum sudore maximo penitentię rediret, atque eiusdem arbitrii ingeniique vires, quas ante transgressionem absque sensus torpore ad cuncta bonitatis iura retinuerat, postea carnis fragilitate prepediente cum labore gravi obtineret.

Cum igitur hac ratiocinatione agnoscas non solum eundem primum hominem singulari conditionis humanę primatu sapientiaque laureatum, sed etiam omnes cęlicolas, quorum excellentię creatura nulla comparatur, absque probatione congrua non posse mihimetvgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 292, 8): mihi. firmiter inherere necnon sui meique differentiam pervidere, quem deinceps hominum ceterorum a primi hominis prudentia insita aliquid distantium arbitraris esse tam perfectum, ut sine temptatione meę magnificentię suęque █fragilitatis certum capere possit experimentum?

Quod si temptationis insolitę molestias super te irruisse causaris, attende quoque, quia tu pene insolito more gratiam meam huc usque magis quam alii plures adeptus sis. Nonne tibi insolitum videtur a puericia usque in presens omnimodis te sceleribus implicatum non solum penas condignas evasisse, sed etiam quasi vice versa hęc, quę multis denegata sunt religiosis et (quod non absque ammiratione magna pensari valet) cum labore magno exquirentibus, ea nisu facillimo dona pietatis meę ingentia percepisse? Recordare, queso, quid tu absque labore solito hactenus beneficiorumvgl. , Z. 5 (= OTLOH. tempt. S. 292, 21): solito beneficiorum. et quid ceteri plures mei electi experirentur angustiarum, priusquam pacem vel requiem ullam non dico futurę, sed presentis vitę obtinerent, quamvis nonnulli inter beneficia demum sibimet collata afflictiones varias perferrent.

Et, ut hęc apertius tuo innotescant animo, quosdam, qui huiusmodi vitam ducebant, tam in veteri quam in novo Testamento per nomina recitare cupio. Scisne, quantos labores et tribulationes Iacob patriarcha pertulerit, priusquam ulla█m benedictionis perceptę a patre suo █Isaac gratiam promereri potuerit? Nam, ut Genesis liber testatur, oderat semper Esau Iacob pro benedictione, qua benedixerat ei pater. Ideoque matre suadente idem Iacob propter fratris metum profectus est in exilium, ubi avunculo suo XIIII annos serviens ignobilis personę sortitus est negocium. Postea vero, cum rediret ad patriam, in tantum adhuc fratris expavit iram, ut pro reconciliatione nuncios premittens, non solum iam fratrem, sed et dominum appellaret dicens: ›Sic loquimini domino meo Esau. Hęc dicit frater tuus: Mitto nunc legationem ad dominum meum, ut inveniam gratiam in conspectu tuo‹. Cum autem advenientem fratrem procul vidisset, pre timore in terram cadens septies adoravit, donec appropinquaret. Videsne ergo, quantas afflictiones ille tantus vir sustinuerit, antequam gaudia aliqua benedictionis promissę gustaverit? At, si gustavit, magnus timor hęc superavit. Eadem quoque de filio suo Ioseph proferri licet.vgl. , Z. 16 (= OTLOH. tempt. S. 294, 14): possunt. Quem, cum per somnia patefacta fratres sui magnum quendam sibique preponendum arbitrarentur, mox obliti totius fraternitatis contra eum omnimoda succensi sunt invidia adeo, ut vix ab illius interfectione sese cohibentes venundarent eum Ismahelitis. A quibus translatus in Egyptum tantam ibidemvgl. , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 294, 19): ibi. contritionem pressuramque sustinuit, ut, sicut de eo Psalmista commemorat, ferrum pertransiret animam eius, donec veniret verbum eius,vgl. Ps. 104, 18–19. id est: Antequam perciperet predestinatam et revelatam potestatem, quam non solum super omni Egypto, sed etiam super cunctis fratribus suis ad se pro inopia confugientibus possessurus erat.

Similia etiam invenire vales de illo precipuovgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 294, 25): de precipuo. viro Moyse et de famulo meo David et de sancto Danihele. Qui omnes, licet disparibus modis, ante et post susceptam dignitatem tribulationes periculaque maxima pertulerunt. Tales etiam viri multi inveniuntur in veteri, sed multo plures in Testamento novo, qui tanto maiora passi sunt discrimina, quanto non iam presentia ulla, sed tantummodo futura et ęterna desiderabant premia. Illi namque, qui ante legem vel sub lege religiose vixerunt, licet iusti sanctique essent, magis tamen ab aliis quam a semetipsis illatas tribulationes sustinuerunt; isti autem, quibus exortus est verus iusticię sol, id est Christus, qui dixit: »Si quis vult post me venire, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me« et iterum: »Qui amat animam suam, perdet eam«, huiusmodi rudimentis incitati semetipsos offerebant tortoribus et, si tortor alius defuisset, sese cum vitiis et concupiscentiis semper crucifigebant. Ideoque non facile terrenam sortiti sunt dignitatem, sed iugiter intendebant ad spiritalem, ut videlicet ipsi semet contra diabolicas temptationes fortiter munirent aliosque exemplis suis erudirent. Verumtamen, priusquam passionum propriarum victoria et pace fruerentur vel aliquibus █rengendis preponerentur, plurima pertulerunt pericula, multa transierunt tempora. Quidam etiam in spiritali dignitate iam constituti preter afflictiones spontaneas egritudinis vel persecutionis varię flagella ob humilitatis custodiam a me transmissa usque ad finem vitę presentis sunt passi. Quamvis ergo huiusmodi viros innumerabiles, ut supra dictum est, in Testamento novo possis invenire, aliquos tamen exempli gratia nominare volo, ut, cum hos in testimonium assumpsero, facilius agnoscas qualitatem ceterorum.

Inprimis itaque apostolos Domini Iesu Christi attende, quid laboraverint, quid pertulerint, ante quam aliquem laboris sui fructum, ante quam sublimitatis percipiendę gradum, non dico in futura, sed in presenti tantum vita, ubi ecclesię universę preferendi erant, possederint. Dicit enim, ut evangelica verba testantur, ipse primus apostolorum Symon Petrus ad Iesum: »Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te; quid ergo erit nobis?« Quid autem in his verbis, ubi beatus Petrus se suosque coapostolos omnia reliquisse dicit, intellegendum putas, nisi (quod maximę difficultatis est) parentes, propinquos, dulcia matrimonii iura, filios, predia, domos, postremo voluntatem propriam omniaque carnis desideria? Quamobrem, licet idem apostolivgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 298, 5): licet apostoli. relictis omnibus suis Dominum Iesum comitarentur iugiterin , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 298, 6) über der Zeile eingefügt. corpore ac mente fideli, manifestum est tamen eosdem pro rerum suarum dimissione necnon pro humanę fragilitatis occasione diutius a di#aabolo temptari ac fatigari, maxime cum et ipse Dominus temptationes eius voluerit pati. Unde ad eosdem apostolos dicit: ›Vos estis, qui permansistis mecum in temptationibus meis‹. Pręterea tribulatione premebantur maxima, cum ipsum Dominum, in quo omnem spem suam ponebant, comprehendi ab hominibus pravissimisvgl. , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 298, 13): pessimis. et flagellari morteque turpissima condemnari videbant. Huic autem tribulationi successit et altera, quia scilicet propter inusitatam sibique invisam tanti magistri passionem, licet argumentis multis patefactam, vix eius credebant resurrectionem. Inter hęc quoque nihilominus persecutione ac metu Iudeorum afficiebantur. Tantis igitur tribulationibus apostoli sunt afflicti necnon probati, priusquam in illo, quo ponendi erant, totius ecclesię fundamento collocarentur, prius quam ullum laboris sui fructum vel potestatem in animabus lucrandis meruissent adipisci. Sed his generaliter de apostolis omnibus prolatis, nunc libet de aliquo illorum ceterorumque Patrum specialiter exempli gratia mentionem facere, quid unusquisque eorum tribulationis et angustię ante vel post perceptam spiritalis gratię sublimitatem pertulerit, ut, cum tam precipuos Patres innumeris tribulationibus afflictos agnoveris, insolitam magis gratiam quam molestiam ullius temptationis hactenus esse tibiin , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 300, 2) im Haupttext. collatam probare possis.

Attende ergo ad sanctum Paulum apostolum etvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 300, 3): Paulum et. considera, quot perpessus fuerit genera persecutionum. Nam, sicut in libro actuum apostolorum et in ipsius epistulis valet agnosci, postquam Christo Iesu vocante ad conversionem venit, numquam fere sine adversantium persequentiumque periculis extitit. Eius quoque collegam in persecutionum ~~in persecutionum~~ dumtaxat numerositate, Athanasium, Alexandrinę ecclesię presulem, accipe, qui, sicut in Hystoria ecclesiastica legitur, mox post susceptam presulatus dignitatem pro catholicę fidei defensione laborans immensis hereticorum persequentium insidiis pene usque ad vitę suę finem afficiebatur. Sic quippe de eo Scriptura sacra refert: ›Huius‹, inquit, ›tanti in ecclesia pro fidei integritate agones fuerunt, ut etiam de hoc dictum esse videatur, quod scriptum est: Ego enim ostendam ei, quanta eum oporteat pativgl. , Z. 6–7 (= OTLOH. tempt. S. 300, 15): oporteat eum pati. pro nomine meo.vgl. Act. 9, 16. In huius namque persecutione universus coniuravit orbis et commoti sunt principes terrę. Gentes, regna, exercitus convenerunt adversus eum. Ille autem divinum illud conservabatvgl. , Z. 11 (= OTLOH. tempt. S. 300, 18): conferebat. eloquium dicens: Si consistant adversum me castra, non timebit cor meum; si insurgat prelium, in hoc ego sperabovgl. Ps. 26, 3.‹. Isti igitur duo viri in exemplum humanę persecutionis sufficiant tibi, ut non solum nihil insolitum, nihil inauditum te aliquando ab homine quoquam pertulisse arbitreris, sed nec particulam minimam earum persecutionum, quas alii pertulerunt te passum esse noveris. Tu enim pro eo,in , Z. 19 (= OTLOH. tempt. S. 300, 24) über der Zeile eingefügt. quod aliquantulum adversitatis et persecutionis prius in seculo constitutus pertulisti et nunc in monasterio positus parvissimis temptationum stimulis, quibus etiam christianus omnis probandus erit, fatigaris, maioribus quam alii persecutionum temptationumque periculis afflictum te frequenter arbitraris. Sed hęc longe aliter, quam tibi videantur, invenies, si veritatem consideres. Nam, quod in persecutionibus violentia humana illatis nil simile aliis pluribus pertuleris, iam satis demonstratum est exemplis.

Deinde vero oportet considerare, quantum aliis in afflictione carnis et in omni contemptu vitę huius sponte laborantibus succumbas. Attende itaque in duos venerandos Patres et spiritalis vitę doctores, sanctum videlicet Antonium ac beatum Benedictum, quorum tanto facilius potes recordari, quanto magis ex lectione assidua tibi sunt noti. Illorum ergo vitam legens cito potes cognoscere, quantam uterque pertulerit afflictionem pro Dei amore, quam devote inprimis, cum adhuc iuvenilis essent ętatis, mundana reliquerint omnia, quantas deinde diaboli sustinuerint insidias et temptamenta. Unus namque eorum,in , Z. 21 (= OTLOH. tempt. S. 302, 18) z. T. auf Rasur. id est beatus Antonius, a quo etiam omnis fere exorta est heremitarum et cenobitarum institutio, tanta conversationis sanctitate pollere cępit, ut ex hoc antiquus hostis invidię facibus omnimodis accensus, non solum spiritalibus et invisibilibus eum impugnaret insidiis, verum etiam corporalibus atque apertis afficeret plagis. Sed et alter nihilominus Dei gratia repletus maxima sanctitatis suę monimenta tam scriptis quam moribus reliquit. Quid multa? Quicquid afflictionis, quicquid constat laboris in vigiliis et in ieiuniisvgl. , Z. 11–12 (= OTLOH. tempt. S. 302, 26): et ieiuniis. vel in solitudinis horrore et in vestimentivgl. , Z. 12 (= OTLOH. tempt. S. 302, 27): in preciosi vestimenti (in preciosi auf Rasur). abiectione seu in desideriorum carnalium devincenda passione vel in omnigenis invidię diabolicę dolis superandis, eosdem invenies diu tolerasse, antequam ad arcem perfectionis, qua plurimis preferendi erant, pervenirent. Hęc igitur, queso, diligenter animadverte et tantas Patrum prenominatorum afflictiones ad tuas, quas tu interdum insolitas arbitraris, confer tribulationes et tunc procul dubio cognosces, quia parvi sunt, quos modo vel umquam pertulisti dolores, quamvis idem Patres nullatenus, sicut tu, pro criminum capitalium penitentia mererentur affligi.

XXV.

Kapitelüberschrift »Varia tentatorum, præsertim a spiritu luxuriæ, exempla. Quanta humiliandi nos necessitas sit etc.« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

Pręterea tibi in etate primeva multo maiora quam illis humani solacii adiumenta multoque plura quam illis impensa sunt a me exterioris hominis solacia, quibus iure incitatus fide atque devotione magna properare debuisses ad obtinendam hominis interiorisvgl. , Z. 9–10 (= OTLOH. tempt. S. 304, 12–13): interioris hominis. puritatem, quae non nisi per magnam carnis acquiritur afflictionem. Si enim illi beneficiis parvis primitus adiuti ita sunt inflammati, ut labores maximos pro consequenda vitę spiritalis puritate sustinerent, cur tibi, qui parvus adhuc dona adeptus es ingentia, videtur grave tribulationem saltem aliquam pro puritate eadem tolerare? Dic, rogo, quis tibi videris, ut nec pro subsidiis presentibus nec pro futura et perenni mercede molestiam ullam perferre velis? Quid ergo olim, cum in scola positus esses, pro capacitate magna discendi laborasti? Quod deinde in seculari vita positus habuisti studium, ut eius inanem noxiumque evaderes luxum? Quid etiam nunc, cum ad monasterium venires, ieiunando, vigilando, orando seu in qualicumque disciplina regulari insistendo plus aliis laboras, ut et pro preteritis criminibus consequaris veniam et de futuris habeas cautelam? Denique, qui preterita rite emendare et futura mala cupit devitare, necesse est ut in vigiliis, ieiuniis et orationibus necnon in aliis bonis operibus carnem studeat edomare. Sed tamen, quantum conversionis novitas et laboris tui permittit exiguitas, curam assiduam tibi inesse pro his omnibus assequendis non denego. Unde et ego eadem pietatis meę beneficia, quę hactenus tibimet exhibui, amodo non auferam a te; tu tantum »Viriliter age et confortetur cor tuum et sustine Dominum«.

Adhuc restat afflictio et temptatio una, id est passio concupiscentię carnalis diuturna. In qua, quia te specialiter vexatum esse credis, ideoque in hac assumenda sunt aliquorum Patrum exempla ut in ceteris. Sed hoc inprimis pensandum est, quia is, qui numquam et qui sepius carnis corruptionem expertus est, nulla possunt conluctatione coęquari. Quamvis enim utrique impugnatione gravi affligantur, is tamen, qui huiusmodi vitio fragilitate humana devictus sepe succubuit, tanto longiora et graviora passionum carnalium certamina iure sustinebit, quanto frequentius eisdem passionibus consentiensin , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 306, 13–14) im Haupttext. semet subiecit. Hac igitur re considerata aliquos iamin , Z. 10 (= OTLOH. tempt. S. 306, 15) über der Zeile eingefügt. utriusque qualitatis homines ex Scriptura sacra probatos ad exemplum assume, ut perspecta aliorum temptatione atque labore, facilius impugnationis et laboris tui quantitatem agnoscas. Et primum quidem illi, qui pro castitatis intimę perseverantia, deinde vero hi, qui pro corruptionis luxuriosęque vitę penitentia agenda certaverunt, proponantur. Sicut ergo Dialogorum liber narrat, sanctus Equitius, cum in iuventutis suę tempore nimio carnalium desideriorum certamine fuisset fatigatus, ipsis suę temptationis angustiis ad orationis studium sollertior est factus. »Cumque hac in re ab omnipotente Deo remedium continuis precibus quereret, nocte quadam assistente angelo eunuchizari se vidit«. Ecce quantum sanctus iste laboravit, qui quanto magis impugnabatur, tanto studiosius oravit, ne vinceretur.

In collationibus quoque Patrum de quodam abbate eximio, nomine Sereno,vgl. , Z. 8 (= OTLOH. tempt. S. 306, 28–29): qui dictus est Serenus (qui dictus auf Rasur). legitur, quia, cum pro interna corporis et animę castitate nocturnis diurnisque precibus, ieiuniis etiam ac vigiliis infatigabiliter insisteret, adveniens ad eum in visione nocturna angelus Domini eiusque velut aperiens uterum quandam ignitam carnis strumam de eius visceribus avellens atque proiciens suisque omnia, ut fuerant, locis intestina restituens: ›Ecce, inquit, incentiva carnis tuę abscisa sunt et obtinuisse te noveris hodierna die perpetuam corporis puritatem, quam fideliter poposcisti‹. Ecce vides, quantos sit passus et iste labores. Quapropter, ut nemo excusationem vel diffidentiam habeat, ea, quę fideliter poscit, impetrare non posse, quod utrique constanter petierunt, assequi meruerunt. Et, ut huiusmodi exempla non solum in fortiori, sed etiam in sexu habeas infirmiori, in Vita Patrum narratur, quoniam abbatissa quędam sancta, nomine Sara, XIII annis fortiter a fornicationis demone sit impugnata et numquam rogaverit, ut discederet ab ea huiusmodi pugna, sed hoc solum dixerit: Da mihi fortitudinem, Deus.vgl. VITAE patr. 5, 5, 10. Ecce fides qualis et quantus amor pietatis, ecce quid uterque sexus laboraverit pro virtute castitatis! De quorum omnium puritatis constantia sicut procul es effectus, ita etiam eorum laborem et impugnationem numquam fueras expertus. Quamobrem, quia perfectorum et in castitate perseverantium omnimodo discrepas meritis atque labori, videamus, si vel eorum, quorum impudicitię et inreligiositati minus discrepare videris, tribulationi quoque etvgl. , Z. 17–18 (= OTLOH. tempt. S. 308, 24): tribulationi et. impugnationi, quam pro penitentia agenda pertulerunt, aliquatenus assimileris.

Legitur quippe in supra dicta Vita Patrum, quia fuerit quidam vir vitam turpissimam super omnes vicinos suos ducens ita, ut opinatissimus in flagiciis haberetur. Hic aliquando Dei miseratione compunctus ad penitentiam convertitur et intra sepulchrum quoddam se concludens priorum scelerum pollutiones lacrimarum fontibus diluebat. Cumque in his posito ei ebdomada transisset, noctu veniunt ad eum demones in sepulchro clamantes et dicentes: Quid est, quod agis, o impurissime et flagiciosissime? Postquam omni spurcitia saciatus es, nunc a nobis castus et religiosus effugere cupis?vgl. RUFIN. hist. mon. 5, 2–4, Z. 354–366. Nolis, velis, amodo unus ex nobis eris. ›Hęc et huiusmodi plura exprobrantibus eis ille iacebat immobilis, ne auditum quidem suum convertens adin , Z. 14 (= OTLOH. tempt. S. 310, 7) über der Zeile eingefügt. eos nec ullo penitus sermone respondens‹. Cumque illi sepius eadem repeterent nec ille omnino moveretur, tunc in furorem commoti demones verberibus eum afflixerunt multisque cruciatum suppliciis semivivum reliquerunt. Ille tamen tot cruciatibus nec moveri potuit a loco, in quo orationis causa iacuerat. Sequenti vero nocte demones iterum venientes gravioribus eum verberibus cruciabant. Sed nec tunc quidem moveri valuit a loco, melius esse dicens mortem subire quam ultro demonibus obedire.vgl. RUFIN. hist. mon. 5, 8–10. ›Nihilominus tercia nocte multitudo demonum convenit et absque ulla miseratione in eum irruentes omnibus penis cruciatibusque afficiunt. Cumque iam corpus defecisset in suppliciis, extremus tamen spiritus obsistebat imperio demonum. Quod ubi impii viderunt exclamantes voce magna: Vicisti, inquiunt, vicisti‹.

Quid ergo tibi in huiusmodi impugnatione videtur? Numquid, quia te supra multos occultis ac manifestis tribulationibus oppressum esse sepius estimabas, tale aliquid umquam passus eras? Quin immo longe minoribus subiacebas temptationibus. Sed, licet exemplo satis hoc sis victus ab uno, pro eo tamen, quod in occultis et spiritalibus temptationibus maxime te vexatum arbitraris, aliud, in quo spiritalis tantum impugnatio declaratur, proferre libet exemplum. Legitur namque de sancta Maria Egyptiaca, quoniam inter cetera, quę Zosimę abbati de vitę conversionisque suę qualitate referebat, dixit: ›Crede mihi, abba, decem et septem annis feris et inrationabilibus luctabar desideriis‹. Et post pauca: ›Cogitationes autem, quę ad fornicationem iterum compellebant me, quomodo tibi enarrare possum? Ignis intus infelix corpus meum nimius succendebat et me per omnia exurebat et ad desiderium commixtionis trahebat. Dum ergo talis ascenderet cogitatio, prosternebam me in terram et lacrimis eam infundens ipsam mihi veraciter astare sperabam, que me fide iusserat‹, id est sanctissimam Dei genitricem, et sic per X et VII annorum curriculum periculis multis, ut dixi, luctabar. Ecce vides, quantum non solum virilis, sed etiam femineus sexus laboraverit et pro integritatis constantia et pro corruptionis penitentia. Numquid ergo decem et VIIvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 312, 12): septem. annis iam laborasti pugnans contra cogitationes desideriorum carnalium? Quid autem tot annos dico, qui nec uno passus es tanta anno integro? Nondum ergovgl. , Z. 1 (= OTLOH. tempt. S. 312, 15): igitur. laboris viam cępisti et tamen velut ex labore nimio fatigatus iam defecisti.

Sed et si quas temptationeis et adversitatis molestias perferres, numquid propterea patientię et spei solacia deponere debes? Nonne et ex supra commemoratis sanctorum Patrum exemplis et ex Scripturęvgl. , Z. 6–7 (= OTLOH. tempt. S. 312, 20): ex aliis Scripturę. sacrę sententiis agnoscere potes utile esse ac necessarium perferre temptationes? Petrus namque apostolus dicit: ›Karissimi, nolite peregrinari in fervore, qui ad temptationem vobis fit, quasi aliquid novi vobis contingat, sed communicantes Christi passionibus gaudete‹. Iacobus etiam apostolus docet dicens: ›Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in temptationes varias incideritis scientes, quod probatio fidei vestrę patientiam operatur;vgl. Notiz am linken Rand in M1 (Bl. 109^v). patientia autem opus perfectum habeat, ut sitis perfecti et integri in nullo deficientes‹. Item idem apostolusvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 312, 28): apostolus idem. dicit: ›Beatus vir, qui suffert temptationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę, quam repromisit Deus diligentibus se‹. Hinc et Paulus apostolus ait: »Gloriamur in tribulationibus scientes, quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit«. Huiusmodi ergo documenta et in novo et in veteri Testamento inveniuntur multa. Quibus, si iugiter intendis, non solum temptationes quaslibet advenientes facilius devincis, sed et maioris intellegentię dona consequeris. ›Vir enim in multis‹, ut scriptum est, ›expertus cogitabit multa et, qui multa didicit, narrabit intellectum‹. Cuius videlicet rei indicium in temetipso probare vales, quia, nisi varia temptationum molestia et cura exercitatus esses, nequaquam tanta Scripturarum documenta vel testimonia tractare studuisses. Plura quippe prius incognita iam indagationi tuę sunt reserata.

Illud quoque summopere notandum tibi est, quia, si absque temptatione et tribulatione aliqua diutius remaneres, gravius periculosiusque de beneficiorum meorum largitate superbiendo caderes, quam cum sceleribus omnimodis quondam deditus esses. Quanto enim excellentioribus quisque ditatur donis tanto magis pulsatur vitio elationis. Unde et ille prestantissimus angelorum non sustinens dignitatis suę donum eo gravius superbiendo cecidit, quo sublimior ceteris extitit. Saul quoque, ut liber Regum narrat, cum ante perceptam regni dignitatem humilis mihique esset acceptus, postea vero ex eadem dignitate superbiens a me est repulsus. Ipse etiam David, licet regum eximius et pietati meę placitus, priusvgl. , Z. 9 (= OTLOH. tempt. S. 314, 26): placitus esset, prius. tamen quam ad regni elevaretur fastigia, maiori se constrixit religionis cura. Nam antea bona pro malis, postea vero mala reddidit pro bonis. Ideoque iniquitatis suę non inmemor in CI psalmo gemebundus ad me ait: »Quia elevans allisisti me«. Ac si aperte diceret: Quanto sublimiori me dignitate elevasti, tanto maioribus peccatis me implicari permisisti. Pręterea quantę ruinę is, qui pre ceteris elevatur, pateat, liber Paralippemenon indicat. De Ioas namque rege Iuda refert, quia post mortem Ioiadę sacerdotis, qui eum ad regnum provexit, in tantam elationem venerit, ut relicto cultu Dei a suis se permiserit adorari. Pro quo superbię flagicio, quod regi eidemin , Z. 2 (= OTLOH. tempt. S. 316, 7) über der Zeile eingefügt. evenerit, Scriptura subiungit dicens: ›Cumque volutus esset annus, ascendit contra eum rex Syrię venitque in Iudam et Hierusalem et interfecit cunctos principes populi atque universam predam miserunt regi Damascum‹. In Ioas quoquein , Z. 6 (= OTLOH. tempt. S. 316, 11) am rechten Rand eingefügt. ignominiosa exercuerevgl. , Z. 7 (= OTLOH. tempt. S. 316, 11): exercuerunt. iudicia et abeuntes dimiserunt eum in languoribus magnis. Ex quibus omnibus sentiri valet, quia nemo vel virtutum vel dignitatis alicuius excellentia sublimatus mortiferę superbię ruinam absque magna contritione evadet. Sed et beatus Paulus hoc attestatur, qui patefactis quibusdam virtutibus sibi concessis subiungit dicens: »Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meę, angelus Satanę, ut me colaphizet«. Si enim tantus vir stimulis ideo premebatur carnalibus, ne pro concessis extolleretur virtutibus, putasne tibi opus est aliqua adversitate fatigari, ne de perceptis beneficiis presumas gloriari?

Quamobrem perpende, queso, temptationis tuę causam et ordinem, exordium et finem, ut agnoscere possis, cur postremo amariori quam primitus et illa, quam tu insolitam vocasti, temptatione vexatus fueris. Inprimis namque ideo lenioribus solitisque permissus es fatigari temptationibus, ut quasi per gradus quosdam ad altiora paulatim ascendens disceres quandoque congredi gravioribus. Sed, cum in tam leni et temperata impugnatione aliquantulum proficiens ea, quę in te gratia mea operabatur, magis ac magis viribus meritisque tuis attribueres, in talem te tandem permisi temptationem incurrere, cuius impugnationis magnitudine depressus agnosceres, cui instantem defectum et cui █preteritum omnemque laborisvgl. , Z. 14–15 (= OTLOH. tempt. S. 318, 4): laborisque. tui profectum debuisses deputare, ac per hoc tanto certior de gratię meę beneficiis existeres, quanto minus de meritis tuisin , Z. 17 (= OTLOH. tempt. S. 318, 5) über der Zeile eingefügt. presumeres.

Hęc igitur ex supradicti fratris scriptis excerpta hic intuli, utvgl. , Z. 18 (= OTLOH. tempt. S. 318, 6): igitur clericus supradictus ideo scripsit, ut. his, qui in conversionis initio sacram Scripturam legere cupiunt, ostenderem,vgl. , Z. 20 (= OTLOH. tempt. S. 318, 7): ostenderet. qualiter inmensam diabolicę fraudis astutiam, qua omnes eandem Scripturam legentes impugnare solet, agnoscere et precavere, qualiterque etiam divinę inspirationis gratiam agnoscere etvgl. , Z. 3 (= OTLOH. tempt. S. 318, 11): gratiam agnoscere et (agnoscere im Hauptext). invocare debeant.

XXVI.

Kapitelüberschrift »Quid omnibus universim hominibus necessarium sit ad hoc, ut recte ad patriam currant« OTLOH. curs. (PL 146), aus OTLOH. curs. (Pez).

OTLOH. curs. 26 = OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗.

Qualis sit cursus generalis.Randnotiz fehlt in M1 (Bl. 112^r).

Deinde vero opitulante Deo reserare libet aliquantulum, quis sit ~~cursus generalis~~generalis cursus omnium tam laicorum quam clericorum, virorum ac mulierum ad supernam patriam pervenire cupientium. Ubi inprimis arbitror dicendum, quod et inprimis est omnibus studendum, ut videlicet discant in Deum credere. Fides enim est totius boni operis fundamentum, totius ~~divinę~~christianę religionis █initium. Fidei quoque si coniungantur spes et caritas, est scala, qua scanditur ad cęlum. Quamobrem omnibus ad cęlestia gaudia pervenire cupientibus primus et communis cursus esse debet, ut in his tribus ~~prenominatis~~ virtutibus se exerceant, credendo scilicet et sperando in Deo ac diligendo █eum. Aliter enim ad noticiam summę sanctęque Trinitatis, quę Deus est, pertingere nequimus, nisi prius quasi in scola quadam omnimodo discere studeamus, qualiter harum trium virtutum Trinitatem agnoscentes, eam, quantum ~~fragilitas humana~~humana fragilitas permittit, moribus condignis impleamus. Nam, sicut in Trinitate summa individua est omnis ~~personarum trium~~trium personarum operatio, sic etiam in fide et spe et caritate individua operatio agitur. Nemo quippe firmiter credere potest in Deum, nisi ab illo speret aliquod sibi prestari premium, nec quisquam recte sperat in Domino, nisi illum credat ubique regnantem, ubique presentem, cuncta continentem, cuncta regentem. Sed neque perfecte potest illum diligere, nisi fidei et spei integritatem supradictam in corde suo iugiter teneat. Quia ergo fides et spes recta numquam potest esse sine altera et sine utraque Deus nequit diligi, merito fides et spes quasi Pater et Filius in personis precedunt, caritas vero quasi Spiritus sanctus ex Patre et Filio procedens ex fide et spe pura procedit.

Sed et hoc satis convenit, quia, sicut »Omnia operatur unus atque idem Spiritus« et »Nemo potest dicere Dominus Iesus, nisi in Spiritu sancto«, ita etiam in caritate omnia bona consistunt attestante Domino, qui in Evangelio dicit: »Hoc est preceptum meum, ut diligatis invicem«, per unum videlicet didilectionis preceptum omnes virtutes intellegi volens. Apostolus quoque eadem testatur dicens: ›Plenitudo legis est dilectio‹. In his igitur tribus virtutibus, id est in fide et spe et caritate, quę cunctis hominibus communes esse debent et sine quibus nemo placere Deo potest, quantum quisque proficit, tantum ei ceterarum virtutum noticia simul et facultas bene agendi a Deo exhibetur. Credere namque debet omnis homo omnia a Deo regi et nihil frustra vel ex casu in mundo fieri, sed aut ipso concedente ~~aut~~vel permitt█ente cuncta ordine certo moderari. Quę bona quidem sunt et prospera ideo concedi, ut eius appareat gratia, quę autem mala et adversa sunt ideo permitti, ut et in illos, a quibus inferuntur, eius appareat patientia et ut ipsi, quibus eveniunt eadem mala et adversa, si boni sint, per ea probentur vel coronentur, si vero mali, corrigantur vel damnentur. Talia igitur de Deo credere est in huius vitę stadio celeriter currere atque ad ęternam patriam festinare.

Sed et hoc unicuique credendum, quod in omnibus rebus tam malis quam bonis, quę sibi eveniunt, temptatur, quid de se vel quid de Deo sentiat, et qualiter illum diligat. Unde Scriptura sacra dicit: ›Militia vel temptatio est vita hominis super terram‹. Huiusmodi autem temptatio tam variis modis agitur, ut ab homine nullo ~~pleniter~~ explicari valeat. Sed nos aliqua hic proferemus.

Per omnia enim, quę videmus aut audimus, facimus vel patimur, temptamur.
Temptamur etiam laudati vel vituperati, temptamur per infirmitatem et tribulationem, qualicumque ex causa nobis evenerint.
Temptamur ~~nihilominus~~ per sanitatem per omniaque divina beneficia nobis collata.
Temptamur quoque per ea dona, quę aliis per gratiam Dei concessa agnovimus.

Moxque qualiter prefatę alięque simul temptationes fiant, iuxta intellegentię nostrę vires aperiemus.

Per ea namque, quę videmus aut audimus, █~~quia vel bona sunt vel mala,~~ duobus modis temptamur. ~~Cum enim bona viderimus aut audierimus~~Unus quidem est, si bona videntes aut audientes, mox ~~per ea temptamur, si quod~~ tractemus, qualiter ~~ex eis~~exinde edificemur qualiterque ea imitemur. ~~Cum vero mala viderimus aut audierimus~~Alter vero modus est, si mala videntes aut audientes, mox ~~nihilominus per ea temptamur~~, si ab his nos mente et corpore avertamurs omnimodo caventes, ne similia faciamus.
Temptamur in his, quę facere et pati possumus, si prompti simus tam pro fratrum nostrorum quam pro nostra salute ea operari et pati, prout facultas et convenientia utriusque permittit. Non enim omnibus unum idemque opus convenit.
Laudati et vituperati temptamur: laudati quidem, si nobismetipsis plus de nostra qualitate credere velimus, quam aliis nos minus agnoscentibus. Vituperati autem, si pro peccatis nostris vel ullam iniuriam ab aliis illatam tolerare velimus, cum plurimos sciamus tormenta maxima ipsamque mortem pro amore Christi passos fuisse. Maiorem namque et efficatiorem penitentiam agere non valemus, quam si iniuriam quamlibet vel persecutionem pro nomine Christi toleremus, quia ipse dixit: »Beati, qui persecutionem patiuntur propter iusticiam«.
Per quoslibet peccantes temptamur, inprimis quidem, si attendentes, quia nos aut ~~iam~~ similiter lapsi sumus vel adhuc labi possumus, condoleamus illis. Deinde vero, si ita discreti in eorum correctione esse velimus, ut ~~neque~~nec ultra modum severi neque nimis remissi in illos simus, sed vinum cum oleo, hoc est severitatem cum pietate, miscentes iuxta sanctorum Patrum regulam █iuxtaque ipsorum penitentiam et ut neglegentes ~~quique~~quilibet inde corrigantur, omnia temperemus.
Per infirmitatem et tribulationem duobus modis temptamur. Unus quidem est, utrum eas pro peccatis nostris a Deo immissas ~~credentes~~ patienter sustineamus, sicut Iob aliique plurimi sustinuerunt. Alter vero modus est, utrum videlicet sperantes in misericordia Dei eum invocemus, ut nos eripiat ab eadem infirmitate et tribulatione.
Per sanitatem perque omnia divinę pietatis dona temptamur, utrum ea magis ~~eidem~~ divinę pietati quam nostris meritis deputemus.
Per ea vero dona, quę alios habere cognovimus, temptamur, utrum eandem gratiam, quam nobis a Deo prestari optamus, fratribus quoque nostris prestitam non invideamus.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. ~~Nam facile subrepit invidia et quasi devastans fur serpit in intima nostra, cum quoslibet nobis sapientiores esse agnoverimus.~~
Per preces nostras minime exauditas temptamur, utrum providentiam Dei talem credamus, quę omnia prenoscens hoc quoque sciat, quando nobis prosit exaudiri. Si enim iuxta voluntatem nostram iugiter exaudiremur, maxima salutis nostrę damna sepe pateremur.
Per inhonesta quęlibet temptamur, si attendamus, quia, sicut omnia corporis nostri inhonesta operimento vel secretiori loco conteguntur, ita etiam honestioribus verbis, si qua necessitas postulat de eis loqui, sunt contegenda.
Per qualitatem hominum in errore infidelitatis adhuc perseverantium temptamur, si divinę pietati pro hoc gratias agere velimus, quod nos tam per fideles parentes quam per alios sacrę fidei doctores ab eadem infidelitate retraxit. Deo namque maxime est deputandum, quicquid pietatis vel per parentes vel quoslibet alios nobis fuerit exhibitum.
Per qualitatem parentum pravorum temptamur, si attendere velimus, quanta Dei gratia sit, quod sacro baptismate abluti ab omnibus eorundem parentum vitiis erimus absoluti, dummodo nosmetipsos in eadem vitia minime implicemus.
Per inremediabilem lapsum quorundam angelorum temptamur, utrum attendamus, quanta Dei gratia sit homini cotidie peccanti veniam ~~quęsitam~~ pro reatu concedere, quandoquidem idem angeli semel superiendo lapsi non solum nullam veniam meruerunt adipisci, sed nec voluntatem veniam impetrandi.
Item per eosdem reprobos angelos temptamur, si videlicet attendamus, quia, sicut ipsi per superbiam ita lapsi sunt, ut coram Deo ultra stare non possent, sic etiam omnes homines contra Deum se erigentes, quamdiu in hac elatione persistunt, non solum nil boni agere, sed nec ullam sui maliciam agnoscere possunt. Cuius rei testes sunt plurimi perversi, qui – pro dolor! – ~~superbia indurati~~ nullomodo ad meliora valent flecti.
Per iniusticiam vel adulationem amicorum aliorumque hominum, cum quibus versamur, omnes temptamur, si Deum magis quam illos diligentes per eorum gratiam vel consilium a veritate et iusticia non declinemus.
Per eos etiam, qui improbe a nobis exigunt aliquam rem, quam aut non habemus vel habentes sibi dare non debemus, temptamur, si improbitatem eorum modesta ratione compescentes, cum alia ~~non sint eis~~eis non sint danda, caritatis salt█em demus responsa implentes illud, quod scriptum est: ›Verbum bonum super datum optimum‹.
Per res quaslibet perditas temptamur, utrum sperantes, quia opitulante Deo aut easdem ~~inveniamus~~inveniemus vel alias eis similes cito ~~acquiramus~~acquiremus, ab omni maledictionis et furoris strepitu quiescamus.
Per res etiam ab aliis perditas, sed a nobis inventas temptamur, si tantum dilectionis erga proximos habeamus, ut ea, quę sunt sua, sibi reddamus.
Per acceptam potestatem temptamur, utrum iudicia iniqua moresque perversos, pro quibus alios rectores frequenter reprehendimus, in nobis emendemus, sicque appareat, qualis intentio cordis nostri sit erga Deum et homines.
Per hoc quoque, quod scriptum est: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹,vgl. auch Tob. 4, 16; Matth. 7, 12; Luc. 6, 31. omnes iugiter temptamur, si forte eandem fidem et obedientiam necnon humilitatem, quam nobis a subditis nostris exhiberi volumus, inprimis Deo, deinde cunctis, q█ui nobis presunt, exhibere studeamus.
Per rectores religiosos temptamur, si Deo gratias agere velimus pro hoc, quod tales no█bis dedit rectores, qui nos bene vivendi exemplis instruant et viam patrię cęlestis ostendant.
Per inreligiosos vero temptamur, si peccata nostra, quibus meruimus subdi talibus, attendentes et penitentiam pro his agere et rogare Deum studeamus, ut non secundum peccata nostra faciat nos errore pastorum seduci, sed ~~secundum~~propter misericordiam suam eripiat nos a potentia tali.
Per famulamina servorum aliorumque █nobis subditorum temptamur, utrum per hoc Deo gratias agere velimus, quod illo disponente hi nobis deserviunt, qui conditione et natura nobis ęquales existunt.
Per cuiuslibet hominis nobiscum conversantis neglegentiam temptamur, si ea, quę ille in qualicumque re neglegenter agit quęque nos ex peritia et licentia meliorare valemus, in melius quoque aptemus.
Per temporum pacem, aeris temperiem necnon per rerum abundantiam temptamur, utrum pro his Deo gratias agere et in eius servitio promptiores esse velimus.
Aliter quoque in eisdem temptamur, utrum videlicet ad necessaria victus et vestitus subsidia magis quam ad superfluum usum luxurię vel superbię his utamur.
Per debiles et pauperes temptamur, si pro hoc Deo gratias agamus, quod nos minime permisit gravari debilitate et paupertate tali.
Item per eosdem temptamur, utrum miserię eorum condolentes aliquam misericordiam illis exhibere curemus.
Per medicinam carnalem temptamur, utrum per hanc credere velimus, quia sicut corpus carnali █ita et anima spiritali medicina reparatur.
Eodem modo per omnia visibilia negocia temptamur, utrum in eis ~~hoc~~ investigare velimus, quę mysteria rerum invisibilium gerant et quid nobis de divino cultu innuant, sicut videlicet per scolam, quo pueri gratia discendi ~~congregati nutriuntur~~congregantur, ~~spiritualis~~spiritalis vitę scola designatur, quę in hoc seculo cunctis hominibus salvandis statuta est, ut ~~illic~~hic quasi parvuli pro vitę perennis noticia capienda ad █tempus correcti vel flagellati, post█modum de eius participatione mereantur lętificari, sicut ipse Dominus dicit: »Beati, qui nunc fletis, quia ridebitis«.
Eodem modo per diversa studia et opera utilia temptamur, utrum hoc attendamus, quod ideo dispositione divina sunt tradita, ut omnis homo iuxta vires scientiamque sibi datam in eis occupatus numquam sit ociosus.

Notandum autem, quod nullum daretur premium his, qui utilibus et ~~█spiritualibus~~spiritalibus studiis occupantur, nisi simul essent inutilia ~~atque~~et carnalia, in quibus temptati copiam haberent eligendi necessaria aut superflua, bona an mala. Ideoque quibus datum est liberum arbitrium currere, quocumque velint, datus est etiam locus spaciosus, in quo currere possint; locus autem satis spaciosus est facultas bene et male agendi. Quod enim meritum esset, si quis vel male vel ~~bene~~ agere non posset? Unde, ut utriusque rei copiam haberet omnis homo, Deus permisit fieri plurimos diversę qualitatis homines, id est █secularis et spiritualis sapientię amatores, divites et pauperes, superbos et humiles, sanos et infirmos, ut omnes inter se certantes, quis celerius, hoc est melius, curreret, probarentur, proba█ti coronarentur. Nam, cum in una parte positi sint sapientię spiritualis amatores, pauperes, humiles, infirmi, in alia vero sibimet contrarii, nullus ad intellegibilem dum█taxat etatem perveniens relinquitur, qui non per oppositum suum probatus aut coronetur aut damnetur. Electus quippe coronatur, quia videns et audiens undique mala a malis gesta continuit se ab eis; reprobus vero ideo damnatur, █quia videns et audiens ~~ubique~~undique bona a bonis gesta noluit imitari illa, sicut et Iudei a Domino nostro referuntur ~~ideo esse damnandi, quia~~esse damnandi pro eo, quod scientes Ninivitas parva Ionę predicatione conversos, ipsi nec per maxima signa voluerunt converti. Huiusmodi igitur diversitate temptat nos iugiter Dominus ammonens, ut sollicite pensantes, quanta subtilitate diversitas eadem facta sit ad comprobandam omnium qualitatem, fugiamus a ventura ira, cum tempus habeamus fugiendi.

~~█Si quis vero plus~~Quod si forte quis querat, quomodo nos Dominus iugiter ammoneat, sciat, quia, quotienscumque cogitamus vel audimus, quam terribilia sint iudicia Dei, toties ammonemur fugere illa.

Per visibiles quoque creaturas temptamur, sicut videlicet in sole, qui, licet creatura sit, eius tamen splendorem dilatari scimus per universum orbem. Unde, cum tantum creaturę splendorem sciamus, temptamur utique a Deo, si eius, qui █Creator est universorum, invisibilem presentiam et potentiam super omnia diffusam credamus.
Sed et in aqua temptamur, utrum attendamus, quia, sic corporaliter sordidi in aqua possunt ablui, multomagis omnes sordibus spiritalibus, id est peccatis, inquinati possunt in gratia Dei pleniter lavari, si ad eam accedentes spiritaliter se lavare studeant, id est si penitentiam gerant emendationemque promittant. Multo enim maiorem facultatem habet gratia Dei ad lavandas animas quam █aqua quęlibet ad lavanda corpora. Quod cum omnes sciamus, cotidie temptamur, qualiter idem attendentes cum fide et penitentia condigna ad Deum accedamus.
Similiter per apium studia temptamur, si attendere velimus, quia, sicut eedem apes ex variis floribus mellis liquorem colligere solent, ita et nos virtutes quaslibet colligere debemus non solum ab hominibus, sed etiam ab animalibus imitando ea. Pro qua imitatione ammonet nos Dominus dicens: ›Estote prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbę‹. Hęc et Psalmista imitatus est, cum dixit: ›Ut iumentum factus sum apud te, Domine‹. Eandem imitationem Salomon unumquemque ammonet considerare dicens: »Vade ad formicam, o piger, et considera vias ~~eius~~ et disce sapientiam«. Eodem quoque modo per omnes visibiles creaturas temptatumi ammonemur, ut in eis queramus, quid nos doceant.

Cuius nimirum temptationis modus et noticia tantum unicuique a Deo reseratur, quantum illum timere et amare nititur. Verumtamen ex supra dictis potest aliquantum discere, qualiter investigare debeat █cetera queque. Has igitur temptationes, quę non ideo inmittuntur a Domino, ut ipse per eas nos interrogando discat, quid in nobis lateat, sed, ut nos agnoscamus, cuius meriti et qualitatis simus, utque appareat, quid de Deo vel quid de nobis sentiamus, iugiter attendere, generalis est cursus omnium ad superna gaudia properantium. Absque huiusmodi ~~namque~~quippe temptationibus nemo potest fieri suę qualitatis certus, sed nec divinę pietatis et sapientię ~~ulla valet~~valet ulla intellegere secreta, nisi per earundem temptationum rudimenta. Sunt etenim quasi ~~quidam~~ campus spaciosus, in quo fidelis quilibet currens discit, qualiter currere valeat in timore et amore Dei. Et, ut hęc in una re probemus, quis, rogo, se patientem esse scire valet, nisi per iniuriam illatam probetur?danach Zeichen; es verweist auf den am unteren Rand des Blattes eingefügten Text. Idem de ceteris sentiendum est. Sicut enim corporis vis ita et spiritus non aliter quam laborando probatur. Talis autem probatio, qua homo et suam qualitatem agnoscere et premia ęterna mereri valet, sicut scriptum est: ›Beatus vir, qui suffert temptationem, ~~quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę‹~~et cetera, quid aliud est dicenda, ~~nisi~~quam sapientia et pietas divina, sapientia quidem, quia tam miranda providet, pietas autem ideo, quia providentia tali dignatur quemquam instruere et ad se trahere? Unde Psalmista merito dicit: »Universę vię Domini misericordia et veritas«. Veritas autem et sapientia divina idem sunt. Magnus quoque et communis est cursus attendere iugiter et recordari, quanta utriusque hominis beneficia umquam a Deo acceperimus in quolibet vitę nostrę tempore vel in quocumque loco, in patria vel in exilio, in terra vel in aquis, et pro his ipsi gratias agere; quecumque autem contra eius precepta fecerimus, hęc iugiter peniteri, pro his veniam semper precari. Ad talem cursum cuncti properate, fideles. Pro quo non vobis munuscula vilia dantur. Sed merces talis, quę creditur esse perennis.

5.7 Sermo de cursu spirituali

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Zwischen 1068 und 1070 im Kloster St. Emmeram in Regensburg.

Überlieferung

Z, Bl. 202^r–210^r (Transkription hier unten).

M1, Bl. 2^r–7^v und 112^v–121^v (für die Abschnitte von OTLOH. sermo de curs., die auch im Rahmen von OTLOH. curs. ⦋M1-Redaktion⦌ überliefert werden).

M2, Bl. 56^v–62^r und 151^r–155^v (für die Abschnitte von OTLOH. sermo de curs., die auch im Rahmen von OTLOH. curs. ⦋M2-Redaktion⦌ überliefert werden).

Hände

Otloh:

Bl. 202^r–203^v, Z. 14, 204^r–208^r, Z. 14, 209^v, Z. 1–2, 209^v, Z. 15–210^r: Haupttext. – Korrekturen und Ergänzungen.

m1 (Z):

Bl. 203^v, Z. 14–30: Haupttext.

m2 (Z):

Bl. 208^r, Z. 14–209^r, 209^v, Z. 3–14: Haupttext.

M1:

Otloh: vgl. ↗.

m1 (M1): vgl. ↗.

m2 (M1): vgl. ↗.

Hand des 15. Jh.: vgl. ↗.

M2:

Otloh: vgl. ↗.

m2 (M2): vgl. ↗.

Sermo de cursu spirituali

OTLOH. sermo de curs. auch im Rahmen von OTLOH. curs. mit leichten Textänderungen überliefert (OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗ = OTLOH. curs. 1–3; OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗ = OTLOH. curs. 26). Varianten von OTLOH. curs. nach M1- und M2-Redaktion hier unten im Text. Zu weiteren entsprechenden Details wie Rasuren, Texteinfügungen, Schreiberhände usw. innerhalb der einzelnen Redaktionen von OTLOH. curs. vgl. M1-Redaktion, S. ↗–↗ und ↗–↗; M2-Redaktion, S. ↗–↗ und ↗–↗.

OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗ = OTLOH. curs. 1. Vox apostolica, fratres karissimi, ammonet nos dicens: »Nescitis, quod hi, qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite, ut comprehendatis«. Hęc igitur verba iuxta literam et carnalem intellegentiam referunt hoc, quod apud gentiles quondam agebatur et adhuc apud quosdam agitur. In loco namque spacioso et ad currendum apto convenientes bravium aliquod ad signum iuxta mensuram sibi placitam ~~procul~~longe statuerunt ~~vel etiam se daturos permiserunt~~, quod ille unus, qui ceteros precurreret accepturus erat. Quo facto qui inter eos strenui et agiliores videri cupiebant, quot vicibus placuit, certatim currebant, alii vero ad huiusmodi spectaculum visendi tantummodo gratia confluentes stabant. Unde etiam a stando vel, ut quibusdam placet, a statu ipsius cursus idem locus vocabatur.Nuper quoque legi stadium Grece, spacium Latine dici. Sed nos, undecumque vocatus sit ille locus, parvipendentes attendamus magis, quid per eundem cursum Apostolus nos instruere velit. Mysterium quippe magnum in eo agnovit ~~esse~~inesse, cum dixit: »Sic currite, ut comprehendatis«. Quasi diceret: Sicut illi, qui in stadio currunt, omnimodo student, ut unusquisque alium curendo precedat, ita et vos studete, qualiter alios in virtutibus et in omni opere ~~bono~~spirituali precedatis. Talis enim cursus cunctis est semper agendus. Sed et hoc summopere pensandum est, quod dicitur: »Omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium«. Quid itaque per illum unum intellegere debemus, nisi quemlibet electum, qui et in unitate fidei et in ceteris virtutibus, quę pro sui concordia unum sunt, perseverans unus idemque esse contendit? Quid vero per illos omnes, qui simul currunt, sed ad bravii merita non perveniunt, nisi hos, qui ad fidem quidem sacram venientes et bonorum ~~initia operum~~operum initia arripientes ad tempus credunt, sed in tempore temptationis recedentes in bonis persistere neglegunt? Hęc igitur, fratres karissimi, attendentes sic currite, ut magis connumerari valeatis inter paucos electos, qui unum esse cupiunt et in eo usque ad finem vitę perseverantes bravium felicitatis eternę ~~percipiunt~~percipere merentur, quam inter infinitam reproborum multitudinem, qui sic a sollicitudinibus et divitiis atque voluptatibus vitę huius suffocantur, ne in aliquo opere bono, quod cęperunt, perseverare valeant. Pensate etiam, quanta distantia sit inter eius stadii, quod ab hominibus statuitur, et inter illius, quod a Deo statutum est, cursum. Ibi quippe cunctis simul currentibus una mensura et bravii et ~~cursus~~currendi proposita, nullis nisi velocissimis et sanissimis datur spes cursum talem aggrediendi. In hoc autem stadio, quod Deus statuit, ~~non minus~~tam debiles et claudi, senes et infirmi necnon pauperes quam iuvenes et sani atque divites currere possunt. Servulus namque ille paraliticus, de quo in Dialogorum libro sanctus ~~Gregorius narrat~~narrat Gregorius,vgl. GREG. M. dial. 4, 15. cum aliis in huiusmodi stadio currentibus satis celeriter cucurrit, cum ea, quę sibi possibilia erant, promptissime peregit. Vidua quoque illa pauperrima, de qua in Evangelio legitur, una cum divitibus cucurrit, cum illam, quam potuit, oblationem minimam ad templum detulit.vgl. Luc. 21, 1ff. Nonne ergo per hęc atque his similia exempla considerare potestis, quantum differant humana a divinis quantaque vanitas sit res transitorias et fallaces eternę felicitati preponere? Sufficere namque nobis deberet in paucis argumentari, quanta vanitas et paupertas seculi quantęque divitię sint pietatis divinę. Nunc vero, licet omnis creatura in nos clamet alicuius argumenti modis, nos tamen ~~– pro dolor! –~~ velut surdi nullumque sensum spiritalem habentes audimus quidem precepta Dei, laudamus etiam aliquando sapientiam pietatemque eius, sed post modicum tempus ea, quę verbis laudavimus, operibus pravis reprehendimus, ita ut videamur nescire vel quanta pena malefacientibus vel quanta merces benefacientibus post hanc vitam sit reposita. Hanc igitur neglegentiam in cordibus ~~vestris, queso,~~queso, vestris dolentes tractate, qualiter eam emendetis simulque aures audiendi ad ea exhibete, quę de stadii divini cursu adhuc proferre cupio. Maxima etenim res exinde valet intellegi, quam iuxta scientię meę parvitatem cupio vobis aliquatenus denudare, ut postmodum intentione maiori eam valeatis perscrutari.

OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗ = OTLOH. curs. 2. Sed, ut facilius ea, quę inde dicturus sum, in memoria teneatis, primo quidem quis sit cursus cuiuslibet specialis, deinde vero quis generalis, dicere aggrediar. Aliter namque currere debent, qui ad monasticę vitę professionem confugiunt, aliter qui in seculari vita consistunt, aliter pastores et iudices ecclesię, aliter qui literis imbuti ~~Scripturam sacram~~sacram Scripturam legere solent, quidam vero cursus est talis, ut simul conveniat omnibus.

Qui in vita monastica commorantur, attendere debent, quia hoc, quod Psalmista ex persona Domini dicit: »Vacate et videte, quoniam ego sum Deus«, illis specialiter dictum est. Ipsi ~~enim~~namque tanto plus ceteris vacare et videre debent, quid sit Deus, quanto minus secularibus curis premuntur et quanto certiorem victum et vestitum aliaque necessaria ex impensione communi statuta habent. Vacare autem et videre quę sint divina, nihil aliud intellegimus, nisi contemplativę vitę perfectionem, quę consistit in vigiliis, in castitate, in ieiuniis, in caritate, in contemptu secularis curę, in patientia, in humilitate, in obedientia, in benignitate ~~et in ceteris~~ceterisque virtutibus, quę frequenter in Scriptura sacra commemorantur. Pensare etiam debent spiritatuales viri et feminę, quia sicut lapides preciosi pro totius fabricę precipuę ornatu ponuntur, ita et ipsi pro cunctorum in sancta ecclesia degentium speculo positi sunt, ut in eorum aliquatenus inspiciatur sanctitate, quid de divina credendum sit ~~claritate~~puritate. Nam in nimio ~~splendore solis~~solis splendore possumus discere, quam ~~inmensa sit~~sit inmensa ~~omnipotentis Dei~~Dei omnipotentis claritas. Et: ›Invisibilia Dei per ea, quę facta sunt, intellecta conspiciuntur‹. Huiusmodi ~~igitur~~ergo studiis, quę iam diximus, iugiter inherere et vacare, cursus hominum ~~spiritalium~~spiritualium est. Deinde dicendum, qualis cursus sit secularium, eorum videlicet, qui, quamvis in secularibus ~~curis sint positi~~curis positi, sperant tamen in Domino et, quantum pravalent, inter mundana meditantur divina.

Pensare quippe debent, quia, sicut in cuiuslibet magni principis domo aurea vel argentea vasa habentur, ita etiam lignea et fictilia, quodque nullus recte valet dici dominus, nisi cui aliquis sit servus. ~~Preterea~~Pręterea notandum, quia, sicut Deus multiformis est in gratia et in virtute, ita et in servitute. Placent enim ei maxime optima; grata sunt etiam illi bona minora. ~~Quę, si non essent, nequaquam~~Alioquin non diceret de Maria: »Optimam partem elegit, quę non auferetur ab ea«. Optima denique pars dici nequit, nisi inter boni minoris partes. Sed et hoc, quod ~~Dominus~~ dicit: »In domo Patris mei mansiones multę sunt«, meritorum diversitates ostendit. Ex quibus colligitur, quia non solum ~~spiritalium~~spiritualium hominum, qui per aurea et argentea vasa optimamque partem, sed etiam secularium, qui per lignea et fictilia minorisque boni partes significantur, servitus necessaria sit in sancta ęcclesia, quę est summi principis domus.

Si enim iuxta substantię suę modum pauperes recreare studeant, si fraudem nullam in agricultura committant terminos antiquos transgredientes, si rerum suarum decimas tribuant, si se a meretricibus contineant et liciti matrimonii copulam sequentes in Quadragesima et in aliis ieiuniis antiquitus statutis necnon in festivis temporibus a coniugibus abstineant, si filios ad timorem amoremque Dei instruant, si turpia et inhonesta ludicra devitent, si fideliter his, quibus subditi sunt, servire studeant, si illas incongruę rasurę et monstruosi vestitus nugas, quę noviter a quibusdam stultissimis hominibus inventę vel allatę sunt huc, abiciant (peccatum namque magnum est turpi et insolita rasura vel vestitu incedere, ~~licet plurimi non credant~~), si ritus gentiles auguriandi in rebus variis █prorsus contemnentes, universalem fidei sinceritatem, quantum possibile est inliteratis, corde teneant, si Deum tota virtute diligentes cunctis, quę possident, preponant, celerem cursum agunt cum aliis ad Deum currentibus. Dico etiam adhuc ~~quiddam~~aliquid amplioris gratię, non ex mea presumptione, sed ex divinę pietatis consolatione. Si quid in his omnibus, quę iam diximus, fragilitate humana devicti peccaverint et continuo penitentiam agentes Deo sacerdotique suo confiteri curaverint, venia promissa est illis attestante Propheta ac dicente: ›Si impius egerit penitentiam ab omnibus peccatis suis, quę operatus est, et fecerit iudicium et iusticiam, vita vivet et non morietur‹. Et Psalmista: »Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia eius«. Si ~~igitur~~ergo tantam gratiam sequentes seculares viri cum operibus bonis in huius vitę stadio currant, in domo Patris summi cum ceteris Christi fidelibus ęternas mansiones obtinebunt.

Qualis etiam cursus specialiter agendus sit pastoribus et rectoribus ecclesię, iam volumus dicere. Ad ipsos quippe dictum est: »Diligite iusticiam, qui iudicatis terram«. Et: »Querite iudicium, subvenite oppresso, iudicate pupillo, defendite viduam et venite et arguite me, dicit Dominus«. Illi denique, cum non solum pro suis, sed etiam pro cunctorum sibi commissorum delictis reddituri sint Deo rationem, amplius quam dici possit, indigent, ut iugiter attendentes, quia: »Cui plus committitur, plus ab eo exigitur«,vgl. auch Anm. ↗. sed et illud: »Iudicium durissimum in his, qui presunt, fiet«, et cuius rei vocabulum gerant (pastor enim a pascendo et rector a regendo dictus est), pascant et regant sibi commissos in veritate, prout cuique agnoverint opus esse, elatos et impios reprimant, humiles et religiosos, pauperes simplicesque ~~defendant~~defendendo extollant; recolentes quoque, quia, qui in vice Christi sunt positi, Christum debent imitari, ita vivant, ut nullum pravis exemplis corrumpant vel per elationem, quę principibus facillime subrepit, vel per vestium ~~preciosarum~~precipuarum superfluitatem, quę a plurimis nec creditur esse peccatum, non attendentibus, quod in Evangelio ~~legimus~~legant, illum divitem hic purpura et bysso ~~iugiter~~ indutum in inferno ~~esse sepultum~~,vgl. Luc. 16, 19–22. vel per familiarium pravorum consilia seu per avariciam, quę in tantum plurimos rectores tam ~~clericos~~ quam ~~laicos~~seculares obcecare solet, ut munera super innocentes accipiant causamque iusticię non requirant, sed omnia habeant venalia secundum speranda pecunię dona. Talia igitur ~~facientes~~sequentes non solum ipsi minime ad cęlestia currunt, sed et alios exemplis suis impediunt. Quicumque vero rectorum ea, quę ad susceptum regimen pertinent, agere studuerint, non mihi opus est dicere, quam salubrem cursum faciant, quid in hoc mereantur; ipsi namque optime sciunt ~~et bonorum premia et malorum penam futuram et~~ »Quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum«.

OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗ = OTLOH. curs. 3. Sed satis hinc dictum, curramus nunc aliorsum dicentes, qualiter bene currere valeant, qui Scripturam sacram legendo frequentant. Inprimis itaque convenit eis attendere, ut, in quibuscumque vitiis se reprehensibiles exinde cognoverint, emendare studeant. Si enim pro huiusmodi intentione se ad legendum preparant, primo quidem varias temptationis molestias tam in corpore quam in mente sustinebunt, quia videlicet nequissimus hostis, quantomagis perspexerit quemquam a peccatis abstinere, tanto acrioribus insidiis eum persequitur inmittens ei et corporales et spirituales molestias. Sed, si in Domino spem suam ponens iuxta Psalmistam dicentem: »Spera in Domino et fac bonitatem«, et iterum: »Viriliter age et confortetur cor tuum et sustine Dominum« clamaverit ad Dominum nec audierit demones circumvenientes et increpantes eum, ut taceat, ~~tunc~~ stat Iesus et dicit ei sicut et quondam ceco illi, de quo in Evangelio dicitur: »Quid tibi vis faciam?« Quamvis enim non audiamus vocem Domini, sicut ille cecus audivit, credere tamen debemus eandem gratiam nobis prestari, quę et ~~ipsi~~illi prestita est, si hoc ~~tamen~~ petimus, quod ipse petiit, idhoc est, ut videamus. Sed, quia per hoc visibile lumen, quod ille petiit, ~~intellegendum est~~intellegere debemus ~~invisibile~~invisibilem, id est spiritualem scientiam, ~~quę maxime in sacris literis invenitur,~~ eandem semper appetere debemus, ut hac instructi contra ~~spiritales~~spirituales et invisibiles hostes certare valeamus. Ipsi denique tamdiu resistunt et increpant nos multimodis temptationibus, quamdiu arbitrantur nos vanitate aliqua seduci posse. Vanitas autem omnis et ociositas nullomodo facilius superatur quam sacrę lectionis studio, quia, dum ibi inspicitur, quae peccata animam tantum polluant, ut minuta et inevitabila, de quibus scriptum est: ›In multis offendimus omnes‹, quę etiam penitus eam perditioni tradant, ut capitalia crimina, quibusque modis eadem curentur, timor Dei in legentis animo nascitur et diabolus fugatur. Sed et illud ibi discitur, quod utique necessarium est omnibus vel se vel alios regere volentibus, quia non solum pro peccatis nostris diabolicę temptationis molestias patimur, sed etiam ideo, ut omnibus easdem molestias patientibus compati et condolere sciamus. Pro qua re et sanctus Petrus apostolus, priusquam sanctę ecclesię preferretur, permissus est graviter delinquere. Unde audivit a Domino: »Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos«.

Cumque hęc atque his similia in Scriptura sacra legens se emendare studuerit, tunc aperientur ei hominis interioris oculi et intellegens, quę numquam antea intellexit tam in Scripturis quam in aliis rebus, miratur, quod tam surdus atque cecus ~~in █agnitione Dei~~ hactenus fuerit. Ideoque magis ac magis ~~lectionem sacram frequentans~~in lectione sacra proficiens, qui prius timens, ne puniretur, pro hac solummodo causa legit, qualiter pro vitiis perpetratis veniam consequeretur, tunc amare incipiens ob hoc etiam lectitat, ut sapientię pietatisque divinę miracula agnoscat gustansque, quam suavis est Dominus.vgl. Ps. 33, 9. ›In lege eius meditatur die ac nocte‹ ita, ut non solum in hystoria et in superficie verborum immoretur, sed etiam mystica rerum sacramenta scrutetur, quę maxime in veteris Testamenti lectione reperiuntur. Ibi namque omnia, quę in Christo et in ecclesia sancta completa sunt, quibusdam argumentis vel rebus mysticis predicta leguntur. Ibi Domini nostri incarnatio, et passio et resurrectio aliaque, quae gessit et ~~pro nobis pertulit~~pertulit pro nobis, aliquomodo prefigurata noscuntur. Ibi etiam providentię divinę inmensitas, qua mundum regit universum, tanta discretione prolata continetur, ut in quibusdam omnes salvandos instruens ad se trahat, in quibusdam vero omnes perituros increpans, cum se tam subtili ratione correptos nec attendere curaverint nec emendaverint, iuste damnandos prenunciet.

Sed prius salvandorum aliqua ponamus exempla, deinde consideremus alia. In Abrahę namque fide et obedientia omnes fideles et obedientes suis preceptis instruit; in Ioseph et Susannę castitate omnes castos; in Iob patientia omnes patientes; in plurimis virtutibus et documentis Moysi, populo suo prelati, omnes prelatos; in utroque Tobia, patre scilicet et filio, in patre quidem optime docente filium, in filio autem obediente per omnia patri, omnes patres et filios per huiusmodi doctrinam et obedientiam ammonet. In talium igitur virorum virtutibus omnes adhuc stantes ad se trahens Dominus ammonet et promittit, ut, si in eisdem virtutibus permanserint, non solum in hoc seculo ~~gratiam~~ ~~eius habeant sicut predicti viri~~, sed etiam in futuro premia ęterna percipiant.

In eis autem, qui pro neglegentia vel superbia seu pro quibuscumque vitiis puniti leguntur in veteri Testamento, omnes simul neglegentes et superbi aliisque vitiis dediti nunc corripiuntur ~~et premonentur~~, ut, si se non emendaverint, iusto Dei iudicio ęternaliter ~~se puniendos sciant~~puniantur. In Heli namque sacerdotis neglegentis casu omnes simul pastores neglegentes Dominus arguit; in murmurantium ac impatientium filiorum Israel contritione omnes impatientes ammonet, ut convertantur, ne similia patiantur; in Nabuchodonosor regis Holofernique sui ducis superbissimi compressione omnes superbos principes indicat comprimendos; in Sodomitarum et Gomorreorum pessime fornicantium subversione omnes in eodem crimine perdurantes ostendit puniendos; in ~~Salemonis~~Salomonis regis sapientissimi apostasia ad omnes clamat, ne quis ~~in prudentia sua~~prudentię suę confidens vel aliqua dona divina meritis suis deputans in errorem similem cadere permittatur; in Absalon maximam patri iniuriam machinantis et in duorum iudicum contra Susannam falsum testimonium proferentium damnatione, cunctis filiis et iudicibus terribiliter indicat, quia si similia in parentes vel in subditos gerant, similem quoque damnationem, nisi penitentia condigna emendaverint, incurrant.

Talia ergo non propter illos solummodo, qui tunc damnati sunt, evenerunt, sed etiam propter illorum correctionem, qui in tempore presenti commorantur, sicut et Apostolus de quorumdam antiquorum interitu locutus ait: ›Hęc omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fines seculorum devenerunt‹. Hinc etiam alias dicit: ›Quęcumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt‹. Unde, fratres karissimi, rogo vos omnes, qui hęc ita ~~scripta~~ esse non ignoratis, ut attendentes, quę iam ~~dixi~~diximus vobis, quam variis scilicet modis Dominus nos ammoneat, nunc quidem exhortans per exempla bonorum, nunc vero deterrens per lapsum malorum, sic curratis in presentis vitę stadio, quatenus ad eternę felicitatis bravium pervenire valeatis.

Hęc igitur pauca diximus de profectuoso cursu, qui in Scripturę sacrę libris potest agi.vgl. OTLOH. curs. 4, Anfang des Kapitels nach M1- und M2-Redaktion: Iam diximus pauca de profectuoso cursu, qui in veteris Testamenti lectione potest agi, sed …. Eundem vero cursum quicumque velit agere, in multis iam novi quam veteris Testamenti libris habet utique latissimum campum; habet etiam maximam copiam florum super omnia aromata fraglantium, qui decerpi possunt ad ędificationem multorum. Qui ergo potest capere capiat. Ego namque, quantum opitulante Deo potui, in quibusdam libris maximeque in psalmis necnon in evangeliis cucurri excerpens inde quasdam sententias, quę mihi videbantur maxime necessarię et ad intellegendum idiotis facillimę. Quas nimirum sententias ideo hic promere pretermisi, ne quemquam sermone prolixo gravarem.vgl. »Otloh hat Anfang und Schluß des Liber de cursu spirituali für geeignet gehalten, mit ein paar überleitenden Sätzen zusammengekittet auch als Predigt vorgetragen zu werden«.

OTLOH. sermo de curs. S. ↗–↗ = OTLOH. curs. 26. ~~Unde his omissis~~Deinde vero opitulante Deo reserare libet ~~aliquantulum~~, quis sit ~~generalis cursus~~cursus generalisomnium tam laicorum quam clericorum, virorum ac mulierum ad supernam patriam pervenire cupientium. Ubi inprimis arbitror dicendum, quod et inprimis est ~~omnibus~~ studendum, ut videlicet discant in Deum credere. Fides enim est totius boni operis fundamentum, totius ~~christianę~~divinę religionis initium. Fidei quoque, si coniungantur spes et caritas, est scala, qua scanditur ad cęlum. Quam ob rem omnibus ad cęlestia gaudia pervenire cupientibus primus et communis cursus esse debet, ut in his tribus prenominatis virtutibus se exerceant, credendo scilicet et sperando ~~in Deo~~ ac diligendo eum. Aliter enim ad noticiam summę sancteque Trinitatis, quę Deus est, pertingere nequimus, nisi prius quasi in scola quadam omnimodo discere studeamus, qualiter harum trium virtutum Trinitatem agnoscentes, eam, quantum ~~humana fragilitas~~fragilitas humana permittit, moribus condignis impleamus. Nam, sicut in Trinitate summa individua est omnis ~~trium personarum~~personarum trium operatio, sic etiam in fide et spe et caritate individua operatio agitur. Nemo quippe firmiter credere potest in Deum, nisi ab illo speret aliquod sibi prestari premium, nec quisquam recte sperat in Domino, nisi illum credat ubique regnantem, ubique presentem, cuncta continentem, cuncta regentem. Sed neque perfecte potest illum diligere, nisi fidei et spei integritatem supradictam in corde suo iugiter teneat. Quia ergo fides et spes recta numquam potest esse sine altera et sine utraque Deus nequit diligi, merito fides et spes quasi Pater et Filius in personis precedunt, caritas vero quasi Spiritus sanctus ex Patre et Filio procedens ex fide et spe pura procedit.

Sed et hoc satis convenit, quia, sicut »Omnia operatur unus atque idem Spiritus« et »Nemo potest dicere Dominus Iesus, nisi in Spiritu sancto«, ita etiam in caritate omnia bona consistunt attestante Domino, qui in Evangelio dicit: »Hoc est preceptum meum, ut diligatis invicem«, per unum videlicet dilectionis preceptum omnes virtutes intellegi volens. Apostolus quoque eadem testatur dicens: ›Plenitudo legis est dilectio‹. In his igitur tribus virtutibus, id est in fide et spe et caritate, quę cunctis hominibus communes esse debent et sine quibus nemo placere Deo potest, quantum quisque proficit, tantum ei ceterarum virtutum noticia simul et facultas bene agendi a Deo exhibetur. Credere namque debet omnis homo omnia a Deo regi et nihil frustra vel ex casu in mundo fieri, sed aut ipso concedente ~~vel~~aut permittente cuncta ordine certo moderari. Quę bona quidem sunt et prospera ideo concedi, ut eius appareat gratia, quę autem mala et adversa sunt ideo permitti, ut et in illos, a quibus inferuntur, eius appareat patientia et ut ipsi, quibus eveniunt eadem mala et adversa, si bonai ~~sint~~sunt, ~~per ea~~ probentur ~~vel~~et coronentur, si vero mali, corrigantur ~~vel~~et damnentur. Talia ~~igitur~~ergo de Deo credere est in huius vitę stadio celeriter currere atque ad ęternam patriam festinare.

Sed et hoc unicuique credendum, quod in omnibus rebus tam malis quam bonis, quę sibi eveniunt, temptatur, ~~quid~~quod de se ~~vel quid~~et quod de Deo sentiat, et qualiter illum diligat. Unde Scriptura sacra dicit: ›Militia vel temptatio est vita hominis super terram‹. Huiusmodi autem temptatio tam variis modis agitur, ut ab homine nullo pleniter explicari valeat. Sed nos aliqua hic proferemus.

Per omnia enim, quę videmus aut audimus, facimus ~~vel~~et patimur, temptamur.
Temptamur etiam laudati vel vituperati, temptamur per infirmitatem et tribulationem, qualicumque ex causa nobis evenerint.
Temptamur nihilominus per sanitatem per omniaque divina beneficia nobis collata.
Temptamur quoque per ea ~~dona~~, quę aliis per gratiam Dei concessa agnovimus.

Moxque qualiter prefatę alięque simul temptationes fiant, iuxta intellegentię nostrę vires aperiemus.

Per ea namque, quę videmus aut audimus, duobus modis temptamur. ~~Unus quidem est, si bona videntes aut audientes mox~~Cum enim bona viderimus aut audierimus, mox per ea temptamur, si quod tractemus, qualiter ~~exinde~~ex eis edificemur qualiterque ea imitemur. ~~Alter vero modus est, si mala videntes aut audientes mox~~Cum vero mala viderimus aut audierimus, mox nihilominus per ea temptamur si ab his nos mente et corpore avertamus, ~~omnimodo caventes, ne similia faciamus~~.
Temptamur in his, quę facere et pati possumus, si prompti simus tam pro fratrum nostrorum quam pro nostra salute ea operari et pati, prout facultas et convenientia utriusque permittit. Non enim omnibus unum idemque opus convenit.
Laudati et vituperati temptamur: laudati quidem, si nobismetipsis plus de nostra qualitate credere velimus, quam aliis nos minus agnoscentibus; vituperati autem, si pro peccatis nostris ~~vel~~et ullam iniuriam ab aliis illatam tolerare velimus, cum plurimos sciamus tormenta maxima ipsamque mortem pro amore Christi passos fuisse. Maiorem namque et efficatiorem penitentiam agere non valemus, quam si iniuriam quamlibet ~~vel~~et persecutionem pro nomine Christi toleremus, quia ipse dixit: »Beati, qui persecutionem patiuntur propter iusticiam«.
Per quoslibet peccantes temptamur, inprimis quidem, si attendentes, quia nos aut iam similiter lapsi sumus vel adhuc labi possumus, condoleamus illis. Deinde vero, si ita discreti in eorum correctione esse velimus, ut ~~nec~~neque ultra modum severi neque nimis remissi in illos simus, sed vinum cum oleo, hoc est severitatem cum pietate, miscentes iuxta sanctorum Patrum regulam iuxtaque ipsorum penitentiam et ut neglegentes ~~quilibet inde~~quique corrigantur, omnia temperemus.
Per infirmitatem et tribulationem duobus modis temptamur. Unus quidem est, utrum eas pro peccatis nostris a Deo inmissas credentes patienter sustineamus, sicut Iob aliique plurimi sustinuerunt. Alter vero modus est, utrum videlicet sperantes in misericordia Dei eum invocemus, ut nos eripiat ab eadem infirmitate et tribulatione.
Per sanitatem ~~perque~~per quod omnia divinę pietatis dona temptamur, utrum ea magis eidem divinę pietati quam nostris meritis deputemus.
Per ea vero dona, quę alios habere cognovimus, temptamur, utrum eandem gratiam, quam nobis a Deo prestari optamus, fratribus quoque nostris prestitam non invideamus. Nam facile subrepit invidia et quasi devastans fur serpit in intima nostra, cum quoslibet nobis sapientiores esse agnoverimus.
Per preces nostras minime exauditas temptamur, utrum providentiam Dei talem credamus, quę omnia prenoscens hoc quoque sciat, ~~quando~~quomodo nobis prosit ~~exaudiri~~audiri. Si enim iuxta voluntatem nostram iugiter exaudiremur, maxima salutis nostrę damna sepe pateremur.
Per inhonesta quęlibet temptamur, si attendamus, quia, sicut omnia corporis nostri inhonesta operimento vel secretiori loco conteguntur, ita etiam honestioribus verbis, si qua necessitas postulat de eis loqui, sunt contegenda.
Per qualitatem hominum in errore ~~infidelitatis~~fidelitatis adhuc perseverantium temptamur, si divinę pietati pro hoc gratias agere velimus, quod nos tam per fideles parentes quam per alios sacrę fidei doctores ab eadem infidelitate retraxit. ~~Deo namque █maxime est deputandum, quicquid pietatis vel per parentes vel quoslibet alios nobis fuerit exhibitum.~~

Per qualitatem parentum pravorum temptamur, si attendere velimus, quanta Dei gratia sit, quod sacro baptismate abluti ab omnibus eorundem parentum vitiis erimus absoluti, dummodo nosmetipsos in eadem vitia minime implicemus.
Per inremediabilem lapsum quorundam angelorum temptamur, utrum attendamus, quanta Dei gratia sit homini cottidie peccanti veniam quęsitam pro reatu concedere, quandoquidem idem angeli semel superbiendo lapsi non solum nullam veniam meruerunt adipisci, sed nec voluntatem veniam impetrandi.
Item per eosdem reprobos angelos temptamur, si videlicet attendamus, quia, sicut ipsi per superbiam ita lapsi sunt, ut coram Deo ultra stare non possent, sic etiam omnes homines contra Deum se erigentes, quamdiu in hac elatione persistunt, ~~non solum~~ nil boni agere, sed nec ullam sui maliciam agnoscere possunt. Cuius rei testes sunt plurimi ~~perversi~~, qui – pro dolor! – superbia indurati nullomodo ad meliora valent flecti.
Per iniusticiam vel adulationem amicorum aliorumque hominum, cum quibus versamur, omnes temptamur, si Deum magis quam illos diligentes per eorum gratiam vel consilium a veritate et iusticia non declinemus.
Per eos etiam, qui improbe a nobis exigunt aliquam rem, quam aut non habemus vel habentes sibi dare non debemus, temptamur, si improbitatem eorum modesta ratione compessentes, cum alia ~~eis non sint~~non sint eis danda, caritatis saltem demus responsa implentes illud, quod scriptum est: ›Verbum bonum super datum optimum‹.
Per res quaslibet perditas temptamur, utrum sperantes, quia opitulante Deo aut easdem ~~invenemus~~invenamus ~~vel~~et alias ~~eis similes~~ cito ~~acquiramus~~acquiremus, ab omni maledictionis et furoris strepitu quiescamus.
Per res etiam ab aliis perditas, sed a nobis inventas temptamur, si tantum dilectionis erga proximos habeamus, ut ea, quę sunt sua, sibi reddamus.
Per acceptam potestatem temptamur, utrum iudicia iniqua moresque perversos, pro quibus alios rectores frequenter reprehendimus, in nobis emendemus, sicque appareat, qualis intentio cordis nostri sit erga Deum et homines.
Per hoc quoque, quod scriptum est: ›Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris‹,vgl. auch Tob. 4, 16, Matth. 7, 12, Luc. 6, 31. omnes iugiter temptamur, si forte eandem fidem et obedientiam necnon humilitatem, quam nobis a subditis nostris exhiberi volumus, inprimis Deo, deinde cunctis, qui nobis presunt, exhibere studeamus.
Per rectores religiosos temptamur, si Deo gratias agere velimus pro hoc, quod tales nobis dedit rectores, qui nos bene vivendi exemplis instruant et viam patrię cęlestis ostendant.
Per inreligiosos vero temptamur, si peccata nostra, quibus meruimus subdi talibus, attendentes et penitentiam pro his agere et rogare Deum studeamus, ut non secundum peccata nostra faciat nos errore pastorum seduci, sed ~~propter~~secundum misericordiam suam eripiat ~~nos~~ a potentia tali.
Per famulamina servorum aliorumque nobis subditorum temptamur, utrum per hoc Deo gratias agere velimus, quod illo disponente hi nobis deserviunt, qui conditione et natura nobis equales existunt.
Per cuiuslibet hominis nobiscum conversantis neglegentiam temptamur, si ea, quę ille in qualicumque re neglegenter agit queque nos ex pericia et licentia meliorare valemus, in melius quoque aptemus.
Per temporum pacem, aeris temperiem necnon per rerum abundantiam temptamur, utrum pro his Deo gratias agere et in eius servitio promptiores esse velimus.
Aliter quoque in eisdem temptamur, utrum ~~videlicet~~ ad necessaria victus et vestitus subsidia magis quam ad superfluum usum luxurię ~~vel~~et superbię his utamur.
Per debiles et pauperes temptamur, si pro hoc Deo gratias agamus, quod nos minime permisit gravari debilitate et paupertate tali.
Item per eosdem temptamur, utrum miserię eorum condolentes aliquam misericordiam illis exhibere curemus.
Per medicinam carnalem temptamur, utrum per hanc credere velimus, quia sicut corpus carnali ita et anima ~~spiritali~~spirituali medicina reparatur.
Eodem modo per omnia visibilia negocia temptamur, utrum in eis hoc investigare velimus, quę mysteria rerum invisibilium gerant et ~~quid~~quod nobis de divino cultu innuant, sicut videlicet per scolam, quo pueri gratia discendi ~~congregantur~~congregati nutriuntur, ~~spiritalis~~spiritualis vitę scola designatur, quę in hoc seculo cunctis hominibus salvandis statuta est, ut ~~hic~~illic quasi parvuli pro vitę perennis noticia capienda ad tempus correcti vel flagellati, postmodum de eius participatione mereantur lętificari, sicut ipse Dominus dicit: »Beati, qui nunc fletis, quia ridebitis«.
Eodem modo per diversa studia et opera utilia temptamur, utrum hoc attendamus, quod ideo dispositione divina sunt tradita, ut omnis homo iuxta vires scientiamque sibi datam in eis occupatus numquam sit ociosus.

Notandum autem, quod nullum daretur premium his, qui utilibus et ~~spiritalibus~~spiritualibus studiis occupantur, nisi simul essent inutilia etatque carnalia, in quibus temptati copiam haberent eligendi necessaria aut superflua, bona an mala. Ideoque quibus datum est liberum arbitrium currere, quocumque velint, datus est etiam locus spaciosus, in quo currere possint; locus autem satis spaciosus est facultas bene et male agendi. Quod enim meritum esset, si quis ~~vel~~et male ~~vel~~et bene agere non posset? Unde, ut utriusque rei copiam haberet omnis homo, Deus permisit fieri plurimos diversę qualitatis homines, id est ~~secularis~~seculares et ~~spiritualis~~spirituales sapientię amatores, divites et pauperes, superbos et humiles, sanos et infirmos, ut omnes inter se certantes, quis celerius, hoc est melius, curreret, probarentur, probati coronarentur. Nam, cum in una parte positi sint sapientię spiritualis amatores, pauperes, humiles, infirmi, in alia vero sibimet contrarii, nullus ad intellegibilem dumtaxat etatem perveniens relinquitur, qui non per oppositum suum probatus aut coronetur aut damnetur. Electus quippe coronatur, quia videns et audiens undique mala a malis gesta continuit se ab eis. Reprobus vero ideo damnatur, quia videns et audiens ~~undique~~ubique bona a bonis gesta noluit imitari illa, sicut et Iudei a Domino nostro referuntur ~~esse damnandi pro eo, quod~~ideo esse damnandi, quia scientes Ninivitas parva Ionę predicatione conversos, ipsi nec per maxima signa voluerunt converti. Huiusmodi igitur diversitate temptat nos iugiter Dominus ammonens, ut sollicite pensantes, quanta subtilitate diversitas eadem facta sit ~~ad comprobandam~~a Deo probanda omnium qualitatem, fugiamus a ventura ira, cum tempus habeamus fugiendi.

~~Quod si forte quis~~Si quis vero plus querat, quomodo nos Dominus iugiter ammoneat, sciat, quia, quotiescumque cogitamus ~~vel audimus~~, quam terribilia sint iudicia Dei, toties ammonemur fugere illa.

Per visibiles quoque creaturas temptamur, sicut videlicet in sole, qui, licet creatura sit, eius tamen splendorem ~~dilatari scimus per universum orbem. Unde cum tantum creaturę splendorem~~ sciamus, temptamur utique a Deo, si eius, qui Creator est universorum, invisibilem presentiam et potentiam super █omnia diffusam credamus.
Sed et in aqua temptamur, utrum attendamus, quia, si corporaliter sordidi in aqua possunt ablui, multomagis omnes sordibus ~~spiritalibus~~spiritualibus, id est peccatis, inquinati possunt in gratia Dei pleniter lavari, si ad eam accedentes ~~spiritaliter~~spiritualiter se lavare studeant, id est si ~~penitentiam~~potentiam gerant emendationemque promittant. Multo enim maiorem facultatem habet gratia Dei ad lavandas animas quam aqua quęlibet ad lavanda corpora. Quod cum omnes sciamus, cotidie temptamur, qualiter idem attendentes cum fide et ~~penitentia~~potentia condigna ad Deum accedamus.
Similiter per apium studia temptamur, si attendere velimus, quia, sicut eedem apes ex variis floribus mellis liquorem colligere solent, ita et nos virtutes quaslibet colligere debemus, non solum ab hominibus, sed etiam ab animalibus imitando ea. Pro qua imitatione ammonet nos Dominus dicens: ›Estote prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbę‹. Hęc et Psalmista imitatus est, cum dixit: ›Ut iumentum factus sum apud te, Domine‹. Eandem imitationem Salomon unumquemque ammonet considerare dicens: ›Vade ad formicam, o piger, et considera vias eius et disce sapientiam‹. Eodem quoque modo per omnes visibiles creaturas temptati ~~ammonemur, ut in eis queramus, quid nos doceant~~.

Cuius nimirum temptationis modus et noticia tantum unicuique a Deo reseratur, quantum illum timere et amare nititur. Verumtamen ex supradictis potest aliquantum discere, qualiter investigare debeat cetera quęque. Has igitur temptationes, quę non ideo inmituntur a Domino, ut ipse per eas nos interrogando discat, quid in nobis lateat, ~~sed ut nos agnoscamus, cuius meriti et qualitatis simus, utque appareat~~, quid de Deo ~~vel~~et quid de nobis sentiamus, iugiter attendere generalis est cursus omnium ad superna gaudia properantium. Absque huiusmodi ~~quippe~~namque temptationibus nemo potest fieri suę qualitatis certus, sed nec divinę pietatis et sapientię ~~valet ulla~~ulla valet intellegere secreta, nisi per earundem temptationum rudimenta. Sunt etenim quasi quidam campus spaciosus, in quo fidelis quilibet currens discit, qualiter currere valeat in timore et amore Dei. Et, ut hec in una re probemus, quis, rogo, se patientem esse scire valet, nisi per iniuriam illatam probetur? ~~Idem de ceteris sentiendum est. Sicut enim corporis vis ita et spiritus non aliter quam laborando probatur.~~ Talis autem probatio, qua homo et suam qualitatem agnoscere et premia eterna mereri valet, sicut scriptum est: »Beatus vir, qui suffert temptationem« ~~et cetera~~quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitę, quid aliud est dicenda, ~~quam~~nisi sapientia et pietas divina, sapientia quidem, quia tam miranda providet, pietas autem ideo, quia providentia tali dignatur quemquam instruere et ad se trahere? Unde Psalmista merito dicit: »Universę vię Domini misericordia et veritas«. Veritas autem et sapientia divina idem sunt. Magnus quoque et communis est cursus attendere iugiter et recordari, quanta utriusque hominis beneficia umquam a Deo acceperimus in quolibet vitę nostrę tempore vel in quocumque loco, in patria vel in exilio, in terra ~~vel~~et in aquis, et pro his ipsi gratias agere; quęcumque autem contra eius precepta fecerimus, hęc iugiter peniteri, pro his veniam semper precari. Ad talem cursum cuncti properate, fideles. Pro quo non vobis munuscula vilia dantur. Sed merces talis, quę creditur esse perennis.

5.8 Epistola ad quendam amicum nostrum facta

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Zwischen 1068 und 1070 im Kloster St. Emmeram in Regensburg.

Überlieferung

M2, Bl. 49^r–51^r (Transkription hier unten).

Hände

Otloh:

Bl. 49^r–51^r: Haupttext. – Korrektur innerhalb des Textes auf Bl. 49^r; Textergänzung am Rand in kleinerer Gebrauchsschrift auf Bl. 50^r.

Epistola ad quendam amicum nostrum facta

Quoniam etati meę advesperascit et inclinata est iam dies, quam in scribendi atque dictandi noticia ex Dei gratia quondam habui, nequeo – pro dolor! – talia modo proferre verba, quę vel sapientię vel dignitati vestrę sint congrua. Verumtamen pro eo, quod caritas vestra humiliter appetiit parvitatis meę literas, aggredior aliquomodo vobis parere, eandem videlicet caritatem cupiens exhibere obediendo, quam et vos exhibuistis petendo. Quid enim dulcius vel delectabilius esse valet caritate, quę in tantum laudatur, ut ipse Deus caritas esse dicatur?vgl. 1. Ioh. 4, 16. Unde, precor, placeat vobis me, quantum possim, de caritate eadem hic loqui et iuxta Psalmistam: »Magnificate Dominum mecum et exaltemus nomen eius in id ipsum«. Merito igitur a nobis est omnimodo magnificandus, qui nos et ad similitudinem suam creavit et cunctis rebus █visibilibus preposuit. Non minus etiam constat diligendus, quia, postquam in hominis primi reatu peccavimus, non secundum potentiam suam meritaque nostra nos damnavit, sed secundum gratiam suam nobis quasi pater filiis condolens coęternum sibi unigenitum pro reparatione nostra misit, ut eius doctrina salutifera instructi et penitentiam ageremus pro commissis et beatitudinem consequeremur vitę perennis. His itaque pro eo, quod sunt notissima pietatis divinę beneficia, breviter prolatis, nunc ea, quę aliquantum obscuriora et quibusdam incognita sunt, prolixius commemorare libet, quomodo scilicet in his, quę videntur mala et saluti nostrę penitus contraria, caritatem sapientiamque divinam inesse omnemque terram, ut Psalmista testatur, misericordia Domini plenam essevgl. Ps. 32, 5. agnoscere valeamus.

Bona igitur quęlibet nequeunt aliter a nobis prorsus agnosci, nisi per contraria et opposita sibi mala. Si enim dives vel sanus existens numquam te inopia vel infirmitate aliqua opprimi verearis, minime attendis, quantum bonum sint divitię et sanitas nec Deo gratias agere pro huiusmodi donis studes. Si vero his infirmitatem paupertatemque multorum opponens gratiam simul et iudicium Dei attenderis, dona profecto illius agnoscere poteris. Dona quippe Dei per hoc maxime dona esse agnoscuntur, quod interdum auferuntur quodque oppositorum qualitate distinguuntur. Unde satis patet tam adversa, quę dicuntur mala, quam prospera, quę dici solent bona, pietati et caritati divinę deputanda et pro his diligendum esse Deum, qui sicut per prospera consolari, ita per adversa corrigere nos solet. Sicut et beatum Paulum apostolum, ne se in virtutibus plurimis, quas habuit, extolleret, colaphizari permisit.vgl. 2. Cor. 12, 7. Denique multo clementius fuit illum per adversa oppressum salvari quam in prosperis permissum et ob hoc in superbiam delapsum pro crimine tanto damnari.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen und rechten Rand des Blattes eingefügten Text. Hinc ergo datur intellegi, quia adversitas, qua tantus vir eguit, hominibus cunctis est necessaria. Quod nimirum ita esse Psalmista intellexit, cum supplex oravit dicens: ›Bonitatem et disciplinam et scientiam doce me, Domine‹. Ipse iterum sentiens, quantum sibi profuisset huiusmodi disciplina, collaudans Deum dixit: ›Bonum mihi, Domine, quia humiliasti me‹.

Est et altera caritatis divinę causa in diversitate bonarum malarumque rerum nimis pensanda. Quia enim homini liberum arbitrium gratia divina contulit, ut unusquisque probaretur, utrum bonis an malis rebus semet implicare vellet, necesse erat, ut et bona et mala coram eo ponerentur, in quibus sibimetipsi notus fieret experimentumque qualitatis suę caperet, et ut querimoniam nullam contra Deum habere posset in hoc, quod bene agendi facultas sibi data non fuisset. Tanta ergo caritas et sapientia Dei semper est attendenda, semper veneranda et diligenda, mirandumque semper, quod in omni creatura nil existat sine causa. Aut enim ideo diversitas est in creaturis, ut, sicut iam dixi, invicem oppositis melius agnoscentes bona pro his gratias Deo ageremus nobisque ab eo data penitus agnosceremus, aut ideo, ut in arbitrio positi bene vel male agendi copiam haberemus.

Est etiam adhuc latens divinę sapientię et caritatis causa iugiter in creaturis rebusque diversis pensanda. Quę licet aliquatenus ad supradicta respiciat, speciale tamen quiddam in se gestat. Dico namque sapientiam et caritatem maximam esse, quod Deus et iudicium iustum, quo hominem probans permisit cadere, et gratiam, qua dignatus est illum reparare, utrumque in creaturis rebusque sibimet oppositis ideo cotidie agit cotidieque pandit, ut omnis homo agnoscens iudicium, quod meretur, ad oblatam sibi gratiam fugiat et a malis operibus convertatur. Cuius rei explanandę gratia dicimus exempla. Omnis namque creatura, quę nobis adversatur, ut leo, lupus et mures, vilitasque omnis, qua carnaliter circumdamur, necnon vitia, quę nobis spiritualiter dominantur, iustum Dei iudicium per hominis primi prevaricationem in nos factum innuunt; canes vero et oves ceteraque animalia hominibus ad subsidium concessa virtutumque omnium, quas accipimus, dona ineffabilem divinę pietatis nos iugiter procurantis dispensationem ostendunt. Sicque fit, ut nihil fiat in terra, quod non eveniat aut ex primę prevaricationis pena aut divinę pietatis causa. Quorum quidem unum Deum timere, alterum vero eum amare nos docet. Qui velit ergo evadere penam ęternam, fugiat nunc ad Dei gratiam discens inprimis eum timere, deinde vero amare.

Hęc igitur omnia Psalmista considerans cum ammiratione dixit: »Quam magnificata sunt opera tua, Domine! Omnia in sapientia fecisti«. Hinc iterum alias dicit: ›Mirabilia opera tua, Domine, et anima mea cognoscit nimis‹. Hęc etiam mirabilia opera oportet nos iugiter considerare simulque aliis, quibus opus est quique dignantur audire, debemus intimare. Caritatem quippe, quam Deus nobis exhibuit corda nostra illustrando, mundi contemptum inspirando, nos quoque aliis exhibere debemus ammonendo eos, ut, cum tempus miserendi sit, fugiant a ventura ira, querant Dominum, dum inveniri potest, invocent eum, dum prope est.vgl. Isai. 55, 6. Nam modo, cum promittitur venia conversis, »Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate«; tunc vero, cum iudex districtus apparuerit, longe a peccatoribus existit, quia peccatoris nullius preces exaudit. Iudicium tantum cunctis est nunc fugiendum, cum tempus venię concessum creditur esse. Hęc ego mortales attendere deprecor omnes.

5.9 Sermo in natali apostolorum

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Weder Datum noch Ort geliefert.vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1124.

Überlieferung

M2, Bl. 19^v–22^v (Transkription hier unten).

Hände

Otloh:

Bl. 19^v–22^v: Haupttext und Rubrizierung. – Korrekturen und Textergänzungen (manchmal in kleinerer Gebrauchsschrift) innerhalb des Textes oder am Rand.

Sermo in natali apostolorum

Cum igitur omnes sanctorum martyrum et confessorum chori in toto sint orbe terrarum iure venerandi, veneratione tamen maiore dignos esse apostolos credimus, qui a Domino nostro Iesu Christo primum electi corporali ipsius presentia meruerunt potiri. Ipsi etenim non solum ideo principes ecclesiarum creduntur, quia eas primitus Domini precepta docendo et scribendo quasi fundatores in hoc mundo instituerunt, sed etiam ex hoc, quoniam in die iudicii iudices primi erunt, sicut ipse Dominus testatur ad eos dicens: ›Amen, amen dico vobis, quod vos, qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede maiestatis suę, sedebitis et vos super sedes XII iudicantes XII tribus Israel‹. Item alio loco loquitur ad illos dicens: »Ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam et sedeatis super thronos iudicantes XII tribus Israel«. Sed et pro hoc veneratione maxima sunt amplectendi, quod ligandi solvendique peccata hominum potestas, quę, licet aliis sanctis partim concessa credatur, ipsis tamen apostolis supra omnes specialius attributa videtur ita Domino dicente: ›Amen dico vobis: quęcumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in cęlis, et quęcumque solveritis super terram, erunt soluta et in cęlis‹. Pręter hęc ergo, quę iam diximus, universis XII Christi discipulis communiter dicta quędam non solum in Evangelio, verum etiam in Actibus apostolorum et in ecclesiasticis sparsim hystoriis scripta valent reperiri, quę singulis quibusque eorum personis conveniunt. Per quę omnia probatur gratiam specialem virtutum apostolos habuisse et in eis quam maxime impletum esse, quod Salvator noster ad illos legitur dixisse: »Amen dico vobis: qui credit in me, opera, quę ego facio, et ipse faciet et maiora horum faciet«. Nam, ut cetera beati Petri, principis apostolorum, miracula taceamus, hoc unum sufficiat proferre, quod in plateis ponebantur infirmi, ut adveniente ipso saltem per umbram illius obumbrarentur et ab infirmitatibus suis liberarentur.vgl. Act. 5, 15. Quod quia de Domino nostro nusquam legitur factum, iuxta eius promissum in se veraciter credens beatus scilicet Petrus fecit maius quam Christus miraculum. Cui, rogo, tale aliquid nisi discipulo reseravit?vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1143.

Idem vero, quod de uno apostolo diximus, de ceteris, etsi non omnia eorum facta legerimus, in aliquo esse miraculo credimus. Quamvis enim cunctis in sese credentibus multa dona dederit, specialia tamen apostolis, quos ipse corporaliter instruxerat, █concessit. Idcirco autem, quia minime de omnibus discipulis virtutes speciales replicare poterimus, aliqua eorum gesta memorię nostrę tradita in eorumdem sollemnia et laudes, quas pre ceteris celebrari debere arbitramur, proferimus.

Post Petrum Paulus merito primum replicandus. Qui, licet in XII apostolorum a Iesu Christo corporaliter electorum numero non sit depu█tatus, ęquali tamen merito per supernam vocationem et doctrinam mirabilem inter apostolica consortia et vocabula constat assumptus. Et hoc maxime propterea probari videtur, quia █eodem tempore, quo beatus Petrus predica█re cępit et ipse predicator factus, diem unum et eundem locum passionis cum illo habere merebatur. In tantum autem idem beatus Paulus virtutum sublimitate specialium supergressus est homines pene universos, ut ex abundantia et sapientia predicationis doctor et magister plurimarum appellaretur gentium,vgl. 1. Tim. 2, 7. necnon propter vitę puritatem in carne adhuc █positus usque ad tercium raperetur cęlum.vgl. 2. Cor. 12, 2.

Exin ad Andream speciali laude migremus, qui et germanus Petri et una cum illo a Salvatore nostro meruit ita vocari: ›Venite post me; faciam vos fieri piscatores hominum‹. Quam scilicet piscationem tanto valentior et prudentior postmodum explevit, quanto ad hanc a magistro omnium predestinatus extitit. Nam, sicut hystorię produnt fideles, maximam populi multitudinem in Achaia provincia Domino predicationis suę retibus acquisivit et in hac ipse ad ultimum moriendo crucis patibulum sustinuit. Quod tamen ideo subiunximus, ut in illo aliquod gratię privilegium ostenderemus. Magnum namque fuit, quod Christo per crucis mortem coęquari meruit.

Inde prior Iacobus nobis est laude colendus, Iohannis scilicet Evangelistę germanus utrique vero de Zebedeo patre geniti et a Domino post beatum Petrum Andreamque, fratrem eius, primum pariter electi. Pręterea, sicut in Evangelio refertur, postquam mater eorundem ad Iesum veniens postulavit, ut unus ad dexteram et alius ad sinistram illius sederet eisque a Domino respondebatur: »Nescitis, quid petatis«, subiunxit interrogans ambos: »Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum?« Cumque responderent: »Possumus«, audierunt protinus: ›Calicem meum bibetis‹.vgl. Matth. 20, 20–23. In quo calicis poculo, quod passionis Dominicę intellegitur imitatio, istum, de quo loquimur, Iacobum credimus ingens habuisse meriti privilegium, quia ipse primus apostolorum consummavit martyrii triumphum.

Post hunc ex numero, sed non meritis minor ullo frater ipsius Iohannes, virgo Dei electus et evangelista maximus, nobis est laudandus, quem tanta karismata virtutum specialiter reddunt redimitum, ut humanę rationis facultatem arbitremur nil posse promere eo dignum. Verumtamen, quia de speciali virtutum suarum privilegio digne loqui nequimus, non ideo miracula eius prorsus tacenda existimamus. Ipse enim noster defectus forsitan laudis eius extat magnitudo. O quam venerandum erit, quod a Domino specialiter est dilectus, quod in cena recubuit super pectus eiusvgl. Ioh. 21, 20. quodque Dominus in cruce iam moriturus huic virgini matrem suam, Virginem scilicet perpetuam, commendaverit.vgl. Ioh. 19, 25–26. Quis etiam venerari non decernat in illo, quod, cum in Pathmos insulam esset relegatus, secreta cęli et visu penetrare et per literas mundo meruit reserare? Accedit quoque huic non impar privilegium, quod ab Asię patribus sanctis olim efflagitatus per divini verbi Evangelium erumpentes sub tempore illo dolos omnes repressit hereticorum?. Hic ergo consummato vitę presentis tempore vivens introisse dicitur tumulum et in eo non moriendo, sed quasi dormiendo positus diem clausisse ultimum. Si cuiquam placeat, hęc secum singula volvat et tunc discipulis cognoscet prestita solis.vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1143.

Continet et Thomas speciales forte coronas,vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1143. quia cum manibus propriis carnem veram et vulnera Domini nostri post resurrectionem suam tangens █a fidelibus cunctis expulit morbos infidelitatis.vgl. Ioh. 20, 27–28.

Alter adhuc Iacobus pariter constat venerandus, ille videlicet, quem sacra Scriptura et iustum propter vitę puritatem et Domini fratremvgl. Gal. 1, 19. nominat ob carnis propinquitatem. Filius ergo dicitur sororis sanctę Marię Virginis. Hic igitur preter supradictam Salvatoris nostri consanguinitatem, in qua satis magnum et speciale decus possedit, in tanta meritorum excellentia a matris utero excrevit, ut neque vinum et siceram biberet nec animalium carnes solitas comederet, et oleo non ungeretur nec balneis uteretur.

Sed neque Matheus de theloneo revocatus donis virtutum caret specialibus, quia ipsum etiam █vocantem Dominum mox in domus suę hospicio pascere meruit necnon, dum ex publicano factus est evangelista, spem conversionis maximam credentibus cunctis prebuit.

Lucas et Marcus ipsi quoque sunt opulenti et insignes descriptione Evangelii, quamvis extra duodenos referantur esse discipulos. Verumtamen eo plus venerandi, quo per Dei providentiam veritatis testes agnoscuntur deputati.

Et tuauf Rasur. sorte pia quesitus, sancte Mathia,vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1143. quoniam scilicet magnum sanctitatis contines privi█legium, a cunctis merito mortalibus es venerandus.vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1143.

De quatuor reliquis, qui constant ex duodenisvgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1143. apostolis, Philippo █videlicet, cuius in Evangelio memoria agitur cuiusque sollemnitas cum Iacobo inferiore colitur, necnon de Bartholomeo, qui in Indiam missus dicitur ulteriorem, sed et de Symone #et Iuda, qui cognominatus est Tatheus, proxime supradicti Iacobi frater, quorum festa quoque celebramus pariter, de his, inquam, licet indigni simus aliqua virtutum suarum miracula cognoscere preter ipsorum passiones cum sanctis ceteris aliquatenus communes, veneratione tamen speciali omnes non solum XII discipulos, sed et alios septuaginta duos ideo laudare simul et █venerari debemus, quia eosdem electione ac doctrina sua Salvator noster pre cunctis hominibus illustrare est dignatus.

Quanto enim minus decenter ipsum venerari possumus, qui supra omnes et in omnibus est totus, tanto magis in sanctorum illius et precipue apostolorum laudibus ac sollemniis vigilanter insistamus, ut per eorum intercessiones remissionem peccatorum mereamur consequi et a diversis, quę iam instant, periculis animę corporisque liberari. Nam, cum modo maior█es quam temporibus precedentibus insidias nobis inmittat hostis nequissimus, quod remedium econtra sufficiens invenire valemus, nisi ut etiam nos precipuorum subsidia intercessorum queramus et invocemus? Hostis enim magnus valida fit cede subactus.vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1143. Quapropter, fratres et patres karissimi, celebrantes natalicia quorumcumque Christi apostolorum imitemur aliquatenus doctrinam necnon virtutes eorum, ut et ipsi nos a presentis vitę periculis defendant et in futuro tremendoque examine, ubi iudices fient, a malis segregatos in bonorum partem collocari decernant prestante Domino nostro Iesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto regnat in extremum sine casu temporis ęvum.

5.10 Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Weder Datum noch Ort geliefert.vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1120–1121.

Überlieferung

M3, Bl. 109^v–111^r (Transkription hier unten).

Hände

Otloh:

Bl. 109^v–111^r: Haupttext. – Korrekturen und Textergänzungen in kleinerer Gebrauchsschrift innerhalb des Textes oder am Rand. – Zeichnung auf Bl. 109^v.

Figur mit Text entlang der Linien; darunter Titel des Werkes in kleineren Buchstaben.

Deus Pater (I)

Adam (II)

Ex quo peccatum in omnes perserverantes in malo regnare cępit (IIII, VIII, X).

Ab eo autem conversi salvantur in Christofehlt bei DÜMMLER 1895 S. 1101. Conversi, quo magis deflent, eo citius ad electos perveniunt (VI, XII).

Dominus Iesus Christus (III)

A quo salus venit in omnes, qui salvantur (VIIII).

Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium

Agnoscens aliquantulum in numero non solum iuxta literam, quę et abacistis et compotistis in arte quoque arithmetica et musica peritis nota est plurimis, sed etiam iuxta spiritualem sapientiam utilitatem esse maximam, studui presentem figuram in modum sanctę crucis componere et in ea numeros quosdam scientię spirituali aptos inserere.

Cum enim sanctę crucis sublimitas, latitudo et profundum significationem diversam habeant et in nomine Iesu omne genu flectatur cęlestium, terrestrium et infernorum,vgl. Philipp. 2, 10. licet modis diversis cęlestia a terrestribus, terrestria ab infernalibus separentur, credendum videtur et in numerorum mysterio eandem diversitatem inesse, ut scilicet quidam eorum in Trinitate solummodo existentes, sicut VIIII, perfectos homines vel, si hoc rectius videtur, angelos, quorum etiam novem sunt ordines; quidam vero in dualitate simul et Trinitate existentes, sicut VI et XII, mediocres, quos ideo mediocres appello, quia in dualitate, id est in primi hominis lapsu diu peccando inherentes, postea ad Trinitatem penitendo redierunt (nam primus homo a similitudine conditoris sui, hoc est a sancta Trinitate, peccando lapsus in dualitatem venit); quidam autem nihil sanctę Trinitatis in se recipientes, ut IIII et VIII, reprobos significent.

Sicut igitur a binario, quem primum hominem, in quo omnes peccavimus, significare credo, omnes numeri in dualitate et equa proportione manentes oriuntur, ita a ternario Dominum nostrum significante, in quo omnes redempti sumus, omnes quoque numeri Trinitatem triplicis proportionis oriri inveniuntur. Congruit et hoc, quod sicut Dominus ad iudicandum veniens electos quidem ad dexteram suam, reprobos vero omnes ad sinistram deputaturus est, ita et numeri Trinitatis speciem habentes ad dexteram ternarii, binarius autem aliique numeri in dualitate consistentes ad sinistram stare videntur.

Ecce videri potest, quanta distantia sit inter Trinitatem et dualitatem quantaque veritas, licet latens, sit in numeri mysteriis, quandoquidem hoc, quod longa ratione premissa vix tandem a multis intellegitur, facilius numeri proportione discussa intellegimus, sicut videlicet in novenario numero, per quem angeli vel angelicam vitam secuti significantur, nullatenus dualitas ęqua proportione constans, sed semper Trinitas, hoc est imago divinę perfectionis, invenitur.

Similiter, sicut quidam numeri et dualitatem et Trinitatem in se habere probantur, sic etiam homines plurimi, licet peccatis nimiis dediti in dualitate fuerint, tamen ad meliora, id est ad Trinitatem, quandoque convertuntur.danach Zeichen; es verweist auf den am oberen Rand des Blattes eingefügten Text. Sicque fit, ut et in dualitate et Trinitate fuissent.

Qui autem in pravitate sua perseverant, aptissime figurantur per hos numeros, qui nulla proportione equa ad Trinitatis speciem flecti possunt, ut IIII et VIII.in DÜMMLER 1895 S. 1102 Einfügung weggelassen.

Possunt adhuc alia mysteria in numeris coram positis reperiri, quę his, qui rimari solent subtilia, relinquo investiganda.

5.11 De miraculo quod nuper accidit cuidam laico

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Weder Datum noch Ort geliefert.vgl. HELMER-KNÖDLER 2015 S. 302; keine Erwähnung des Werkes bei VOLLMANN 2004.

Überlieferung

M2, Bl. 156^r–157^r (Transkription hier unten).

Hände

Otloh:

Bl. 156^r–157^r: Haupttext. – Korrekturen und Textergänzungen (manchmal in kleinerer Gebrauchsschrift) innerhalb des Textes.

De miraculo quod nuper accidit cuidam laico

Quia mundus multiplici vanitate et iniquitate corruptus in tempore imminenti indicia plura, quę predicta sunt in novissimis diebus █futura fore, iam demonstrat, opus est cunctis fidelibus, ut et se circumspectione maxima ab insidiis diaboli custodiant et, quoscumque possint idem facere, ammoneant. Per hoc enim, quod nunc quam maxime quoslibet tam peritos quam imperitos decipit et ad vanitatem maiorem quam priorum temporum homines pertrahit, solutus esse a vinculis, quibus huc usque constrictus erat, videtur, sicut in libro Apocalypsis Iohannis apostoli predictum legitur.vgl. Apoc. 20, 7. Quamobrem, ut aliquos a vanitate solita retraham, cupio referre, quod nuper in occiduis partibus contigit quodque mihi quidam clericus religiosus apud se hospitanti referens se etiam adesse, ubi contigerat, dixit.

Retulit namque, quod quidam illustris vir diffamatus esset pro cuiusdam equi rapina. Tunc comes regionis illius huiusmodi infamiam audiens potenter exegit ab eodem viro, ut equum ablatum redderet aut iusto precio persolveret. Qua exactione compulsus promisit comiti, ut quocumque iudicio ille vellet, se ab hac suspicione purgaret. Moxque comes decrevit, ut pluribus testibus congregatis se expurgaret per solitum aquę iudicium. Cumque una cum multis aliis ad statutum aquę iudicium venisset peractaque examinatione omni, quę ibi solet agi, cecidit in reatum per idem iudicium. Quo facto vir mestissimus efficitur, omni querimonia repletur non tantum pro equi recompensatione, sed etiam pro intolerabili comitis timore, quem sibi cognovit minime parcere, si a predicto non absolveretur crimine. Convocans ergo omnes clericos ibidem manentes in unum querit ab eis consilium, quomodo reatum evadere posset, in quem nulla sua conscientia incidisset.

Ad hęc cum unusquisque, prout sibi videbatur, responderet, quidam ex eis cępit illum monere, ut aliquid attentius peccata sua recolens et confessione proderet et emendationem Deo promitteret. Cui ille respondit dicens: »Hęc omnia ita iam feci, ut nullum in memoria mea remaneat peccatum, quod vobis non confessus fuerim et pro quo emendationem Deo non promiserim«. Tunc ille clericus: »Quomodo«, inquit, »hoc potest verum esse, cum peccatum magnum in te videam, quod nec confitendo nobis prodidisti nec peccatum esse credis? Laicus namque cum sis, et iuxta morem laicorum barba minime rasa incedere deberes; tu econtra divinę legis contemptor quasi clericus barbam tuam rasisti. Peccatum quippe tale, licet tu pro nihilo habeas, ego credo tantum esse, ut nullatenus a crimine, in quod incidisti, absolvaris, nisi penitentiam agas promittasque Deo te amodo talia devitaturum«. Audiens hęc vir mox votum vovit Deo dicens: »Ecce Deo promitto, quia, si me liberaverit a reatus iudicio, in quod modo incidi, rasorium numquam veniet in barbam meam«.

Quibus dictis omnes redeunt ad aquam cupientes agnoscere, si quid prodesset reatus confessio et quęlibet noxia vitandi promissio. Cumque iteraretur iudicium, ita securus factus est, █ut tam de eius innocentia quam de iusticia revelata, quod scilicet nemo laicorum radere barbam debeat, omnes illic manentes Deo laudem dicerent. Sicque liberatus est homo et de infesti sibimet comitis potestate et de eorum violentia, qui illum cogebant equum ablatum persolvere.

Post aliquantum vero temporis idem vir oblitus divinę pietatis, quę eum absolverat, parvi#pendensque rem, quam Deo promiserat, super barba non radenda, iussit sibi cum novacula barbam radere dicens: »Ego quidem Deo promisi, quia rasorium in barbam meam inmitterem numquam, pro novacula vero non promisi ideoque volo hac uti sicut homines ceteri«. Sed ultio divina talem cito secuta est presumptionem. Nam post breve tempus ab inimicis suis captus effossis oculis visu est privatus. Hęc igitur ego audiens a clerico quodam aliis referre studui, ut aliquos hoc exemplo territos ad emendationem morum traherem.

Epilogus

Allgemeine Informationen über das Werk und seine Überlieferung

Zusammensetzung

Weder Datum noch Ort geliefert.vgl. VOLLMANN 2004 Sp. 1134.

Überlieferung

Z, Bl. 213^v (Transkription hier untenbei MOHLBERG 1951 S. 31 wird die Schrift mit dem Titel Über die Kunst zu lesen katalogisiert.).

C, Bl. 116^r, Z. 2–16 (Überlieferung im Rahmen von OTLOH. quaest.; für die Varianten in siehe hier unten im Text).

H, Bl. 102^rb, Z. 1–20 (Überlieferung im Rahmen von OTLOH. quaest.; für die Varianten in siehe hier unten im Text).

K, Bl. 142^r, Z. 6–17 (Überlieferung im Rahmen von OTLOH. quaest.; für die Varianten in siehe hier unten im Text).

Hände

Otloh.

Hand des 12. Jh.: siehe oben.

Udalricus: siehe oben.

Hand des 12. Jh.: siehe oben.

Irubrizierte Initialmajuskel in K.stic conscripta legentes suppliciter posco, ne solummodo superficiem verborum, ~~quę~~que alicubi forsitan prolata sunt incongrue, sed potius attendant intima sententiarumin H am rechten Rand eingefügt. scrutantes, si qua in eis repperiri possit edificatio animarum. Quid enim illa prodest lectio, in qua legens ~~nihil~~nichil aliud studet, nihil investigat, nisi ut scriptorem vel dictatorem reprehendat, quasi ipse ~~tantę~~tante sit ~~scientię~~scientie, ut omnia possit reprehendere? Huiusmodi ~~ergo~~igitur, lector, quo plus aliis parat reprehensionis foveam, eo ~~citius~~cicius ipse incidet in illam, raptus videlicet subito in reprobum sensum, quo seductus aut secreto aut etiam ~~publice~~publicę aliquod committat peccatum. Unde omni erranti prius compassio quam reprehensio est ~~adhibenda~~adibenda iuxta illud Apostoli: ›Quis infirmatur et ego non infirmor?‹ Et iterum: »Alter alterius onera portate et sic adimplebitis legem Christi«.

Otloh von St. Emmeram Libellus de doctrina spirituali, Liber de cursu spirituali und weitere, kleinere Werke

Inhaltsverzeichnis

1. Einleitung

1.1 Das Leben Otlohs von St. Emmeram

1.2 Die edierten Werke

1.2.1 Carmina

1.2.1.1 Libellus de doctrina spirituali (doctr.)

1.2.1.2 Sermo ad avaros vel superbos (ad av. vel sup.)

1.2.1.3 Sermo metricus ad clericos specialiter dictus (ad cler.)

1.2.2 Prosa

1.2.2.1 Libellus manualis de ammonitione clericorum et laicorum (admon.)

1.2.2.2 Sermo quomodo legendum sit in rebus visibilibus (in reb. vis.)

1.2.2.3 Liber de cursu spirituali (curs.)

1.2.2.4 Sermo de cursu spirituali (sermo de curs.)

1.2.2.5 Epistola ad quendam amicum nostrum facta (epist.)

1.2.2.6 Sermo in natali apostolorum (in nat. apost.)

1.2.2.7 Explanatio qualitatis hominum iuxta numeri mysterium (explan.)

1.2.2.8 De miraculo quod nuper accidit cuidam laico (mirac.)

1.2.2.9 Epilogus (epil.)

1.3 Die Handschriften und Handschriftenfragmente

1.3.1 Autographe Überlieferung

1.3.1.1 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673 (M)

Über die gesamte Handschrift Clm 14673

Über Otlohs Faszikel (= Faszikel I, Bl. 1–46)

Der Liber visionum Otlohs in den alten Bibliothekskatalogen des Klosters St. Emmeram

1.3.1.2 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1)

1.3.1.3 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2)

Über Clm 14490

Clm 14490 in den alten Bibliothekskatalogen des Klosters St. Emmeram

1.3.1.4 Fragmente von Clm 14490 (M2fr)

1.3.1.5 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3)

Über die gesamte Handschrift Clm 14756

Über Otlohs Faszikel

Der Libellus de doctrina spirituali und der Liber de temptatione cuiusdam monachi in den alten Bibliothekskatalogen des Klosters St. Emmeram

1.3.1.6 München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 29469(1 (Müfr)

1.3.1.7 Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (Z)

Über die gesamte Handschrift C 57

Über Otlohs Faszikel (= Faszikel II, Bl. 198–213)

C 57 in den alten Bibliothekskatalogen der Stiftsbibliothek St. Gallen

1.3.1.8 Codex Amerbacensis (A; verschollen)

1.3.2 Nicht autographe Überlieferung

1.3.2.1 Heiligenkreuz, Zisterzienserstift, Cod. 148 (H)

Über die gesamte Handschrift Cod. 148

Über den Faszikel mit Otlohs Werken (= Faszikel II, Bl. 36–131)

1.3.2.2 Chicago, Newberry Library, Case MS 6 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml LXXVII) (C)

Über die gesamte Handschrift Case MS 6

Über den Faszikel mit Otlohs Werken (= Faszikel I, Bl. 1–202)

1.3.2.3 Krakau, Biblioteka Jagiellońska, olim Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, Ms lat. qu. 922 (olim Lambach, Stiftsbibliothek, Cml XCVII) (K)

1.4 Die Textgestaltung

Schriftproben Otlohs und seiner Nebenhände

1.5.1 Karolingische Minuskel

Otlohs Hand

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673 (M) = m1 (M)

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14673 (M) = m2 (M)

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1) = m1 (M1)

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1) = m2 (M1)

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m1 (M2)

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m2 (M2)

Dritte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m3 (M2)

Vierte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14490 (M2) = m4 (M2)

Erste Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3) = m1 (M3)

Zweite Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3) = m2 (M3)

Erste Hand in Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (Z) = m1 (Z)

Zweite Hand in Zürich, Zentralbibliothek, C 57 (Z) = m2 (Z)

1.5.2 Gebrauchsschrift

Otlohs Hand

Dritte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18611 (M1) = m3 (M1)

Dritte Hand in München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 14756 (M3) = m3 (M3)

1.6 Daten

2. Siglen

2.1 Handschriften

2.2 Editionen

3. Abkürzungsverzeichnis

3.1 Otlohs Werke

3.2 Otlohs Quellen

3.3 Literatur

4. Legenda

5. Edition

5.1 Libellus de doctrina spirituali

Otlohs autobiographische Aussage